Η επιτυχία της ακροδεξιάς εξηγείται από τον συνδυασμό τριών παραγόντων: την οικονομική κρίση που έσπρωξε μεγάλο κομμάτι της εργατικής τάξης σε ξενοφοβικά αντανακλαστικά· τη ρητορική του Σαρκοζύ που νομιμοποίησε στη συνείδηση πολλών την ιδεολογία της άκρας δεξιάς· και την προσωπικότητα της Μαρίν Λεπέν, πιο "εύπεπτη" για τα ΜΜΕ από αυτή του πατέρα της.

Ο Ολάντ έχει προβάδισμα για να ανακηρυχθεί νέος πρόεδρος της Γαλλίας σε δύο εβδομάδες οπότε και θα διεξαχθεί ο δεύτερος γύρος. Τίποτα όμως δεν είναι σίγουρο. Πολλά θα εξαρτηθούν από τη στάση των ψηφοφόρων της Λεπέν. Προς το παρόν 60% δηλώνουν ότι θα ψηφίσουν Σαρκοζύ, ποσοστό που δεν του αρκεί για τη νίκη.

Όπως και να εξελιχθούν τα πράγματα ένα από τα χαρακτηριστικά αυτών των προεδρικών εκλογών σε σχέση με τις προηγούμενες είναι η έλλειψη ενθουσιασμού. Η πλειονότητα των Γάλλων, άσχετα με το τι ψήφισε, έχει συναίσθηση των δυσκολιών που έρχονται. Μετά από δέκα χρόνια δεξιάς διακυβέρνησης η χώρα βρίσκεται σε άσχημη κατάσταση.

Οι επανειλημμένες φοροελαφρύνσεις για τα υψηλά εισοδήματα έχουν μειώσει τα κρατικά έσοδα επιδεινώνοντας τα δημοσιονομικά. Οι μαζικές αφαιμάξεις θέσεων εργασίας στο δημόσιο έχουν αποδιοργανώσει σχολεία, νοσοκομεία, πανεπιστήμια και κοινωνικές υπηρεσίας. Η ανεργία καλπάζει στο 10%, υψηλότερο ποσοστό από τα μέσα της δεκαετίας του 90. Οι Άγιες αγορές και οι οίκοι αξιολόγησης καραδοκούν...

Μέσα σε αυτό το ζοφερό κλίμα, η καμπάνια του φαβορί της αναμέτρησης Φρανσουά Ολάντ ήταν ιδιαίτερα συντηρητική και όχι πολύ πειστική. Αν κερδίσει τις εκλογές αυτό θα γίνει χάρη στη θέληση πολλών Γάλλων να ξεφορτωθούν τον Σαρκοζύ και... στην υποψηφιότητα του Ζαν Λικ Μελανσόν που συγκέντρωσε 11,14% των ψήφων.

Ο πρώην σοσιαλιστής και νυν ηγέτης του Μετώπου της Αριστεράς έδωσε δυναμική στην προεκλογική περίοδο και κατέληξε να γίνει το σημείο αναφοράς του πρώτου γύρου. Μέσα από μια επιτυχημένη καμπάνια κατάφερε να διαφοροποιήσει την ισορροπία δυνάμεων με το Σοσιαλιστικό Κόμμα.

Για να γίνει κατανοητό το μέγεθος της αλλαγής, οι πρώτες έρευνες του Νοεμβρίου έδιναν την υποψηφιότητα του Μελανσόν στο 5%. Το 2007 η υποψήφια του ΚΚΓ, βασικού συστατικού του Μετώπου της Αριστεράς, δεν είχε ξεπεράσει το 2%. Το σύνολο των πέντε υποψηφίων στα αριστερά του Σοσιαλιστικού Κόμματος έφτασε τότε μόνο το 8,9%. Το 2012, με την υποψηφιότητα του Μελανσόν, το αθροιστικό ποσοστό της Αριστεράς εκτός Σοσιαλιστών και Οικολόγων φτάνει το 12,8%.

Η (σχετική) αυτή επιτυχία αφήνει παρακαταθήκη για το μέλλον. Σε πρώτη φάση για τις βουλευτικές εκλογές του Ιουνίου. Μεσοπρόθεσμα για την ανάδειξη ενός αριστερόστροφου συνασπισμού διακυβέρνησης. Ο ίδιος ο Μελανσόν έχει θέσει ως χρονικό ορίζοντα για την κατάληψη της εξουσίας την προσεχή δεκαετία.

Στόχος του είναι να πάρει από τους σοσιαλιστές την πρωτοκαθεδρία στο προοδευτικό κομμάτι της κοινωνίας. Αν κάτι τέτοιο φαινόταν όνειρο θερινής νυκτός πριν από λίγους μήνες, τα σημερινά αποτελέσματα ανοίγουν νέα προοπτική.

Τηρουμένων των αναλογιών η ελληνική αριστερά μπορεί να βγάλει κάποια πρώτα συμπεράσματα από την καμπάνια του Μελανσόν, αν πραγματικά θέλει να σταθεί στο ύψος των περιστάσεων.

Ποια λοιπόν ήταν τα συστατικά της επιτυχίας για το Μέτωπο της Αριστεράς και τον υποψήφιο του;

-Ενωτική στρατηγική: από την αρχή η εκστρατεία του Μελανσόν ήταν ενωτική. Ο ίδιος και οι σύμμαχοι είχαν ως προτεραιότητα τη σύγκλιση μεταξύ των δυνάμεων που βρίσκονται αριστερά των Σοσιαλιστών. Όσοι δεν συμμετείχαν στο Μέτωπο της Αριστεράς αφανίστηκαν, όπως το Νέο Αντικαπιταλιστικό Κόμμα του Μπεζανσενό που δεν ξεπέρασε το 1,2%.

-Αξιόπιστη πρόταση διακυβέρνησης: το πρόγραμμα του Μελανσόν ήταν ιδιαίτερα ρηξικέλευθο αλλά ταυτόχρονα λεπτομερές και αξιόπιστο. Για παράδειγμα οι προτάσεις του για την οικονομία και το χρέος είναι εντελώς έξω από τα πλαίσια της κυρίαρχης ιδεολογίας αλλά βασίζονταν σε σοβαρή και συστηματική προεργασία. Αποτελούν δηλαδή πραγματική εναλλακτική λύση.

-Σκληρή κριτική της άκρας δεξιάς: βασικός και σοβαρός αντίπαλος της Αριστεράς στην Ευρώπη δεν είναι πλέον μόνο το αστικό πολιτικό κατεστημένο αλλά και η ακροδεξιά. Για παράδειγμα η Μαρίν Λεπέν ήρθε πρώτη σε ποσοστό μεταξύ των εργατών. Η Αριστερά πρέπει να απευθυνθεί και σε αυτό το κοινό. Ο Μελανσόν το κατάλαβε νωρίς και συγκέντρωσε τα πυρά του εκεί. Κατάφερνοντας σε σύντομο διάστημα να αποδομήσει τη ρητορική της Λεπέν βασισμένος σε επιχειρήματα και κάνοντας διαπαιδαγώγηση των λαϊκών στρωμάτων. Έστω και αν το τελικό ποσοστό της ακροδεξιάς είναι υψηλό υπό άλλες συνθήκες ίσως ήταν ακόμη υψηλότερο.

-Επένδυση των συλλογικών μύθων: ο Μελανσόν επανέφερε στο προσκήνιο τους συλλογικούς μύθους των Γάλλων επενδύοντας τους με αριστερό υπόστρωμα (Επανάσταση, τρίπτυχο Ελευθερίας, Αλληλεγγύης, Ισότητας, Κομούνα, Βίκτορ Ουγκό κλπ.). Έτσι δεν άφησε την ιστορία της χώρας να γίνει μονοπώλιο των πατριδοκάπηλων της δεξιάς.

-Ανάδειξη του οικολογικού προβλήματος: μέσω της ιδέας του οικολογικού σχεδιασμού (planification écologique) , ο Μελανσόν κατάφερε τη σύνθεση μεταξύ των προντουκτιβιστών κομμουνιστών και της εναλλακτικής Αριστεράς με την ισχυρή οικολογική συνείδηση. Έγινε έτσι αξιόπιστος πάνω στο πρόβλημα αυτό το οποίο είναι κεντρικό για τους νέους ψηφοφόρους.

