Η δολοφονία του

Παρακάτω θα αναφέρω κάποιες παραμέτρους που ενώ στην πραγματικότητα είναι βασικές για την κατανόηση του θέματος, υποβαθμίζονται ή αγνοούνται από τον επιφανειακό σχολιασμό.

Ανωνυμία και ψευδωνυμία στην ιστορία

Είναι σαφές ότι η ανωνυμία και η ψευδωνυμία στη δημόσια έκφραση δεν είναι προϊόντα του διαδικτύου αλλά ταυτίζονται με την ανακάλυψη της γραφής που επιτρέπει τον διαχωρισμό του λόγου από το φυσικό σώμα αυτού που τον εκφέρει. Συστηματική χρήση της ανωνυμία και της ψευδωνυμίας γίνεται ιδιαίτερα σε κάθε ιστορική συγκυρία όπου υπάρχει λογοκρισία και έλεγχος των μέσων δημόσιας έκφρασης από την εξουσία (κράτος, εκκλησία, γραφειοκρατία, οικονομική συγκέντρωση).

Χαρακτηριστική περίπτωση είναι αυτή του Διαφωτισμού και της προεπαναστατικής περιόδου στη Γαλλία κατά την οποία η χρήση της ανωνυμίας και της ψευδωνυμίας επέτρεψε την ανοιχτή κριτική της βασιλικής εξουσίας (Delon, 1992).  Άλλη περίπτωση είναι η χρήση της ανωνυμίας στον περιοδικό τύπο από γυναίκες συγγραφείς στην Αγγλία κατά τον 19^ο αιώνα. Η πρακτική αυτή τους επέτρεπε να ξεφεύγουν από τους περιορισμούς στην έκφραση που επέβαλλε στο γυναικείο φύλο η συντηρητική Βικτωριανή κοινωνία (Easley, 2004).

Εξαρχής η ανωνυμία και η ψευδωνυμία επέτρεψε την  άσκηση της ελεύθερης έκφρασης, αλλά και την κατάχρηση αυτής της ελευθερίας. Χαρακτηριστική περίπτωση της διττής φύσης της ανωνυμίας είναι οι λίβελοι, μικρά καυστικά κείμενα που καταφέρονται ενάντια σε γνωστές προσωπικότητες και που αναπτύχθηκαν ιδιαίτερα τον 17^ο και 18^ο αιώνα στη Γαλλία. Από τη μια οι λίβελοι στηλίτευαν πραγματικά γεγονότα και πράξεις της εξουσίας με αθυροστομία και απόλυτη ελευθερία λόγου, από την άλλη πολλές φορές διέσπειραν συκοφαντίες με στόχο την παραπληροφόρηση και τη χειραγώγηση του κοινού (Roussin, 1998).

Από τη σύντομη αυτή ιστορική αναδρομή συμπεραίνουμε ότι ουσιαστικά το διαδίκτυο συμμετέχει σε ένα κοινωνικό φαινόμενο, όπως η ανωνυμία και η ψευδωνυμία, το οποίο είναι συνυφασμένο με τη δημόσια έκφραση εδώ και αιώνες και το οποίο, παρόλες της αρνητικές του πλευρές, έχει συνεισφέρει στη σφυρηλάτηση μιας (εν μέρει) ελεύθερης δημόσιας σφαίρας.

Σύγχυση μεταξύ δύο διαφορετιών εννοιών

Η δεύτερη παράμετρος του θέματος είναι ποιοτική. Στις σχετικές συζητήσεις συχνά συγχέονται οι έννοιες της ανωνυμίας και της ψευδωνυμίας στο διαδίκτυο οι οποίες όμως δεν αναφέρονται στο ίδιο φαινόμενο. Ιστορικά, η έννοια της ανωνυμίας στο διαδίκτυο συνδέεται με την προστασία των προσωπικών δεδομένων του χρήστη. Πρόκειται δηλαδή για τη μη σύνδεση ενός πραγματικού προσώπου με τις επιγραμμικές δραστηριότητες που αυτό αναπτύσσει. Όπως κανείς δεν θέλει την πλήρη διαφάνεια της καθημερινότητας του στον φυσικό κόσμο έτσι δεν τη θέλει και στον διαδικτυακό.  Η ανωνυμία υπό αυτή την έννοια είναι κάτι θεμιτό αφού προστατεύει την ιδιωτικότητα του χρήστη (Οravec, 2003).

Η αρνητική έμφαση στην έννοια της διαδικτυακής ανωνυμίας δόθηκε μέσω της ανάδυσης της μπλογκοσφαίρας και πιο συγκεκριμένα της δυνατότητας που δίνουν οι πλατφόρμες δημοσίευσης για ανώνυμο σχολιασμό (χωρίς υπογραφή ή με υπογραφή μίας χρήσης). Το φαινόμενο του ανώνυμου σχολιασμού στα ιστολόγια αναπτύχθηκε με γοργούς ρυθμούς και έδωσε χώρο στις πιο επαίσχυντες πρακτικές δημόσιου λόγου, πυροδοτώντας ταυτόχρονα τις πρώτες σκέψεις περί ελέγχου και άρση της ανωνυμίας στο διαδίκτυο.

Από την άλλη, η έννοια της ψευδωνυμίας είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την ιστορία του διαδικτύου αφού αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της κουλτούρας των χάκερς και των cyberpunks (May, 1994). Ουσιαστικά πρόκειται περί της χρήσης διαδικτυακής περσόνας η οποία, χωρίς να είναι πραγματική  ταυτότητα, είναι αναγνωρίσιμη μέσω των διαχρονικών χαρακτηριστικών της: όνομα χρήστη σε υπηρεσίες και κοινότητες, άβαταρ σε επιγραμμικά παιχνίδια, προφίλ σε κοινωνικά δίκτυα κλπ.