-Κριτική στα ΜΜΕ: καθ'όλη την διάρκεια της προεκλογικής εκστρατείας ο Μελανσόν δεν σταμάτησε να ασκεί κριτική στα κυρίαρχα ΜΜΕ, αναδεικνύοντας την παραπληροφόρηση και την προπαγάνδα που ασκούν. Δεν δίστασε μάλιστα να ανταλλάξει βαριές κουβέντες με μεγαλοδημοσιογράφους στα τηλεοπτικά πλατώ, κάτι που είχε θετικό αντίκτυπο στην κοινή γνώμη. Ταυτόχρονα επέμεινε στην υπεράσπιση της μάζας των απλών δημοσιογράφων που εργάζονται σε δύσκολες συνθήκες.

-Σωστή χρήση της επικοινωνίας και των νέων μέσων: η επικοινωνιακή πολιτική του Μελανσόν ήταν ιδιαίτερα αποτελεσματική. Επένδυσε ιδιαίτερα στο διαδίκτυο και κοινωνικά δίκτυα για να ισορροπήσει την ελλιπή κάλυψη από τα παραδοσιακά ΜΜΕ και το χαμηλό μπάντζετ. Για τον ίδιο λόγο βασίστηκε σε ομάδες εθελοντών με ιδιαίτερα δημιουργικές ιδέες. Ταυτόχρονα χρησιμοποίησε, με μέτρο, δουλειά πραγματικών επαγγελματιών της επικοινωνίας με σημαντική προϋπηρεσία ακόμη και στο χώρο της διαφήμισης για να αλλάξει την εικόνα του χώρου και να δώσει στην καμπάνια νεανικό και αισιόδοξο τόνο.

-Δικαίωμα στο όνειρο: τελικά η μεγαλύτερη επιτυχία του Μελανσόν ήταν το δικαίωμα στο όνειρο που έδωσε σε ένα μεγάλο κομμάτι των Γάλλων ακόμη και μεταξύ των ψηφοφόρων του Ολάντ. Από το σύνολο των υποψηφίων, ακόμη και στην άκρα αριστερά, ήταν ο μόνος που δεν βασίστηκε στον φόβο, αλλά προσπάθησε να αναδείξει μια θετική προοπτική για μια νέα κοινωνία.

Μακριά από μικροπολιτικές λογικές και έξω από τον κορσέ του οικονομισμού, έθεσε το μόνο ερώτημα που αξίζει να απαντήσει κανείς σε μια τέτοια εκλογική αναμέτρηση: ποιος είναι ο κόσμος που θέλουμε για εμάς και τα παιδιά μας;

1.Η περίπτωση του ALTER είναι πολύ σημαντική όχι μόνο επειδή αφορά πλέον πάρα πολλούς εργαζόμενους, αλλά και επειδή μας επιτρέπει να δούμε σε τι πλαίσιο αναπτύχθηκε η εγχώρια επιχειρηματικότητα στο χώρο των μέσων στη διάρκεια των τελευταίων δεκαετιών.

Το ερώτημα που θα μας απασχολήσει είναι αν η κατάρρευση του ALTER ήταν απρόσμενη ή αν θα μπορούσε και θα όφειλε να είχε προβλεφθεί.

2.Θέλω πρώτα απ’ όλα να σας πω ότι αναζητώντας στοιχεία για τη μελέτη αυτή ήρθα αντιμέτωπη με κάποια προβλήματα.

1. Καταρχάς σε ότι αφορά στο ιδιοκτησιακό καθεστώς. Ενώ είναι κάτι σαν κοινό μυστικό ότι τα μεγάλα ελληνικά μέσα ανήκουν σε ελάχιστες οικογένειες, είναι πολύ δύσκολο, λόγω του τρόπου με τον οποίο δομούνται οι μετοχικές τους συνθέσεις- μέσω εταιριών συμμετοχών κλπ., να εντοπίσει κανείς ποιος έχει τι.
2. Η υψηλή συγκέντρωση δε σημαίνει ότι όλοι είναι μεταξύ τους ανταγωνιστές. Οι ίδιοι επιχειρηματίες που ανταγωνίζονται σε μία αγορά μπορεί να έχουν κοινά συμφέροντα σε άλλη. Αυτό, στη θεωρία λέγεται Monopoly των μέσων, και είναι ένας από τους λόγους για τον οποίο τα ΜΜΕ σπάνια μιλούν για άλλα ΜΜΕ.
3. Τέλος, και όταν βγαίνει κανείς στο πεδίο αναζητώντας πρωτογενείς πηγές, και αυτό με απασχολεί περισσότερο εδώ, αντιμετωπίζει μία πάγια αντίληψη ότι στο συγκεκριμένο κλάδο κάπως έτσι γίνονταν γενικά τα πράγματα.

Υπό τις συνθήκες αυτές, αν και έχω υποβάλλει τα στοιχεία μου σε όσο το δυνατόν μεγαλύτερη διασταύρωση, βασικά ερωτήματα θα θέσω. Ελπίζω εύλογα.. Τα συμπεράσματα θα είναι δικά σας.

Καταρχάς, η θέση μου είναι ότι το ALTER δεν είναι μία επιχείρηση που λειτουργούσε ανεξάρτητα. Στο ALTER συναντήθηκαν στη διάρκεια της τελευταίας δεκαετίας τα συμφέροντα δύο πολύ δραστήριων Ομίλων και σαν κομμάτι της δραστηριότητας αυτής θα το εξετάσουμε. Ας τους δούμε.

3.Δε θα σταθώ στη δραστηριότητα των αδελφών Κουρή (Γιώργου και Μάκη) ως τα μέσα του ’90, γιατί τη θεωρώ λίγο ή πολύ γνωστή.

Μετά τα μέσα της δεκαετίας του ’90 η ανάπτυξη του Ομίλου περνάει στα χέρια των δύο γιών τους οι οποίοι στρέφονται από τη ..σκληρή πολιτική σε μέσα ψυχαγωγικού κυρίως περιεχομένου.

Την ίδια περίοδο η οικογένεια Γιαννίκου ιδρύει την εκδοτική Modern Times, όπως και τη δισκογραφική Legend- που αποτελούν μέχρι και σήμερα το κέντρο της δραστηριότητάς της.

Το 2001 είναι χρονιά σταθμός για την ανάπτυξη των δύο Ομίλων καθώς η Modern Times μπαίνει στο ALTER και ο Κώστας Γιαννίκος αναλαμβάνει διευθύνων σύμβουλος. Σύντομα αποκτά τον αποκλειστικό έλεγχο της Ελληνικής Θεαμάτων που βρίσκεται σύντομα στην κορυφή του θεατρικού κλάδου.

Πολύ σημαντική χρονιά είναι το 2007 οπότε ο Ανδρέας Κουρής (του Γιώργου) συστήνει μαζί με τους αδελφούς Χατζηνικολάου τον Όμιλο Real, που επίσης θεωρώ ότι δε χρειάζεται συστάσεις.

Την ίδια χρόνια η Legend απορροφά την MBI και την ιστορική Lyra ενώ παράλληλα ο Όμιλος αποκτά τον έλεγχο της εκδοτικής Bestend, που εκδίδει τον Κόσμο του Επενδυτή και μία σειρά περιοδικών- με τα αντίστοιχα ραδιόφωνα. Έχοντας μελετήσει την ανάπτυξη του ρεπερτορίου των δισκογραφικών, θεωρώ ότι στο σημείο αυτό η συνέργεια είναι προφανής.

Πάντως, δεν είχαν όλες οι επιχειρήσεις την ίδια τύχη από πλευράς εσόδων. Ας δούμε ποιες ξεχώρισαν.

4.Με βάση τα τελευταία στοιχεία, η Modern Times είναι ο 2^η στις εκδόσεις. Η ΕΛΛ.ΘΕΑ, πρώτη στο θέατρο. Η Εταιρία Γενικών Εκδόσεων έφτασε το 2008 να συγκεντρώσει το 1/3 της συνολικής δισκογραφικής παραγωγής, τη στιγμή που οι 4 μεγάλες μαζί δεν ξεπερνούσαν το 1/6. Τέλος, ο Κόσμος του Επενδυτή ήταν η πρώτη σε κυκλοφορία εφημερίδα, μεταξύ των εβδομαδιαίων, και μάλιστα με διαφορά.

Πολύ καλά τα πάνε πάντα τα μέσα του Ομίλου Real και (σχετικά καλά) ο Love FM.

Τι κοινό έχουν άραγε αυτά τα μέσα;

5.Ας δούμε έναν πίνακα που έχει ενδιαφέρον και απ’ όσο ξέρω δεν έχει ξανασυζητηθεί. Πρόκειται για τα 400 πρώτα προϊόντα σε διαφημιστική δαπάνη για το 2008, σύμφωνα με τα στοιχεία της Media Services- τα πιο πρόσφατα που υπάρχουν διαθέσιμα.

Στις πρώτες θέσεις της λίστας, κάτω από τον ΟΠΑΠ, τα αυτοκίνητα και τα ξενοδοχεία- πελάτες δηλαδή που μαζί με την κινητή τηλεφωνία και τις τράπεζες παραδοσιακά προηγούνται σε δαπάνη, βρίσκουμε τη Modern Times, με περίπου 12.500.000 ευρώ. Στη θέση 80, κάτω από την Εθνική Τράπεζα, είναι η Lyra και πιο κάτω ο Κόσμος του Επενδυτή και η Legend. ..

Το ερώτημα είναι:

• Πώς διέθεταν οι δύο Όμιλοι τόσα λεφτά για να διαφημίσουν ακόμα και τα ελάσσονα μέσα τους, όταν κατά πολύ ισχυρότεροι Όμιλοι δεν το έκαναν;

Για να εκτιμήσουμε τα στοιχεία αυτά θα ήθελα να σας πω ότι στη λίστα αυτή δεν υπάρχει κανένα τηλεοπτικό κανάλι, καμία δισκογραφική εταιρία, καμία εταιρία εκδόσεων.

Οι δύο δισκογραφικές του Ομίλου, για παράδειγμα, δίνουν μαζί 5.500.000 ευρώ για διαφήμιση σε μία πολύ κακή χρονιά για τη δισκογραφία που τα έσοδα συρρικνώνονται, ενώ από την ώρα της συγχώνευσής τους χορηγείται στην εταιρία κάθε χρόνο δάνειο γύρω στα 2.500.000 ευρώ.

• Πώς γίνεται να μην έχει μερίδιο η τηλεόραση στα έσοδα όταν το ALTER διαφήμιζε νυχθημερόν τα συγκεκριμένα προϊόντα; (το 2008 εξακολουθεί να είναι τελευταίο, με διαφορά, ανάμεσα στα ιδιωτικά κανάλια σε διαφημιστικά έσοδα). Πώς επιβίωνε;

Στο θέμα της χρήσης του ALTER ως μέσου προνομιακής προώθησης των προϊόντων των διασυνδεδεμένων επιχειρήσεων θα ήθελα να σταθούμε. Ας δούμε κάποια εικόνες από την εποχή εκείνη..

6.Πέρα από τα παιδικά προϊόντα και τις επανεκδόσεις του καταλόγου της Lyra που μπαίνουν διαρκώς ως σφήνες στο πρόγραμμα, το 2009 αρχίζουν να διαφημίζονται οι Κυριακάτικες προσφορές της Real News, μέσα από το κεντρικό δελτίο ειδήσεων του σταθμού- πολλές φορές σε απευθείας σύνδεση με το στούντιο του Real FM.

Αναρωτήθηκα τι έκανε το ΕΣΡ για όλα αυτά- έψαξα τις αποφάσεις και από ό, τι φαίνεται παρά την έντονη δημόσια συζήτηση για την επιθετική του διαφήμιση, σπάνια το κανάλι ενοχλείτο από το ΕΣΡ για τις διαφημίσεις αυτές.

Μου έκανε, μάλιστα εντύπωση, και ήθελα να σας το πω ότι στη μοναδική απόφαση που αφορά τις διαφημίσεις των παιδικών του προϊόντων για το 2007, τη χρονιά δηλαδή που οι Mazoo and the Zoo και τα Ζουζούνια άλωσαν τα charts, ο Πρόεδρος του οργάνου ζήτησε αντί για πρόστιμου να απευθυνθεί στο κανάλι σύσταση.

7.Παρομοίως, το 2010, στην πέμπτη κατά σειρά απόφαση περί συγκεκαλυμμένης διαφήμισης του Ομίλου Real μέσα από το κεντρικό δελτίο ειδήσεων, και συγκεκριμένα την προώθηση του καινούργιου cd της Άλκηστις Πρωτοψάλτη, ο πρόεδρος του Οργάνου μειοψήφησε και πάλι θεωρώντας «δικαιολογημένη την αναφορά του δελτίου στο μεγάλο αυτό πολιτιστικό γεγονός» και πρότεινε να μην του επιβληθεί καν σύσταση. Έκτοτε σχετική απόφαση δεν υπάρχει..

8.Ας φύγουμε, όμως, από το ΕΣΡ και το ειδικό θέμα του τηλεοπτικού σποτ και να δούμε τι έκαναν γενικότερα οι αρμόδιοι φορείς που ήταν από το νόμο υπεύθυνοι να ελέγχουν την επιχειρηματική δραστηριότητα του ALTER. Καταρχάς τι έκαναν οι υπηρεσίες οικονομικού ελέγχου;

• Τα περισσότερα μέσα των Ομίλων έμειναν ανεξέλεγκτα φορολογικά, σύμφωνα με τα πορίσματα των ορκωτών λογιστών. Το ALTER δεν είχε ελεγχθεί από το 1999, το MAD και η Bestend δεν είχαν ελεγχθεί ποτέ. Και υπάρχουν πολλά ακόμα παραδείγματα.
• Ειδικά το ALTER, παρότι καθ’ όλη τη διάρκεια της δεκαετίας εκκρεμούσε η υπόθεση με τα εικονικά τιμολόγια που είχε ανοίξει το 2003, όχι μόνο δεν ελεγχόταν αλλά δεν παρουσίαζε καν τυπικό ισολογισμό. Τα «συνοπτικά οικονομικά στοιχεία» που είναι διαθέσιμα εγείρουν πολλές αμφιβολίες για την αξιοπιστία τους. Τα άυλα περιουσιακά στοιχεία για παράδειγμα, που φούσκωναν και ξεφούσκωναν κατά βούληση συζητήθηκαν πολύ τη χρονιά που πέρασε. Τι είναι τα άυλα στοιχεία- θα μας το πει ο κύριος Κλήμης και δε θα σταθώ.
• Εμένα με ενδιαφέρει περισσότερο πώς δάνειζαν οι τράπεζες αφειδώς στο κανάλι υπό αυτές τις συνθήκες. Το ALTER εμφανίζεται κερδοφόρο την τριετία 2005-2008. Παρ’ όλα αυτά οι συνολικές του υποχρεώσεις αυξάνονται κατά 100.000.000 ευρώ το χρόνο. Γιατί δανειζόταν αν κέρδιζε και πώς έφτασαν να δανείσουν οι τράπεζες σχεδόν μισό δις ευρώ σε ένα κανάλι που έχει μόλις 8.000.000 ευρώ μετοχικό κεφάλαιο; Και το ξαναλέω, ο δανεισμός δεν έγινε από τη μία μέρα στην άλλη.

9.Το πιο ενδιαφέρον είναι ότι όλη αυτή η ανάπτυξη, οι προφανείς σχέσεις μεταξύ των επιχειρήσεων ήταν αόρατη για τους επίσημους θεσμούς διότι οι εν λόγω επιχειρηματίες δεν εμφανίζονταν να ελέγχουν Ομίλους- δεν κατέθεταν, δηλαδή, ενοποιημένους ισολογισμούς.

Κάτι τέτοιο δεν είναι απαραίτητο, αλλά οι σοβαρές επιχειρήσεις το κάνουν για να ενισχύσουν τη θέση τους, να έλξουν επενδύσεις και να κάνουν κατά κάποιο τρόπο σαφή τη μακροπρόθεσμη στρατηγική τους- οι υπόλοιπες επιχειρήσεις που έχουν τηλεοπτικό κανάλι το κάνουν όλες. Ο Κουρής και ο Γιαννίκος δε φαίνεται να πιέστηκαν προς την κατεύθυνση αυτή.

Έτσι, την ίδια στιγμή που ο Όμιλος Γιαννίκου αναδεικνυόταν σε πρώτη δύναμη σε μία σειρά από κλάδους κανείς δεν έβλεπε τον Όμιλο. Η Επιτροπή Ανταγωνισμού δεν είδε κανένα πρόβλημα όταν η Legend απορρόφησε τη Lyra. Είδε μία επιχείρηση να απορροφά μία άλλη. Μέσα σε λίγους μήνες η αγορά είχε γυρίσει ανάποδα.