Ενώ η χρήση ψευδωνύμου δεν είναι αποκλειστική (συχνά οι χρήστες έχουν περισσότερα από ένα ψευδώνυμα, πιο σπάνια περισσότεροι από ένας χρήστες έχουν το ίδιο ψευδώνυμο), εντούτοις τις περισσότερες φορές η ψευδωνυμία χαρακτηρίζεται από διάρκεια στο χρόνο αλλά και κοινωνική επένδυση από μεριάς του χρήστη, με την έννοια της αναγνωρισιμότητας, επιρροής και φήμης που μπορεί να συσσωρεύσει. Μάλιστα έρευνα έχει δείξει ότι η ψευδωνυμία ενός ιστολογίου δεν έχει αρνητική επιρροή στην εκτίμηση του κοινού αντίθετα από άλλες παραμέτρους όπως η ανορθογραφία (Chesney, Su, 2009).

Υπό αυτή την έννοια, η ψευδωνυμία αποτελεί πέδη στην αλόγιστη συκοφαντία και δεν πρέπει να συγχέεται με τον ανώνυμο σχολιασμό.  Βέβαια, η ευκολία δημιουργίας μεγάλου αριθμού ψευδωνύμων στο διαδίκτυο έχει χαμηλώσει εξαιρετικά τις προϋποθέσεις για συνεχή εναλλαγή περσόνας, δίνοντας έτσι την δυνατότητα σε κάποιον να αποφύγει το κοινωνικό κόστος μιας άσχημης ή αντικοινωνικής συμπεριφοράς του (Friedman, Resnick, 2001)

Η ανωνυμία ως μέσο κριτικής και αποκαλύψεων

Η τρίτη παράμετρος έχει να κάνει με τις περιπτώσεις στις οποίες η ανωνυμία ή η ψευδωνυμία αποτελούν τον μόνο τρόπο έκφρασης, κριτικής ή αποκάλυψης μιας είδησης. Η δημοσιογραφική δεοντολογία έχει εδώ και δεκαετίες θέσει την προστασία των πηγών ως κανόνα. Αυτό για να προστατεύσει τους πληροφοριοδότες από τυχόν αντίποινα. Αυτή η πρακτική αναπτύσσεται στο διαδίκτυο σε μαζική κλίμακα μέσα από υπηρεσίες όπως το Wikileaks.

Οι αποκαλύψεις του Wikileaks σχετικά με τον πόλεμο στο Αφγανιστάν που έκαναν πάταγο στα παγκόσμια ΜΜΕ δεν θα ήταν δυνατόν να γίνουν χωρίς την ανωνυμία αυτών που διέρρευσαν τα έγγραφα του αμερικάνικου στρατού αλλά και την ψευδωνυμία των βασικών συντελεστών του Wikileaks. Εκτός του ιδρυτή Julian Assange που εκπροσωπεί δημόσια την οργάνωση, όλοι οι συνεργάτες του καλύπτονται πίσω από ψευδώνυμα ώστε να αποφύγουν τυχόν κυρώσεις και πιέσεις εκ μέρους των θιγόμενων από τις αποκαλύψεις.

Στην συγκεκριμένη, ιδιαίτερη, περίπτωση η μυστικότητα που στηρίζεται και στην τεχνολογία (μέθοδοι κρυπτογράφησης, αποκεντρωμένα δίκτυα κλπ) είναι βασικό συστατικό της αποτελεσματικότητας του Wikileaks και αποτελεί εχέγγυο για την αποκάλυψη σκανδάλων.

Σε ατομικό επίπεδο η ανωνυμία και η ψευδωνυμία αποτελούν βασικό τρόπο κριτικής μιας οργάνωσης (επιχείρηση, στρατός, κράτος) από μέλη της που τελούν υπό ιεραρχικό έλεγχο (εργαζόμενοι, στρατιώτες, δημόσιοι υπάλληλοι). Συχνά. η δυνατότητα ανώνυμης ή ψευδώνυμης καταγγελίας μέσω διαδικτύου ισορροπεί κατά κάποιο τρόπο την αποδυνάμωση των παραδοσιακών συλλογικών φορέων όπως τα συνδικάτα (Schoneboom, 2007).

Η παρουσίαση του εαυτού στην καθημερινή ζωή

Τέλος, η τέταρτη παράμετρος είναι κοινωνιολογική. Είναι κοινός τόπος στην κοινωνιολογία ότι στην καθημερινή μας ζωή όλοι υιοθετούμε διαφορετικές συμπεριφορές και φοράμε άλλα « προσωπεία » στις κοινωνικές συναλλαγές μας σε σχέση με τη φύση τους. Άλλη εικόνα δείχνει κάποιος στο αφεντικό του, άλλη στο σύντροφό του, άλλη στον περιπτερά της γειτονιάς. Όπως έχει δείξει ο Goffman (1959), η ισορρόπηση μεταξύ των διαφορετικών κοινωνικών σχέσεων που αναπτύσσουμε επιτυγχάνεται μέσω του φιλτραρίσματος των πληροφοριών που εκπέμπουμε ή αποσιωπούμε σε κάθε συνομιλητή. Αφού δεν είμαστε λοιπόν επώνυμοι ούτε αναγνωρίσιμοι με τον ίδιο τρόπο σε κάθε έκφανση της καθημερινής μας ζωής γιατί να είμαστε στο διαδίκτυο;

Οι τέσσερις αυτές παράμετροι στις οποίες αναφέρθηκα, μεταξύ άλλων, δείχνουν το γιατί η ανωνυμία και η ψευδωνυμία στο διαδίκτυο πρέπει να θεωρούνται όχι μόνο ανεκτές πρακτικές αλλά ατομικό δικαίωμα και ως τέτοιο πρέπει να προστατευθούν. Αυτό δεν αναιρεί την αρνητική χρήση τους (συκοφαντία, λαϊκισμός, ρατσισμός, παραπληροφόρηση) που μπορεί να φτάσει ακόμη και στην τέλεση εγκλημάτων. Το ερώτημα είναι κατά πόσο είμαστε διατεθειμένοι να περιορίσουμε μια ατομική ελευθερία στο βωμό της αποφυγής των παραπάνω (Malloy, 2006).