• Τελικά υπάρχει ή όχι συγκέντρωση; Θα μου επιτρέψετε να υποθέσω ότι ενδεχομένως υπάρχει κάτι παραπάνω από συγκέντρωση. Μίλησα με καλλιτέχνες που έχουν συνεργαστεί με επιχειρήσεις του Ομίλου. Μακάρι να είχα το χρόνο να σας μεταφέρω λεπτομέρειες για τους όρους της συνεργασίας τους με τα μέσα του Ομίλου, τα συμβόλαια που υπέγραφαν. Συμβουλεύτηκα τρεις νομικούς για να θέσω το ενδεχόμενο της κατάχρησης δεσπόζουσας θέσης. Και μου είπαν να μαζέψω τα λόγια μου. Δεν είναι σπάνια τα καταχρηστικά συμβόλαια στο χώρο, μου είπαν.

Ίσως ο κύριος Ανδρέου θα μπορούσε να μας πει τι συνεπάγεται αυτός ο βαθμός ολοκλήρωσης για τους καλλιτέχνες, τις άλλες ανεξάρτητες εταιρίες, την πολιτιστική παραγωγή γενικά;

10.Το εντυπωσιακό είναι ότι στη διάρκεια του χρόνου που πέρασε σημειώθηκαν πολλές ακόμη αυθαιρεσίες χωρίς να ενταθούν οι οχλήσεις προς τους υπεύθυνους του σταθμού.

Η εταιρία χρωστάει δεδουλευμένα σχεδόν ενός έτους και ασφαλιστικές εισφορές, και αυτά δεν ισχύουν μόνο για το ALTER, οι διαφημιστικές, με αφορμή τα προβλήματα της Leo Burnett, άρχισαν να μιλούν για τις ανορθόδοξες πρακτικές αγοραπωλησίας προγράμματος για λογαριασμό του ALTER από τη Modern Times, μετά το lock out με το οποίο δεν ασχολήθηκε κανείς, τις προάλλες το μεταβατικό ΔΣ ομολόγησε ότι έχει το ίδιο διακόψει το σήμα εκπομπής του σταθμού, χωρίς επί της ουσίας να γίνει τίποτα.

10.Να σημειωθεί ότι η επιχείρηση αυτή, με αυτή τη διαδρομή που σας περιγράφω, βρίσκεται σε διαδικασία συνδιαλλαγής από τον Αύγουστο προκειμένου να μπει στο άρθρο 99. Και απ’ όσο πληροφορήθηκα, η εξέλιξη υποστηρίχθηκε από την ΕΣΗΕΑ.

Δυστυχώς, όπως επίσης πληροφορήθηκα στη διάρκεια της έρευνας, δεν ξέρω αν το ξέρετε, αλλά στην Ελλάδα δεν υπάρχουν επιχειρήσεις που να έχουν βγει από το 99 όρθιες. Σχεδόν όλες κλείνουν. Και όταν φτάσουν να κλείσουν η θέση των εργαζόμενων είναι ακόμα δυσμενέστερη από αυτή που ήταν κατά την ένταξη στο άρθρο.

Η επιλογή στην περίπτωση του ALTER είναι είτε 40% ανάκτηση των οφειλομένων, βάσει ενός σχεδίου εξυγίανσης που δεν προσδιορίζει τις συνθήκες εργασίας την επόμενη μέρα, είτε καμία απολύτως αποζημίωση αν η επιχείρηση φτάσει να πτωχεύσει- μιας και στο μεταξύ έχουν κατά κανόνα χαθεί πάγια, η όποια αξία της επωνυμίας κλπ.

Αυτός που φαίνεται να θίγεται λιγότερο είναι ο επιχειρηματίας. Και το λέω ευθαρσώς όχι μόνο επειδή αυτό έδειξε η εμπειρία. Το πακέτο μετοχών του Γιαννίκου στην ΕΛΛ.ΘΕΑ και την Bestend μεταβιβάστηκαν πρόσφατα, ενώ ακόμα διερευνάται η υπόθεση του ALTER και είναι ανοιχτή η δικαστική έρευνα για απιστία σε βάρος των τραπεζών. Αλλά και επειδή το άρθρο 99 βαίνει προς αναθεώρηση το διάστημα αυτό- ο ίδιος ο Υπουργός είπε ανοιχτά ότι έχει γίνει αντικείμενο κατάχρησης.

Συμπεράσματα

Τελικά το ερώτημα δε νομίζω ότι είναι σε ποιο βαθμό λειτούργησαν στη βάση ενός σοβαρού επιχειρηματικού σχεδίου ο Κώστας Γιαννίκος και ο Γιώργος Κουρής, αλλά σε ποιο βαθμό είχαν ανάγκη να το κάνουν, δεδομένου ότι, όπως δείχνουν τα στοιχεία, οι τράπεζες που επί χρόνια τους χρηματοδοτούσαν, οι διαφημιστικές εταιρίες που δέχονταν τις διασφαλίσεις τους και οι ελεγκτικές αρχές που τις είχαν αφήσει επί σχεδόν μία δεκαετία ανεξέλεγκτες, δεν πίεζαν για τέτοιες εγγυήσεις.

Νομίζω, λοιπόν, ότι η κατάρρευση του ALTER δεν ήταν κεραυνός εν αιθρία. Νομίζω ότι θα μπορούσε και θα όφειλε να είχε προβλεφθεί, ώστε οι επιπτώσεις να μετριαστούν και για την αγορά, και για τη μεγάλη ομάδα των εργαζόμενων που τώρα θίγεται.

Νομίζω ότι η περίπτωση του ALTER θα πρέπει να διερευνηθεί σε βάθος από τα αρμόδια όργανα. Και νομίζω ότι στο άμεσο μέλλον ο έλεγχος των επιχειρηματιών που δραστηριοποιούνται στο χώρο των μέσων θα πρέπει να ενταθεί.

Μιας και αφιέρωσα αυτή την ομιλία στα ..αρμόδια κρατικά όργανα επιτρέψτε μου να κλείσω με μία αναφορά στα κάτω- που μας όλους. Είτε ως εργαζόμενους στον κλάδο, είτε ως φοιτητές, είτε ως κοινό.

Νομίζω ότι η δημοσιογραφία δεν έπαιξε το ρόλο που θα μπορούσε στην περίπτωση του ALTER. Και αν εντυπωσιάζεται κανείς βλέποντας αυτό τον βαθμό της συγκέντρωσης σήμερα, θέλω να σας πω ότι η ολοκλήρωση έχει συμβεί εδώ και πέντε χρόνια. Σε θεμέλια σαθρά. Δεν είδα στο μεσοδιάστημα πολλές πλήρεις έρευνες..

Η ρύθμιση στο χώρο των μέσων, έχει συχνά επισημανθεί, ότι πλέον μπορεί και από τεχνολογική και πολύ περισσότερο από κοινωνική άποψη να έρθει από τα κάτω. Εύχομαι να ενεργοποιήσουμε σύντομα αυτό το «μπορεί».

Εύχομαι να σκεφτόμαστε όλο και περισσότερο πως αλλιώς μπορούν, πώς αλλιώς μας αξίζει ως νέοι άνθρωποι να δούμε να γίνονται στον τόπο τα πράγματα..

Το πως δηλαδή αποτέλεσαν το όχημα νομιμοποίησης στρεβλώσεων του οικονομικού και πολιτικού πεδίου αλλά και της κοινωνίας στο σύνολο της. Το πως επέβαλαν την κυρίαρχη ιδεολογία του καταναλωτισμού και την αποπολιτικοποίηση σε ένα μεγάλο κομμάτι των Ελλήνων. Το πως ποδηγέτησαν την κοινή γνώμη και συνεχίζουν να το κάνουν στην υπηρεσία του Μνημονίου.

Το δεύτερο ζήτημα είναι η οικονομική κρίση των ΜΜΕ, οι λόγοι που τη γέννησαν και οι επιπτώσεις της για τις συνθήκες εργασίας των δημοσιογράφων και τη λειτουργία της ενημέρωσης γενικότερα. Μέσα από αυτή τη συζήτηση αναζητούνται επίσης οι προοπτικές για την ανασυγκρότηση της δημοσιογραφίας σε υγιείς βάσεις.