Όπως έχει δείξει επανειλημμένα ο Lawrence Lessig (2001), οι προσπάθειες ρύθμισης (regulation) των κοινωνικών πρακτικών που αναπτύσσονται στο διαδίκτυο, είτε αυτές γίνονται από το κράτος μέσω νόμων και κανονισμών είτε από την αγορά μέσω της σταδιακής εμπορευματοποίησης μη αγοραίων δραστηριοτήτων αποδεικνύονται  συστηματικά ανελευθεριακές. Ταυτόχρονα η ρύθμιση τείνει να γίνει και αντιπαραγωγική με την έννοια ότι περιορίζει τα ιδιαίτερα πλεονεκτήματα του διαδικτύου για την ίδια τη δημόσια σφαίρα.

Η δημιουργία ενός μαζικού μηχανισμού ταυτοποίησης ανώνυμων χρηστών, εκτός της περίπτωσης τέλεσης εγκλήματος, δεν μπορεί παρά να συντελέσει στην πλήρη διαφάνεια του υποκειμένου όπως την ονειρεύεται ο Mark Zuckerberg. Οι προσπάθειες προς αυτή την κατεύθυνση, ακόμη κι όταν γίνονται με καλές προθέσεις, εν τέλει εξυπηρετούν τον αντίθετο σκοπό από αυτόν που δηλώνουν ότι υπερασπίζονται.

Βιβλιογραφία

Eric J. Friedman, Paul Resnick, (2001), « The social cost of cheap pseudonyms”, Journal of Economics and Management Strategy 10(2): 173-199,

Philippe Roussin, (1998), « Critique et diffamation chez Pierre Bayle » in Critique et affaires de blasphème à l’époque des Lumières, Honoré Champion, Paris,.

Michel Delon, (1992) « Subversion littéraire, subversion politique : des Lumières à la Révolution », in Universalia, , pp. 404-6.

Alexis Easley, (2004), First-person anonymous: women writers and Victorian print media, Ashgate publishing.

Oravec Jo Ann, (2003), “The transformation of privacy and anonymity: Beyond the right to be let alone”,  Sociological Imagination, vol. 39, n^o1, pp. 3-23

Timothy C. May, (1994), Cyphernomicon.

Erving Goffman, (1959), The Presentation of Self in Everyday Life, Anchor Books

Lawrence Lessig, (2001), The Future of Ideas, Random House

Betsy Malloy, (2006), “Anonymous Bloggers and Defamation: Balancing Interests on the Internet”, Washington University Law Review, Vol. 84, p. 1187.

Abigail Schoneboom (2007), “Diary of a working boy. Creative resistance among anonymous workbloggers”, Ethnography, December, vol. 8 no. 4 403-423

Thomas Chesney, Daniel K. S. Su,(2009) “The impact of anonymity on weblog credibility”, International Centre for Behavioural Business Research.

Selected Papers in Anonymity

Η σταδιακή εκλαΐκευση του “κοινωνικού διαδικτύου” και στην Ελλάδα ενέπνευσε  αρχικά πληθώρα αισιόδοξων αναλύσεων και σχολίων σχετικά με την υποτιθέμενη εκ φύσεως θετική επιρροή τους στη δημόσια σφαίρα. Όμως η πραγματικότητα είναι διαφορετική. Η ισχυροποίηση του λαϊκισμού και της μισαλλοδοξίας σε ένα μεγάλο κομμάτι της ελληνικής κοινωνίας είναι πλέον ορατή και στη διαδικτυακή έκφραση της.

Όπως έγραφα πριν από σχεδόν δύο χρόνια, “ενα από τα βασικά επιχειρήματα των τεχνόφιλων διανοούμενων το οποίο ανακυκλώνεται άκριτα από τα ΜΜΕ είναι η υποτιθέμενη «δημοκρατική » φύση των εφαρμογών  Web 2.0. Σύμφωνα με αυτή την επιχειρηματολογία, η συμμετοχική φύση των νέων μέσων, λόγω των τεχνικών χαρακτηριστικών τους,  δίνει την δυνατότητα σε όλους να εκφραστούν στη δημόσια σφαίρα αλλά και να συμμετάσχουν άμεσα στην διαμόρφωση της δυνητικής « κοινής γνώμης ».

Η εξέλιξη αυτή, που χαρακτηρίζεται συχνά ως « τεχνολογική επανάσταση », θεωρείται από πολλούς ως η μήτρα κοσμογονικών εξελίξεων  στο χώρο της μαζικής επικοινωνίας και εν τέλει ως παράγοντας βελτίωσης της ίδιας της δημοκρατίας. Το βασικό πρόβλημα αυτών των προσεγγίσεων είναι ότι από τη μία υπερτιμούν τον ριζοσπαστικό χαρακτήρα των νέων τεχνολογιών και δη του λεγόμενου Web 2.0, ενώ ταυτόχρονα υποτιμούν τις κοινωνικές, οικονομικές και πολιτιστικές ανισότητες που χαρακτηρίζουν τη χρήση τους.”

Πράγματι, η εισαγωγή των νέων μέσων στην κοινωνία γίνεται σε συνεχή αλληλεπίδραση με τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της. Δεν είναι τόσο η τεχνολογία που αλλάζει τους συσχετισμούς και τον πολιτισμό μιας κοινωνίας, όσο αυτοί που διαμορφώνουν τις συνθήκες οικειοποίησης της τεχνολογίας από το ευρύ κοινό. Το ίδιο συμβαίνει και με τη δημόσια έκφραση που αποτελούν τα ελληνόφωνα ιστολόγια και κοινωνικά δίκτυα.