Στις 6 Μαρτίου το Ινστιτούτο Νίκος Πουλαντζάς και η εφημερίδα Αυγή διοργάνωσαν εκδήλωση πάνω στο θέμα με τη συμμετοχή των δημοσιογράφων Κώστα Αρβανίτη (ΝΕΤ), Δημήτρη Στούμπου (Αυγή) και Άντας Ψαρρά (Ελευθεροτυπία) και της κοινωνιολόγου των ΜΜΕ Αλεξάνδρας Κορωναίου.

Εδώ μπορείτε να δείτε ένα χαρακτηριστικό στιγμιότυπο από την εκδήλωση, όπου ο Κώστας Αρβανίτης εξηγεί τον τρόπο με τον οποίο ο μηχανισμός της τηλεθέασης της AGB χρησιμοποιείτε για να φιμωθεί το κομμάτι αυτό της πολιτικής έκφρασης που δεν συνάδει με τα κυρίαρχα οικονομικά και επικοινωνιακά συμφέροντα.

Την Τετάρτη 21 Μαρτίου τα Τμήματα Επικοινωνίας του Παντείου και του Πανεπιστημίου Αθηνών διοργανώνουν ημερίδα με θέμα “Η κρίση των Ελληνικών ΜΜΕ”.

Στην ημερίδα στην οποία θα συμμετάσχουν δημοσιογράφοι και πανεπιστημιακοί θα συζητηθεί η κατάσταση στην τηλεόραση, τα έντυπα και το ραδιόφωνο καθώς και τις προοπτικές για τον χώρο.

Αξίζει να σημειωθεί ότι μεταξύ άλλων στο συνέδριο θα μιλήσουν απεργοί εργαζόμενοι του Alter, νέοι αξιόλογοι ερευνητές όπως η Αντιγόνη Ευστρατόγλου αλλά και εκπρόσωποι εναλλακτικών διαδικτυακών μέσων όπως ο Αποστόλης Καπαρουδάκης του Radiobubble.

Οι πρωτοβουλίες στο ακαδημαϊκό πεδίο προς μια κριτική προσέγγιση της μαζικής επικοινωνίας στην εποχή της οικονομικής κρίσης πολλαπλασιάζονται επίσης και σε διεθνές επίπεδο.

Για παράδειγμα στις 3 Μαίου η Ελευθερία Λεκάκη και η Hilde Stephansen διοργανώνουν workshop με τίτλο ‘Articulating alternatives: agents, spaces and communication in/of a time of crisis’ στο πανεπιστήμιο Goldsmiths του Λονδίνου.

Επίσης η European Sociological Association, (Research Network 29) διοργανώνει τον επόμενο Σεπτέμβρη στην Αθήνα διεθνές συνέδριο με θέμα Κρίση και Κριτική.

Τα ΜΜΕ, η διαφήμιση, το μάρκετινγκ, οι ειδικοί με δημόσιο βήμα, οι πολιτικοί αποτελούν κομμάτια αυτής της μηχανής.

Η κατασκευή της συναίνεσης, σύμφωνα με τον Lippmann, είναι απαραίτητη για τη διακυβέρνηση των σύγχρονών κοινωνιών γιατί, σε αντίθεση με την άμεση δημοκρατία, η αστική αντιπροσωπευτική δημοκρατία προϋποθέτει διαμεσολάβηση μεταξύ του λαού και των κυβερνώντων.

Εξήντα έξι χρόνια αργότερα ο Edward S. Herman και ο Noam Chomsky οικειοποιήθηκαν την έννοια στο βιβλίο τους Manufacturing Consent.

Κάνοντας μια ανάλυση της μαζικής επικοινωνίας υπό το πρίσμα της πολιτικής οικονομίας, έφτασαν στο συμπέρασμα ότι τα κυρίαρχα ΜΜΕ τείνουν να διαμορφώνουν την συναίνεση προς την κατεύθυνση που ευνοεί το ίδιο το οικονομικό και πολιτικό τους όφελος και όχι αυτό της κοινωνίας.

Η τηλεόραση ως μηχανή κατασκευής συναίνεσης

Η ελληνική τηλεόραση αποτελεί χαρακτηριστική περίπτωση μιας τέτοιας διαστροφής της δημόσιας σφαίρας.

Όπως είναι πλέον γνωστό και διαπιστωμένο επιστημονικά (βλέπε βιβλιογραφία στο τέλος του κειμένου), η ελληνική ιδιωτική τηλεόραση αποτέλεσε τα τελευταία είκοσι χρόνια όχημα ενδυνάμωσης και περίπλεξης των δεσμών αλληλεξάρτησης μεταξύ της οικονομικής και της πολιτικής ελίτ του τόπου.

Η χρήση της τηλεόρασης ως μέσο πίεσης προς το πολιτικό προσωπικό επέτρεψε στους ιδιοκτήτες της να συγκεντρώσουν πλούτο και επιρροή.

Ως αντάλλαγμα για την προβολή και την ευνοϊκή μεταχείριση που εξασφάλισαν, οι πολιτικοί των κομμάτων εξουσίας εκχώρησαν στους ιδιοκτήτες τηλεοπτικών σταθμών προνόμια, δημόσια έργα, προμήθειες, “ειδικές” ρυθμίσεις κλπ.

Παράλληλα, η τηλεόραση κατά πρώτο λόγο, αλλά και ο τύπος και δη ο περιοδικός (βλέπε περίπτωση Κωστόπουλου), κατασκεύασαν συναίνεση γύρω από το μύθο της “ισχυρής Ελλάδας” της υπερκατανάλωσης.

Αυτός ο μύθος από τη μία εξυπηρετούσε τους κύριους χρηματοδότες των ΜΜΕ – δηλαδή τους διαφημιστές και τους διαφημιζόμενους – εξάπτοντας την καταναλωτική μανία των Ελλήνων και από την άλλη ενδυνάμωνε την πολιτική καθεστηκυία τάξη.

Νέα κατάσταση, νέα καθήκοντα για τα κυρίαρχα ΜΜΕ

Σήμερα, μετά τον κατακλυσμό της κρίσης, οι εκπρόσωποι των κυρίαρχων ΜΜΕ τάσσονται αναφανδόν υπέρ των μέτρων της Τρόικας και την κυβέρνησης. Στην προσπάθεια τους να διασωθούν, υιοθετούν τη ρήση “νέα κατάσταση, νέα καθήκοντα”.

Η κατασκευασμένη συναίνεση δεν περιέχει πια “ισχυρή Ελλάδα” αλλά έναν εκβιασμό που συνοψίζεται στο εξής δίλημμα: η ελληνική κοινωνία πρέπει να δώσει τη συγκατάθεση του σε όλες τις απαιτήσεις των δανειστών, αλλιώς θα υποστεί το σοκ της χρεοκοπίας και της γενικευμένης εξαθλίωσης.

Οι μέθοδοι της προπαγάνδας είναι γνωστές και έχουν χρησιμοποιηθεί και στο παρελθόν.

Κάθε βράδυ εδώ και δυο χρόνια οι τηλεθεατές βομβαρδίζονται με έναν ορυμαγδό πληροφοριών υπό μορφή ακαταλαβίστικης νόβλανγκ (CDS, Euribor, ομόλογα, κούρεμα, spreads, Fitch, Moody’s, hedge funds, PSI, FSI κλπ.).

Οι αντιφατικές δηλώσεις από απόκρυφους οικονομικούς αναλυτές, υπαλλήλους των Βρυξελλών και λοιπούς Ευρωπαίους πολιτικάντηδες διαδέχονται η μία την άλλη.

Το μέλλον της χώρας κρέμεται κάθε τόσο από τα χείλη του Σόιμπλε, του Μπαρόζο, της Λαγκάρντ και του κάθε τυχάραπαστου Τροϊκανού.

Αυτός ο πληθωρισμός της πληροφόρησης παρουσιάζεται χωρίς σύνδεση, εξήγηση ή εμβάθυνση με σκοπό να προκαλέσει σύγχυση, ψυχολογική πίεση και τελικά παραίτηση από κάθε προσπάθεια του κοινού να κατανοήσει το τι ακριβώς συμβαίνει.