Στην πρώτη περίοδο ανάπτυξης των ελληνόφωνων νέων μέσων, η ελιτίστικη υφή της κοινωνικής τους βάσης δικαιολογούσε και την σχετική ομοιογένεια, με λίγες εξαιρέσεις, συμπεριφορών και περιεχομένων που αναπτύσσονταν σε αυτά. Για παράδειγμα, ο “πρωτοπόρος” πληθυσμός της ελληνόφωνης μπλογκοσφαίρας παρουσίαζε κοινά κοινωνιολογικά, τεχνολογικά και ιδεολογικά χαρακτηριστικά: νέοι χρήστες ως επί το πλείστον, με υψηλή μόρφωση, σημαντικές τεχνικές δεξιότητες, υψηλό διανοητικό/οικονομικό κεφάλαιο και φιλελεύθερη προσέγγιση σε ότι αφορά τις ατομικές ελευθερίες και δικαιώματα.

Σαφώς και αυτά τα χαρακτηριστικά δεν είναι αντιπροσωπευτικά της ελληνικής κοινωνίας στο σύνολο της. Όμως, παρόλες τις κατά καιρούς συγκρούσεις και διαμάχες είτε επί προσωπικού είτε με βαθύτερα πολιτικά αίτια, η συναίνεση στα βασικά ζητήματα νετικέτας και ανοχής της διαφορετικότητας, που επέτρεπε αν μη τι άλλο μια μορφή διαλόγου, ήταν υπαρκτή, έστω κι αν το τίμημα ήταν η περιχαράκωση του διαδικτυακού χώρου από τις σκληρές αντιφάσεις που διατρέχουν την ελληνική κοινωνία.

Έχω την εντύπωση ότι πλέον το ελληνικό διαδίκτυο έχει απολέσει αυτή τη συναίνεση. Η μαζική εισροή νέων χρηστών κατέστησε σταδιακά την μπλογκοφαίρα και τα κοινωνικά δίκτυα αντιπροσωπευτική ενός όλο και μεγαλύτερου τμήματος της ελληνικής κοινωνίας. Εκτός από τα προφανή θετικά στοιχεία της μαζικής διαδικτυακής έκφρασης των Ελλήνων πολιτών, η τάση αυτή μετουσίωσε επίσης και τις χρόνιες παθογένειες της ελληνικής δημόσιας σφαίρας: λαϊκισμός, μισαλλοδοξία, χειραγώγηση, ξενοφοβία.

Ο πολλαπλασιασμός των “ανεξάρτητων”ιστολογίων που προβάλουν ένα συνονθύλευμα “ειδήσεων” και “αποκαλύψεων” με κίτρινο περιεχόμενο και η υψηλή επισκεψιμότητα τους αποδεικνύει του λόγου το αληθές. Το ίδιο και τα χιλιάδες ανώνυμα, προσβλητικά και αφοριστικά σχόλια που κατακλύζουν το ελληνόφωνο διαδίκτυο. Πλέον, η διάρθρωση τους με “επίσημα” ΜΜΕ παρόμοιας φύσης αλλά και με την άκρα δεξιά είναι συστημική. Απόδειξη η ενορχήστρωση λασπολογικών εκστρατειών ενάντια ανθρώπων με αξιόλογη δημόσια παρουσία όπως, μεταξύ πολλών, η Αφροδίτη Αλ Σαλέχ, ο Παναγιώτης Βρυώνης ή ο Στέλιος Κούλογλου.

Πως όμως θα μπορούσε η εξέλιξη να είναι διαφορετική σε μια κοινωνία που γαλουχήθηκε επικοινωνιακά από τα κραυγάζοντα τηλεοπτικά παράθυρα και τα λάγνα μεσημεριανάδικα; Ποια θα μπορούσε να ήταν η διαδικτυακή μετάφραση ενός πολιτικού και δημοσιογραφικού συστήματος βασισμένου στη χειραγώγηση και στην λογική του νόμιμου που είναι και ηθικό; Όχι μόνο η εκλαΐκευση των νέων μέσων δεν φαίνεται στην παρούσα φάση να αντιβαίνει στα παραπάνω αλλά οξύνει το πρόβλημα μέσω της ασυδοσίας που επιτρέπει η ανωνυμία, όπως έχει αναφέρει κατ’ επανάληψη ο Μανώλης Ανδριωτάκης.

Κάποιος μπορεί να απαντήσει ότι η σημερινή κατάσταση δεν είναι παρά παιδική αρρώστια του ελληνόφωνου διαδικτύου. Η ωρίμανση των χρήσεων θα φέρει και την αντίστοιχη εξισορρόπηση. Το επιχείρημα έχει βάση. Πράγματι ο αρνητικός τεχνολογικός ντετερμινισμός όπως εκφράζεται για παράδειγμα από τον Andrew Keen είναι το ίδιο λαθεμένος με την άκρατη τεχνοφιλία. Όμως τα παραδείγματα πιο ώριμων διαδικτυακά χωρών δείχνουν ότι τελικά τα νέα, όπως και τα παλιά μέσα, δεν είναι άλλο παρά ένας, έστω παραμορφωτικός, καθρέφτης της ίδιας της κοινωνίας που τα γέννησε. Τα φαινόμενα που περιέγραψα δεν θα παύσουν, δυστυχώς, όσο η ελληνική κοινωνία θα βρίσκεται στο σημερινό τέλμα της οικονομικής, κοινωνικής, πολιτικής και αξιακής κρίσης.

Να συμπληρώσω ότι, όπως αναφέρω και στη συζήτηση που γίνεται παρακάτω στα σχόλια, είμαι αντίθετος σε κάθε προσπάθεια επιβολής της επωνυμίας στα ιστολόγια από τα πάνω. Έχω μάθει εκατοντάδες πράγματα και έχω συγκινηθεί πολλές φορές διαβάζωντας κείμενα ανώνυμων και ψευδώνυμων ιστολόγων με αξιοπρέπεια και βάθος. Καμία σχέση δεν έχουν όλοι αυτοί με την κατάσταση που περιγράφω παραπάνω.

Κι ένα παλιότερο σχετικό ποστ για την περίπτωση του press-gr

Γράφουν επίσης δύο θύματα του Τρωκτικού, ο Κούλογλου στο Tvxs κι ο Τσαγκαρουσιάνος στη Lifo

Μια πρόταση για ένα πλαίσιο αρχών και αξιών για δημοσιογραφικά blog από τον Μανώλη Ανδριωτάκη

Σκέψεις πάνω στο θέμα από τον Προκόπη Δούκα

Και μια ψευδώνυμη μπλόγγερ με τα όλα της που δεν καταλαβαίνει από ξύλινη γλώσσα: Η μάγισσα Κίρκη γράφει σχετικά.

Το μέλλον για τον Ζίζεκ είναι αυτό που αποκαλεί “a comical regime with authoritarian structure”. Μια συντηρητική κοινωνία του θεάματος υπό ταξική κυριαρχία στηριζόμενη σε μια καταπιεστική για τις ατομικές ελευθερίες υποδομή καταστολής.

Υπό αυτή την έννοια ο Σίλβιο Μπερλουσκόνι είναι πράγματι πρωτοπόρος. Η στρατηγική του αποτελεί παράδειγμα για όσους οραματίζονται μια τέτοια εξέλιξη: στυγνή ταξική πολιτική με φοροαπαλλαγές για το κεφάλαιο και τις μεγάλες περιουσίες· έλεγχος ή τρομοκράτηση των ΜΜΕ· πόλεμος στην ανεξάρτητη δικαιοσύνη και συγκάλυψη σκανδάλων· λαϊκισμός και πολιτικός οπορτουνισμός· συμμαχία με την άκρα δεξιά· επίδειξη του πλουτισμού και της προσωπικής ζωής· κυριαρχία της κουλτούρας και της αισθητικής της ιδιωτικής τηλεόρασης.

Βέβαια, η ανάδυση και η παγίωση ενός τέτοιου συστήματος προϋποθέτει το βάπτισμα του μέσα από τις κάλπες. Χρειάζεται δηλαδή την απογύμνωση της αστικής δημοκρατίας από κάθε ουσιαστική πολιτική διεργασία εκτός των εκλογών. Οι τελευταίες λειτουργούν ως κολυμπήθρα όπου και επισημοποιήται το βάπτισμα του ηγέτη στον οποίο η “λαϊκή βούληση” παραδίδει την εξουσία. Έτσι τα προσχήματα σώζονται και η ζωή συνεχίζεται.

Ο καλύτερος μαθητής του Μπερλουσκόνι στην Ευρώπη φαίνεται να είναι ο Σαρκοζύ.
Το τελευταίο σκάνδαλο που συγκλονίζει την γαλλική πολιτική σκηνή έδειξε πλέον με τον πιο καθαρό τρόπο ότι και στην Γαλλία η αστική δημοκρατία έχει δώσει πλέον τη θέση της σε ένα νέο μόρφωμα που μοιάζει δραματικά με το “comical regime with authoritarian structure” του Ζίζεκ.

Στην Γαλλία του Σαρκοζύ, η Λιλιάν Μπετανκούρ, 87 ετών, μεγαλύτερη περιουσία της χώρας, χρηματοδοτεί τη δεξιά, φοροδιαφεύγει στυγνά μέσω οφ σορ ενώ απολαμβάνει νόμιμες φοροαπαλλαγές δεκάδων εκατομμυρίων ευρώ, προσλαμβάνει τη γυναίκα του υπουργού οικονομικών για να επενδύσει την περιουσία της, κι όλα αυτά μέσα σε πλήρη ασυλία.

Το σκάνδαλο εξελίσσεται σε φόντο σικ ιπποδρομιών, ταξιδιών στη Γενεύη, ιδιωτικών νησιών στις Σεϋχέλες, γκουρμέ και σαμπάνιας…Κατά σύμπτωση, ίδιος υπουργός, ο Eric Woerth, πρώην οικονομικών νυν εργασίας, που μοίραζε φοροαπαλλαγές και συνέλεγε τα μπακσίσια για τον Σαρκοζύ, προωθεί πλέον το νομοσχέδιο για το ασφαλιστικό με συνταγή ΔΝΤ.

Την ίδια στιγμή, υφυπουργός υπεύθυνος για την καταπολέμηση της ανεργίας κάνει εκδηλώσεις τη Σίτυ του Λονδίνου ζητώντας χρηματοδότηση από τους Γάλλους γιάπις, άλλος αγοράζει πούρα για 12 000 ευρώ με δημόσια λεφτά, άλλος χρησιμοποιεί ιδιωτικό τζετ για μία μέρα με κόστος 100 000 ευρώ. Ακολουθώντας το παράδειγμα του, όλοι οι άνθρωποι του προέδρου απολαμβάνουν ξεδιάντροπα πλουτισμό και υπερεξουσίες ενώ ταυτόχρονα κατεδαφίζουν κοινωνικό κράτος και ατομικές ελευθερίες.

Το θέαμα είναι κάτι μεταξύ γκροτέσκ και μπουρλέσκ. Οι Γάλλοι, έτοιμοι πάντα να κάνουν μάθημα δημοκρατικής κουλτούρας στους άλλους, παρακολουθούν έκπληκτοι τον τελευταίο καιρό τον θρίαμβο του μπερλουσκονισμού στην χώρα της Επανάστασης και του Διαφωτισμού…

Αλλού:

Berlusconismo στη Wikipedia

Berlusconism and the Modern State (EU Reporter)

Notes on the Crisis of Berlusconism and the So-Called “Cultural Hegemony” of the Italian Left

Sarkozy’s summer of scandal (Independent)

L’affaire Woerth: un déni de démocratie

Κοινό στοιχείο των παραγωγών αυτών είναι η ρεαλιστική απεικόνιση της βίας, η πρόκληση αλλά και ο κοινωνικοπολιτικός προβληματισμός, έστω κι αν το τελευταίο στοιχείο καλύπτεται πολλές φορές από το σκάνδαλο που προκαλούν τα κλιπ.