Η στρατηγική του φόβου

Παράλληλα, σαν σενάριο χολυγουντιανής ταινίας δράσης, οι εξελίξεις διαδέχονται η μία την άλλη με καταιγιστικό ρυθμό. Η αγωνία κορυφώνεται πριν από τα Eurogroup της “τελευταίας ευκαιρίας”.

Μετά από κάθε έγκριση νέου “σχεδίου διάσωσης” επέρχεται προσωρινή ανακούφιση, που όμως συνοδεύεται πάντα από επίπονα μέτρα κι άλλα Eurogroup και άλλα σχέδια διάσωσης…Κι έτσι η πολυπόθητη κάθαρση για τον κεντρικό ήρωα, δηλαδή τον Έλληνα πολίτη, παραμένει μετέωρη.

Η αποτελεσματικότητα της στρατηγικής του φόβου φαίνεται από την αύξηση της τηλεθέασης των ενημερωτικών εκπομπών και των δελτίων ειδήσεων.

Έχοντας απορριφθεί από μεγάλο κομμάτι της νεολαίας και των πολιτών με υψηλή μόρφωση, τα προγράμματα αυτά έχουν τεράστια διείσδυση στα κοινωνικά στρώματα με το χαμηλότερο μορφωτικό επίπεδο και στους ηλικιωμένους.

Με άλλα λόγια, ο πληθυσμός που εξαρτάται περισσότερο από την τηλεόραση για την ενημέρωση του είναι και ο περισσότερο ευάλωτος στην χειραγώγηση του μέσου.

Η κάλυψη του κοινωνικού κινήματος

Την ίδια στιγμή το κοινωνικό κίνημα αντίστασης στα μέτρα είτε διαβάλλεται και λοιδορείται συστηματικά, είτε εκθειάζεται πατερναλιστικά για να χειραγωγηθεί ευκολότερα (βλέπε κίνημα της πατάτας).

Το σημείο καμπής σε ότι αφορά την κάλυψη του κοινωνικού κινήματος από την τηλεόραση ήταν ο Μάης του 2011.

Μέχρι τότε, κάθε διαδήλωση ή άλλη μορφή αντίστασης είτε αποσιωπούνταν εντελώς από τα κανάλια, είτε παρουσιαζόταν ως αρχαϊκή και λαϊκιστική ανωμαλία, είτε καταδικάζονταν ως δημιούργημα των “κουκουλοφόρων”.

Όμως η δύναμη του κινήματος των Αγανακτισμένων αλλά και η αυξανόμενη κριτική όλο και μεγαλύτερης μερίδας του κοινού προς τα ΜΜΕ, ανάγκασε τους ταγούς της καθεστωτικής δημοσιογραφίας να αλλάξουν γραμμή.

Πλέον, οι τηλέαστέρες δηλώνουν την κατανόηση τους ως προς την αγανάκτηση του κοινωνικού σώματος. Διαπιστώνουν επίσης τον άδικο και επιζήμιο χαρακτήρα των μέτρων που επιβάλλονται.

Αφού λοιπόν εκφράσουν την “αλληλεγγύη” τους στα “νοικοκυριά και τους συνταξιούχους οι οποίοι “πλήττονται βάναυσα”, καταλήγουν στην υποστήριξη των μέτρων της Τρόικας και της κυβέρνησης αφού “δεν υπάρχει εναλλακτική λύση” !

Η δημοσιογραφική ελίτ στην υπηρεσία των ισχυρών

Μάλιστα η ταύτιση των κυρίαρχων ΜΜΕ με τις επιταγές των δανειστών είναι τέτοια που ένα πιο επιφανή μέλη της δημοσιογραφικής ελίτ, ο Παντελής Καψής, είναι πλέον κυβερνητικός εκπρόσωπος.
Σε ένα ιδεατό στιγμιότυπο της ελληνικής τηλεόρασης ο Παντελής Καψής θα δεχόταν τις επίμονες ερωτήσεις του αδελφού του Μανώλη στα τηλεοπτικά παράθυρα σχετικά με την κυβερνητική πολιτική.

Από την πλευρά τους οι αυστηροί σχολιαστές του Σκάι και του Αντέννα ζητούν την άμεση πάταξη και του τελευταίου φοροφυγά. Αποφεύγουν όμως να εξηγήσουν γιατί οι ιδιοκτήτες των εκδοτικών συγκροτημάτων στα οποία εργάζονται, με την ιδιότητα του εφοπλιστή, επωφελούνται από 56 κατοχυρωμένες φοροαπαλλαγές.

Οι εισαγγελείς του Μεγάλου καναλιού καταδικάζουν την σπατάλη κρατικού χρήματος. Δεν λένε όμως ότι οι μισθοί τους πληρώνονται χάρη στα κέρδη των αφεντικών τους από δημόσια έργα και προμήθειες.

Βέβαια όλοι οι τηλεαστέρες δεν βρίσκονται στο πλευρό της Τρόικας. Πολλοί από αυτούς εξελίσσονται σε “όψιμους αντιστασιακούς” υιοθετώντας ένα λαϊκιστικό και ψευδοπατριωτικό λόγο αντίστασης στους “ξένους κατακτητές”. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ο Γιώργος Τράγκας.

Από τη μία κηρύσσει ανένδοτο πόλεμο ενάντια στη Μέρκελ και σε όλους αυτούς που ποδοπάτησαν την εθνική του υπόσταση. Από την άλλη αποσιωπεί ότι για χρόνια εισέπραττε εκατομμύρια ευρώ κρατικής διαφήμισης από την κυβέρνηση ΝΔ ως ανταμοιβή για την υποστήριξη του.

Η κρίση ευκαιρία για μια άλλη δημοσιογραφία;

Οι αντιδράσεις των μεγαλοδημοσιογράφων και των εκδοτών γίνονται ακόμη πιο σπασμωδικές από τη στιγμή που νιώθουν να χάνουν τον έλεγχο που ασκούσαν και στη μάζα των απλών δημοσιογράφων με πιέσεις, εκβιασμούς αλλά και υλικά ανταλλάγματα.

Εν μέσω απολύσεων, μειώσεων μισθών (όταν και όπου αυτοί δίνονται) και κλεισίματος επιχειρήσεων, εκατοντάδες εργαζόμενοι στα ΜΜΕ ριζοσπαστικοποιούνται και αυτονομούνται. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αυτά του Άλτερ και της Ελευθεροτυπίας.

Όλοι αυτοί και άλλοι πολλοί έρχονται να ενισχύσουν εναλλακτικές μορφές ενημέρωσης: ιστολόγια, κοινωνικά δίκτυα, ανεξάρτητοι ενημερωτικοί ιστότοποι, διαδικτυακά ραδιόφωνα, νεόκοπα περιοδικά, απεργιακά φύλλα εφημερίδων…

Μέσα στον καταιγισμό της κρίσης οι ανεξάρτητες πηγές ενημέρωσες που συνδυάζουν την δημοσιογραφία των πολιτών με αυτή των επαγγελματιών πολλαπλασιάζονται.

Μια νέα δημόσια σφαίρα αναδύεται σταδιακά. Με δυσκολίες, προβλήματα, αδυναμίες αλλά με όρεξη δημιουργικότητα και ταλέντο εκατοντάδες ενεργοί πολίτες προσπαθούν να κατασκευάσουν μια νέα συναίνεση.

Μια συναίνεση από τα κάτω στην υπηρεσία του δημόσιου συμφέροντος και της αλήθειας.

Βιβλιογραφία

Chalkia Angélique, « De la presse et de ses journalistes en Grèce contemporaine », Les Cahiers du journalisme, No 8, décembre 2000.

Anagnostou Dia, Psychogiopoulou Evangelia et Kandyla Anna, Does media policy promote media freedom and independence? The case of Greece, Hellenic Foundation for European and Foreign Policy (ELIAMEP).

Reporters Sans frontières, “Ελλάδα: H κρίση, μία ευκαıρία γıα τον τύπο;“, Σεπτέμβριος 2011.

Smyrnaios Nikos, « Quelle règlementation pour les médias en Europe ? Le cas de la loi d’application dite de « l’actionnaire principal » en Grèce », Les Enjeux de l’information et de la communication, 21 septembre 2005.

Vovou Ioanna, « Histoire politique de la télévision en Grèce », Le Temps des médias, 2006/1, n° 6.

Λέανδρος Νίκος, Πολιτική οικονομία των ΜΜΕ. Η αναδιάρθρωση της βιομηχανίας των μέσων στην εποχή της πληροφοριακής επανάστασης, Καστανιώτης, Αθήνα, 2000.