Προσωπικά βρίσκω ότι οι εικόνες του Γαυρά τζούνιορ είναι μοντέρνες, με την έννοια που ήταν και αυτές του πατέρα του πριν από τριάντα χρόνια: αντικατοπτρίζοντας τις εντάσεις, τις φοβίες και την αισθητική που διατρέχουν τις σύγχρονες κοινωνίες.

Το τελευταίο κλίπ του Ρομάν Γαβρά για το γκρουπ M.I.A. δημιούργησε πάλι σκάνδαλο αφού κατόρθωσε να λογοκριθεί, μεταξύ άλλων, κι από το YouTube.

Σαφώς εμπνευσμένο από το Punishment Park του Peter Watkins, το Born Free χρησιμοποιεί ακόμη μια φορά το βίντεο κλιπ ως μέσο για να μιλήσει για άλλα πράγματα.

Η καλή είδηση είναι ότι ο Γαβράς τελείωσε τα γυρίσματα της πρώτης του ταινίας μεγάλου μήκους που θα βγει στις γαλλικές αίθουσες το Σεπτέμβρη. Εκεί θα δούμε αν μπόρεσε να μετουσιώσει το στύλ του σε “πραγματικό” σινεμά…

Περιμένοντας, ορίστε κάποιες εικόνες του Notre Jour Viendra (Η μέρα μας θα’ρθει).

Επιγραμματικά, οι νέοι Όροι Χρήσης του Facebook είναι έτσι σχεδιασμένοι ούτως ώστε να προκαλούν τη μέγιστη έκθεση των χρηστών του. Οι 5.830 λέξεις των Όρων Χρήσης, μακρύτεροι κι από το Σύνταγμα των ΗΠΑ σύμφωνα με την New York Times, εξηγούν σε μια περίεργη νόβλανγκ ότι το μεγαλύτερο μέρος των προσωπικών πληροφοριών του χρήστη είναι υποχρεωτικά δημόσιο (Public Information) και άρα το Facebook μπορεί να το εκμεταλλευθεί εμπορικά χωρίς περαιτέρω άδεια.

Πρόκειται για τα εξής: “name, profile picture, current city, gender, networks, complete list of your friends, and your complete list of connections (formerly the list of pages that you were a “fan” of, but now including profile information like your hometown, education, work, activities, likes and interests, and, in some cases, your likes and recommendations from non-Facebook pages around the web)” (Από το EFF).

Όπως είχα γράψει παλιότερα, “η διαδικτυακή κουλτούρα του « δωρεάν » αποδεικνύεται ψευδεπίγραφη. Ουσιαστικά υποχρεώνει τους χρήστες να ανταλλάξουν το δικαίωμα πρόσβασης σε υπηρεσίες ή περιεχόμενα που τους παρέχονται με πληροφορίες για το ποιοι είναι, τι σκέπτονται και με ποιους συνδέονται. Οι πληροφορίες αυτές μεταπωλούνται στη συνέχεια σε μάρκετερς και διαφημιστές παράγοντάς υπεραξία”. Με τις αλλαγές στους Όρους Χρήσης του Facebook απλά το τίμημα για τη χρήση αυτής της “δωρεάν” υπηρεσίας γίνεται πλέον (υπερβολικά;) μεγάλο.

Η δεύτερη αλλαγή που ανακοινώθηκε τον Απρίλιο είναι η εισαγωγή του πρωτόκολου OpenGraph. Το συγκεκριμένο πρωτόκολο επιτρέπει σε εκδότες και webmasters να προσθέσουν στους ιστότοπους τους εφαρμογές και εργαλεία του Facebook. Για παράδειγμα το Internet Movie Data Base πρόσθεσε μία εφαρμογή η οποία επιτρέπει τα μέλη του όταν διαλέξουν μια ταινία ως αγαπημένη αυτή η πληροφορία να εμφανίζεται αυτόματα στο προφίλ τους στο Facebook.

Η λογική των εκδοτών είναι η εξής: κάθε φορά που σε ένα προφίλ εμφανίζεται ένας σύνδεσμος προς τον ιστότοπο μου κερδίζω κάποια κλικ και άρα επισκεψιμότητα που μπορώ να πουλήσω στους διαφημιστές. Πράγματι, σύμφωνα με μια έρευνα της Hitwise, το Facebook ξεπέρασε το Google News ως τροφοδότης επισκεπτών προς τα αμερικανικά σάιτ ενημέρωσης. Το 2009, το 3,52%  του συνόλου των επισκέψεων προς τα δημοσιογραφικά σάιτ των ΗΠΑ προήλθε από το Facebook. Το ποσοστό αυτό που έχει αυξητικές τάσεις αντιστοιχεί σε εκατομμύρια επισκέψεις και άρα αποτελεί σημαντικό οικονομικό διακύβευμα για τους εκδότες.

Έτσι εξηγείται το γεγονός ότι σε λίγες μόνο εβδομάδες από την ανακοίνωση πάνω από 50 000 ιστότοποι έχουν υιοθετήσει το OpenGraph, μεταξύ των οποίων το Gawker, η Washington Post, το TechCrunch, το CNET, το New York Magazine και το IMDB. Το πρόβλημα όμως είναι ότι, όπως δείχνει ο Didier Durand, το OpenGraph παρέχει αυτόματα πρόσβαση στο Facebook σε όλες τις πληροφορίες σχετικά με τα σάιτ που συμμετέχουν στο πρόγραμμα και τα οποία επισκέπτεται ο χρήστης. Όλες οι πληροφορίες σχετικά με το που πηγαίνουν και τι κάνουν εκεί οι χρήστες του Facebook συνδυάζονται πλέον με το προφίλ τους στην ίδια την υπηρεσία.

Η τρίτη αλλαγή, προς το παρόν σε beta μορφή, είναι η εφαρμογή Instant Personalization η οποία επιτρέπει σε τρίτους ιστότοπους να έχουν άμεσα πρόσβαση στις προσωπικές πληροφορίες του χρήστη (Public Information σε νοβλανγκ) μόλις αυτός τα επισκέπτεται.  Για παράδειγμα, εάν κάποιος πάει στο Pandora.com έχοντας ανοιχτή τη session του Facebook, το τελευταίο θα δώσει όλες τις πληροφορίες σχετικά με τις μουσικές προτιμήσεις του χρήστη στο πρώτο. Όλα αυτά χωρίς να ζητιέται η άδεια από τον χρήστη, αρκεί αυτός να μην έχει κάνει opt-out στο Instant Personalization.

Το σύνολο αυτών των αλλαγών δημιουργούν ένα πλέγμα τεχνικών που έχει σαν στόχο την παρακολούθηση και καταγραφή όλων των πτυχών της δυνητικής μας ύπαρξης: “You have one identity… The days of you having a different image for your work friends or co-workers and for the other people you know are probably coming to an end pretty quickly… Having two identities for yourself is an example of a lack of integrity” – Mark Zuckerberg, 2009.

Η παραπάνω αναφορά προέρχεται από το βιβλίο The Facebook Effect του David Kirkpatrick που θα κυκλοφορήσει σύντομα. Την αναφέρει η danah boyd σε ένα από τα τελευταία της ποστ σχετικά με το Facebook. Μέσα σε αυτές τις λίγες λέξεις του ιδρυτή της υπηρεσίας περικλείεται κι ο απώτερος στόχος του : η απόλυτη διαφάνεια του υποκειμένου.

Η εγκαθίδρυση της διαφάνειας ως υπέρτατη αξία βρίσκει τις ιδεολογικές ρίζες της σε αυτό που ο Φουκώ ονομάζει Πανοπτισμό: “το μείζον αποτέλεσμα του πανοπτικού είναι το ακόλουθο: να υποβάλλει στον κρατούμενο μια συνειδητή και μόνιμη, σε βάρος του, κατάσταση ορατότητας που εξασφαλίζει την αυτόματη λειτουργία της εξουσίας. Να μονιμοποιεί τα αποτελέσματα της επιτήρησης, ακόμη κι αν αυτή είναι ασυνεχής στην άσκησή της. Το αρχιτεκτονικό τούτο συγκρότημα να είναι μια μηχανή για την εγκαθίδρυση και τη στήριξη ενός είδους εξουσίας ανεξάρτητης από εκείνον που την ασκεί. Κοντολογίς, οι κρατούμενοι να παγιδεύονται και να υφίστανται μια εξουσία της οποίας οι ίδιοι είναι οι φορείς”. (Μισέλ Φουκώ, Επιτήρηση και Τιμωρία: Η Γέννηση της Φυλακής, Αθήνα, Ράππας, 1989, σελ. 266).

Στην περίπτωση του Facebook, ο Πανοπτισμός δεν μπαίνει στην υπηρεσία ενός σωφρονιστικού ή κατασταλτικού μηχανισμού αλλά συμμετέχει στην άντληση διαφημιστικής υπεραξίας. Η απόλυτη διαφάνεια του υποκειμένου εξυπηρετεί τη συγκομιδή της “μαζικής διανοητικότητας” – δηλαδή του συνόλου των κοινωνικών σχέσεων, προτιμήσεων και ιδεών μας – από εμπορικές επιχειρήσεις.

Αυτό γίνεται με περίτεχνο τρόπο ώστε να αφαιρείται ουσιαστικά από τους χρήστες η δυνατότητα ελέγχου των προσωπικών και κοινωνικών τους δεδομένων, είτε μέσω της πολυπλοκότητας των μηχανισμών opt-out, είτε μέσω της έλλειψης πληροφόρησης για την ίδια την ύπαρξη των μηχανισμών συγκομιδής.  Όπως εξηγεί και η  danah boyd, το πρόβλημα δεν είναι πλέον το αν και κατά πόσο είναι θεμιτό κάποιος να θυσιάζει την ιδιωτικότητα του ως αντάλλαγμα για δωρεάν υπηρεσίες, αλλά εάν έχει την επιλογή ή όχι να το κάνει συνειδητά.

Όταν διαβάζω αναφορές στην υποτιθέμενη ανοικτή και δημοκρατική φύση του διαδικτύου, αναρωτιέμαι σε ποιο διαδίκτυο αναφέρονται. Σε αυτό του Tim Berners-Lee ή σε αυτό του Zuckerberg και του Eric Schmidt ; Γιατί πλέον η ανάδυση ενός διαδικτυακού ολιγοπωλίου που ελέγχει την ροή της πληροφορίας σε παγκόσμια κλίμακα, έχοντας ταυτόχρονα πρόσβαση στα προσωπικά και κοινωνικά δεδομένα όλων μας, αποτελεί έναν από τους μεγαλύτερους κινδύνους των καιρών.

Δείτε κι εδώ:

Calacanis

Macworld

The evolution of privacy on Facebook

Facebook’s Eroding Privacy Policy: A Timeline

How To Delete Your Facebook Account

Θυμίζω ότι πριν από δύο χρόνια εκατοντάδες Έλληνες χρήστες δέχθηκαν επιστολές από τους πάροχους που επέσειαν την απειλή διακοπής σύνδεσης λόγω  παραβίασης πνευματικής ιδιοκτησίας (1). Λίγους μήνες μετά συνέβη το ίδιο με τους ιστότοπους που διένειμαν υπότιτλους έργων στα ελληνικά (2).