Σμυρναίος Νικος, 2010, « Οικονομική συγκέντρωση και θεσμικό πλαίσιο στην ελληνική ιδιωτική τηλεόραση » στο Βώβου Ιωάννα (διεύθυνση), Ο κόσμος της τηλεόρασης : θεωρία, ανάλυση προγραμμάτων και ελληνική πραγματικότητα, Εκδόσεις Ηρόδοτος, Αθήνα, σελ. 141-174.

Ντοκιμαντέρ εμπνευσμένο από το βιβλίο των Herman & Chomsky

Le deuxième est que le « remède » imposé par la Troïka (FMI, BCE, UE), sous forme de coupes drastiques dans les dépenses publiques et de dérégulation du marché de travail, est en train de détruire l’économie et la société grecque dans son ensemble.

Le troisième constat est que le gouvernement actuel ne dispose ni de souveraineté réelle ni de légitimation démocratique.

Mais qu’en est-il du regard des médias grecs sur cette crise ? Comment rendent-ils compte de cette situation inédite en Europe ? De quelle façon les citoyens de ce pays sont-ils informés sur ces événements dramatiques qui les concernent en premier chef ?

Le déluge informationnel

En réalité, depuis maintenant deux ans, les Grecs subissent un déluge de nouvelles anxiogènes sans précèdent. Le choc psychologique pour la population est d’autant plus dur à supporter que, avant 2009, rien ne présageait de ce qui allait arriver.

Si des observateurs isolés ont alerté sur l’état des finances publiques, l’affaiblissement de la base productive de l’économie ou la corruption endémique, aucun homme politique ou journaliste de premier plan n’avait prévenu de leurs conséquences potentielles. Aucun des médias les plus influents n’avait sérieusement et systématiquement enquêté sur ces questions.

Depuis maintenant deux ans la situation s’est complètement inversée. Désormais la « crise » est le sujet dominant pour ne pas dire unique du débat public. Il y a une inflation d’articles, d’émissions, d’analyses plus ou moins bien informées et de débats sur cette question. Or, les médias dominants, largement bénéficiaires des années fastes, sont aujourd’hui avec les traditionnels « partis de gouvernement » les principaux défenseurs de la politique actuelle.

Les médias dominants au service de la Troïka

Dans un pays caractérisé par une surconsommation de télévision (5h par jour en moyenne par téléspectateur en 2011, contre 3h et demie en France), les chaines les plus regardées soutiennent sans faille les paquets d’austérité successifs. Le journal télévisé de la chaîne Mega, avec une part de marché de 30%, est l’un des piliers du « gouvernement d’unité nationale » chargé de mettre en œuvre la politique de la Troïka. Mega appartient aux deux principaux groupes de presse du pays, DOL et Pegasus.

Connu pour sa proximité avec le pouvoir politique, DOL édite notamment le quotidien Ta Nea. En novembre 2011, pratiquant un mélange de genres éloquent, Pantelis Kapsis directeur du quotidien a quitté son poste pour devenir porte-parole du gouvernement dirigé par l’ancien banquier Loukas Papadémos. Son frère Manolis Kapsis, officie tous les soirs au journal télévisé de Mega Channel où, en tant que commentateur politique, il soutient ce même gouvernement.

Cet été, le groupe DOL a été parmi les premiers en Grèce à mettre en œuvre l’une des principales mesures imposées par la Troïka, à savoir la suppression des conventions collectives par branche au profit des conventions d’entreprise. Il a ainsi réussi à imposer une baisse de salaire de 22% à ses employés, y compris les journalistes.

Pegasus de son côté, éditeur des quotidiens Ethnos et Proto Thema, appartient à la famille Bobolas, dont l’activité principale est le BTP. Avec la complicité des gouvernements successifs, ce groupe est le principal bénéficiaire des contrats publics de construction ces vingt dernières années.

L’autre chaîne de télévision influente qui soutient mordicus le gouvernement et la Troïka est Skai TV, qui appartient à la famille Alafouzos propriétaire également du quotidien Kathimerini et de la station radio la plus écoutée dans la capitale grecque. Ce groupe puissant cultive un profil sérieux et désigne le « populisme de gauche » comme son principal adversaire.

Les éditorialistes vedettes du groupe, Babis Papadimitriou et Paschos Mandravelis, comptent parmi les critiques les plus virulents du mouvement social de résistance, composé selon eux par des « fonctionnaires planqués » et des fraudeurs au fisc. Pourtant, la famille Alafouzos qui les emploie fait partie de ces armateurs qui ne payent pas d’impôts sur leurs profits, tout comme celle de Minos Kyriakou, propriétaire de la troisième chaine du pays, Ant1, et soutien du gouvernement.

Absence d’alternative et stratégie de la peur

Cette interdépendance entre élites politiques, économiques et médiatiques du pays, en grande partie responsables de la situation actuelle, explique leur unanimité bienveillante envers les injonctions de l’Union européenne et du Fond monétaire international. Ayant largement bénéficié des dérives du passé, les hommes d’affaires à la tête des principaux médias tentent aujourd’hui de préserver leurs privilèges en s’érigeant en piliers du nouveau status quo.

Dans une version contemporaine du « TINA» de Margaret Thatcher, les journalistes vedettes des grandes chaines et les éditorialistes qui s’alignent sur les intérêts de leurs patrons expliquent au public qu’il n y a pas d’autre solution que la politique de destruction des acquis sociaux menée actuellement dans le pays.

Pour convaincre, face à la montée de la colère sociale, la couverture médiatique de la crise exacerbe son caractère anxiogène. Les images de la situation dramatique dans laquelle se trouve une partie grandissante de la population sont enrobées par un discours empathique et, dans le même temps, culpabilisant. La menace de la faillite est brandie quotidiennement mobilisant dans l’inconscient collectif les images des rayons de supermarché vides et des stations de service pillées, en provenance de l’Argentine de 2001 ou de la Russie des années 90.

La moindre déclaration menaçante d’un fonctionnaire de Bruxelles, d’un sous-ministre faisant partie du club des AAA ou d’un gérant d’un hedge-fund obscur est reprise et martelée pour accentuer ce climat phobique. Les sommets européens successifs sont présentés à chaque fois comme ceux de la « dernière chance » et les accords qui en découlent comme autant des « bouées de sauvetage » in extremis.

Des chiffres et des noms d’institutions et d’experts sont rabâchés à longueur de journée par les postes de télévision sans la moindre mise en contexte, sans la moindre explication de fond. Une novlangue financière faite de CDS, de taux euribor, de spreads et d’indices boursiers s’abat sur le public. L’effet de confusion et la frustration qui en découle est d’autant plus forte que le clivage des usages médiatiques au sein de la population est grand.

Rejetés par une grande partie des jeunes et par les franges les plus éduquées de la population, les journaux télévisés sont fortement suivis par les plus pauvres, les moins bien éduqués et les plus âgés. Autrement dit, ceux qui s’informent essentiellement par ce média sont aussi les plus vulnérables aux manipulations dont il fait l’objet.

Dans cet effort d’imposer leur vision de la « réalité objective », les médias dominants mentent par omission. Ainsi, c’est à Yannis Bogiopoulos, journaliste gréviste du quotidien Eleftherotypia, que nous devons une trouvaille ahurissante.

Ce journaliste sans journal a signalé sur Twitter que de nombreuses sommes (en milliards d’euros) mentionnés dans le texte soumis au Parlement le 13 février dernier en échange du dernier « plan de sauvetage » étaient laissés blancs afin d’être complétés a posteriori. Les députés Grecs ont ainsi approuvé l’accord sans les chiffres !

C’est aussi un portail d’information alternative basé à Thessalonique, Alterthess, qui a repéré une petite mesure incluse dans un projet de loi récent : la suppression de la procédure de flagrant délit pour les policiers ayant enfreint la loi pendant leur service, notamment lors des manifestations.

Désormais de nombreux Grecs se tournent vers des sources d’information alternatives pour essayer de comprendre, mais aussi pour retrouver l’espoir. Le cas du journal des salariés d’Eleftherotypia est à ce titre édifiant. Seul grand quotidien à s’opposer au discours dominant, Eleftherotypia est en quasi-faillite suite à des erreurs de management mais aussi à cause du refus des banques de lui accorder un prêt indispensable à sa survie.

Ses journalistes et salariés en grève ont décidé de produire un journal de lutte vendu en kiosque qui a rencontré un vif succès auprès du public. Plus de 30 000 exemplaires ont été vendus, sur un tirage de 35 000, démontrant ainsi la soif des Grecs pour un journalisme au service de la population et pour une information aux prises avec leur réalité quotidienne. Néanmoins les mauvaises habitudes demeurent.

Ainsi, au côté des nouveaux médias progressistes qui s’élèvent contre la politique actuelle se range désormais toute une faune de vedettes de télévision qui, sentant le vent tourner, s’accrochent à un discours populiste et pseudo-patriotique.

Yorgos Tragas en est un exemple frappant. Dans la vidéo ci-dessous, en février 2012, il éclate en sanglot en direct sur la télévision, déplorant l’humiliation nationale que les puissances de l’Europe infligent aux Grecs.

Il y a tout juste deux ans, sous le gouvernement de droite dont il était proche, ce même Tragas recevait 2,6 millions d’euros de publicité de la part de l’Etat et d’entreprises publiques pour son journal vendu en quelques centaines d’exemplaires quotidiens…

Το παρακάτω ποστ δημοσιεύθηκε πριν από σχεδόν τρία χρόνια. Το αναδημοσιεύω εδώ επικαιροποιημένο γιατί δυστυχώς τα γεγονότα επιβεβαίωσαν τη βασική του υπόθεση, ότι δηλαδή το διαδίκτυο αποτελεί πλέον ένα από τα βασικά πεδία στη μάχη που διεξάγεται μεταξύ των δυνάμεων της συντήρησης και της καθεστηκυίας τάξης από τη μία και της κοινωνίας των πολιτών από την άλλη.

Το διαδίκτυο δεν είναι απλά ένα νέο ΜΜΕ. Είναι ένα μετα-μέσο με την έννοια ότι αποτελεί την βάση και την υποδομή πάνω στην οποία αναπτύσσεται το σύνολο των ανθρώπινων δραστηριοτήτων μαζικής αλλά και διαπροσωπικής επικοινωνίας. Ταυτόχρονα αποτελεί πλέον το πεδίο μιας διαμάχης που το καθιστά ολοένα και περισσότερο υψηλής σημασίας πολιτικό διακύβευμα.

Οι υποθέσεις είναι πολλές και δείχνουν ξεκάθαρα την γραμμή του μετώπου:

- το κλείσιμο του Megaupload κατ’εντολή του FBI, έστω κι αν ο συγκεκριμενος ιστότοπος ήταν προβληματικός από πολλές απόψεις.

- η προώθηση νομοθετικών ρυθμίσεων σε εθνικό και υπερεθνικό επίπεδο με στόχο  την καθιέρωση συστηματικών κυρώσεων για όσους διαμοιράζουν περιεχόμενο (Hadopi, ACTA, PIPA, SOPA, Digital Economy Bill,),

- το φιλτράρισμα του διαδικτύου όπως στην περίπτωση του ιστότοπου Copwatch στη Γαλλία αλλά και στην Ισπανία.

- η όλο και συχνότερη εντελώς αυθαίρετη πρακτική του domain name seizure, από τις αμερικανικές Αρχές

- η επιμήκυνση της διάρκειας του copyright στη μουσική σε ΗΠΑ και Ευρώπη.

- οι προσπάθειες ελέγχου και λογοκρισίας της μπλογκοσφαίρας.

- οι συστηματικές επιθέσεις κατά της ανωνυμίας στο διαδίκτυο.

- η αυξανόμενη οικιοποίηση των προσωπικών μας δεδομένων από πολυεθνικές όπως η Google.

- η δημιουργία μηχανισμών συστηματικής και αυτοματοποιημένης λογοκρισίας από δημοφιλή κοινωνικά δίκτυα όπως το Twitter.

Στη μάχη αυτή, το χάσμα που χωρίζει τους αντιπάλους είναι χάσμα γενεών αλλά και ταξικό ταυτόχρονα. Και βέβαια αυτό δεν είναι αντιφατικό από τη στιγμή που οι νέες γενιές στις δυτικές κοινωνίες προλεταριοποιούνται με γοργούς ρυθμούς.

Αν παρατηρήσει κανείς ποιοι είναι οι υποστηρικτές του ελέγχου και της λογοκρισίας στο διαδίκτυο, ποιοι είναι αυτοί που υπερασπίζονται την απόλυτη και χωρίς εξαιρέσεις εφαρμογή του copyright σε όλες τις εκφάνσεις της ανθρώπινης έκφρασης, ποιοι επιβάλλουν την εμπορευματοποίηση της γνώσης, βρίσκει πάντα το ίδιο προφίλ.

Πετυχημένοι πενηντάρηδες, που απολαμβάνουν αδρά τους καρπούς του παγκοσμιοποιημένου καπιταλισμού. Σοδιαλδημοκράτες της αγοράς και νεοφιλελεύθεροι ιδεολόγοι που στην πράξη στηρίζουν τα ολιγοπώλια. Ακροδεξιοί ηθικολόγοι πολιτικάντηδες. Πλουσιοπάροχα αμειβόμενες βεντέτες τις μαζικής κουλτούρας.

Όλοι αυτοί ξέρουν καλά ποιο είναι το συμφέρον τους και πως να το υπερασπιστούν. Γνωρίζουν πως λειτουργούν τα γρανάζια του συστήματος αφού τα έχουν χτίσει οι ίδιοι.

Δίπλα τους, δυστυχώς, βρίσκονται και ειλικρινείς αλλά κονόφθαλμοι δημιουργοί που λανθασμένα ταυτίζουν τα συμφέροντα τους με αυτά της βιομηχανίας του θεάματος.

Από την άλλη, η αντίθεση είναι μαζική αλλά ανοργάνωτη: έφηβοι και εικοσάρηδες “γηγενείς” των νέων τεχνολογιών, ερασιτέχνες δημιουργοί, περιθωριακοί καλλιτέχνες, χάκερς και πειρατές, χρήστες ελεύθερου λογισμικού και συνειδητοποιημένοι geeks.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα οι Anonymous με την χαοτική, επιπόλαια, αντιφατική αλλά και τόσο χρήσιμη αντίσταση τους.

Όλοι αυτοί, χωρίς ντροπή, ανταλλάσουν περιεχόμενο υπό copyright, σχολιάζουν και ασκούν κριτική στους πάντες χωρίς την παραμικρή αυτοσυγκράτηση στα fora, στηλιτεύουν και βρίζουν τους ταγούς των “πολιτικών και πολιτειακών αρχών” στα blogs, δεν βλέπουν τηλεόραση, ενημερώνονται ή/και παραπληροφορούνται μόνο από το διαδίκτυο, λαϊκίζουν, δεν πιστεύουν τους δημοσιογράφους, αδιαφορούν για την άποψη των καθώς πρέπει διανοούμενων, κράζουν και τρολάρουν τους επώνυμους στα κοινωνικά δίκτυα, καλλιεργούν θεωρίες συνωμοσίας, …

Αυτή η κρίσιμη μάζα των Αγανακτισμένων του διαδικτύου αντιδρά ενστικτωδώς και σπασμωδικά στις προκλήσεις των καιρών. Δεν έχει συνείδηση ότι το διακύβευμα είναι πρωτίστως πολιτικό.

Μέρος της θεοποιεί τους συλληφθέντες του Megaupload με τις μερσεντές ενώ ταυτόχρονα απελπίζεται γιατί δεν κατάφερε να εγκαταστήσει το τελευταίο γκάντζετ στο iphone ή γιατί δεν έχει αρκετούς “φίλους” στο Facebook.

Το οξύμωρο είναι πασιφανές.

Στο πλαίσιο μια κοινωνικοοικονομικής διάρθρωσης όπου κυριαρχεί η εκμετάλλευση και η άνιση κατανομή των πόρων, η γνώση δεν μπορεί παρά να αποτελεί εμπόρευμα και η πνευματική ιδιοκτησία το πετρέλαιο του 21ου αιώνα.

Η ανατροπή του status quo στο διαδίκτυο και αλλού απαιτεί νέα συσχέτιση κοινωνικών δυνάμεων. Απαιτεί οργάνωση και πολιτική συνείδηση, όχι καταναλωτική. Απαιτεί πολίτες και όχι πελάτες.