Την ίδια εποχή η προσπάθεια του ΟΠΙ να θέσει τις βάσεις ενός διαλόγου με τους χρήστες του διαδικτύου πάνω στο θέμα απέτυχε παταγωδώς. Το ερωτηματολόγιο που πρότεινε ο ΟΠΙ συγκέντρωσε ελάχιστες απαντήσεις και από αυτές οι περισσότερες αποτελούσαν κριτική ως προς τις ερωτήσεις και τον τρόπο που έγινε η υποτιθέμενη διαβούλευση (3).

Σήμερα, παρά το κλείσιμο του Gamato.info, εκατοντάδες χιλιάδες Έλληνες χρήστες του διαδικτύου συνεχίζουν να ανταλλάσσουν περιεχόμενο που προστατεύεται από τον νόμο περί πνευματικής ιδιοκτησίας. Οι κλώνοι του Gamato.info πολλαπλασιάζονται όπως και οι εναλλακτικοί του peer-to-peer τρόποι πρόσβασης σε προστατευόμενο περιεχόμενο.

Ο « πόλεμος κατά της πειρατείας » που έφτασε και στην Ελλάδα δεν πρόκειται λοιπόν να σταματήσει εδώ.

Εφόσον δεχτούμε ότι οι κοινωνικές και πολιτισμικές πρακτικές είναι αποτέλεσμα ενός σύνθετου πλέγματος παραγόντων σε αλληλεπίδραση, μπορούμε να αναρωτηθούμε τι τους ώθησε στην υιοθέτηση τέτοιων πρακτικών; Τι μας λέει το φαινόμενο για την κοινωνία και τον σύγχρονο πολιτισμό, για την οικονομία και την τεχνολογία.

Αντί να εξετάσουμε το θέμα με όρους ηθικής (ο διαμοιρασμός προστατευόμενου περιεχομένου στο διαδίκτυο είναι ηθικά αποδεκτή πρακτική ή όχι) ή με όρους διαφημιστικών σλόγκαν (« η πειρατεία σκοτώνει τη μουσική », « το δωρεάν κατέβασμα είναι κλοπή ») είναι προτιμότερο να αναζητήσουμε και να κατανοήσουμε τους λόγους που ευνοούν την ανάπτυξη του διαμοιρασμού στο διαδίκτυο θέτοντας στις πραγματικές τους διαστάσεις τις επιπτώσεις και τα διακυβεύματα του.

Αυτό θα προσπαθήσω να κάνω μέσα από έξι σημεία.

1. Σύντομη ιστορική αναδρομή στα πνευματικά δικαιώματα.
2. Τι αλλάζει στην εποχή του διαδικτύου.
3. Ποιο είναι το τίμημα της επιβολής της πνευματικής ιδιοκτησίας με τη σημερινή της μορφή στο διαδίκτυο.
4. Ποια είναι η αποτελεσματικότητα των μέτρων καταστολής και που οδηγούν.
5. Τάσεις της πολιτιστικής βιομηχανίας και διαμοιρασμός στο διαδίκτυο.
6. Μια προοπτική λύσης του γόρδιου δεσμού της πνευματικής ιδιοκτησίας στο διαδίκτυο.

1. Σύντομη ιστορική αναδρομή στα πνευματικά δικαιώματα.

Καταρχάς πρέπει να γίνει κατανοητό ότι ο νόμος σε κάθε ιστορική συγκυρία και δη αυτός που αφορά την πνευματική ιδιοκτησία, δεν είναι θέσφατο αλλά αντικατοπτρίζει το εκάστοτε κοινωνικό, οικονομικό και τεχνολογικό γίγνεσθαι. Όταν αυτό αλλάξει, είναι δυνατό να τροποποιηθεί και η σχετική νομοθεσία στη βάση των νέων συνθηκών και συσχετισμών δυνάμεων. Τα παραδείγματα είναι πολλά.

Έτσι η νομοθεσία περί πνευματικής ιδιοκτησίας γεννήθηκε καταρχάς ως εμπορικό δίκαιο, στην Αγγλία του 18ου αιώνα. Το Statute of Anne του 1710, που θεωρείται η πρώτη νομοθετική πράξη που επέβαλε την ιδέα του copyright, δεν είχε αρχικά ως βλέψη την προστασία των δημιουργών (4).

Ο νόμος ήταν αποτέλεσμα της διελκυστίνδας μεταξύ βασιλικής εξουσίας και Κοινοβουλίου. Μέχρι τότε οι ευρωπαϊκές μοναρχίες εκχωρούσαν το απεριόριστο μονοπώλιο έκδοσης βιβλίων στους αρεστούς τους εκδότες με στόχο φυσικά τον έλεγχο και τη λογοκρισία. Το Κοινοβούλιο ήθελε να περιορίσει αυτή την αυθαίρετη εξουσία και να ενδυναμώσει τον ανταγωνισμό μεταξύ των εκδοτών.

Για τον λόγο αυτό θέσπισε το αποκλειστικό δικαίωμα των εκδοτών να εκδίδουν ένα βιβλίο για δεκατέσσερα χρόνια χωρίς την άδεια της βασιλικής εξουσίας. Έτσι αναγνωρίστηκε για πρώτη φορά επίσημα ο δημιουργός ως αρχικός ιδιοκτήτης του περιουσιακού δικαιώματος εκμετάλλευσης του έργου του. Χωρίς την άδεια του συγγραφέα ο εκδότης δεν μπορούσε να κυκλοφορήσει ένα βιβλίο.

Η εγκαθίδρυση του δημιουργού ως κεντρικού παράγοντα της πολιτιστικής (εκδοτικής) βιομηχανίας στην Ευρώπη είναι προϊόν του Διαφωτισμού και της Γαλλικής επανάστασης. Οι Διαφωτιστές, όπως ο Diderot κι ο Beaumarchais, χρησιμοποίησαν την πνευματική ιδιοκτησία του δημιουργού ως αντίβαρο στην βασιλική εξουσία αλλά και στο προνομιακό ολιγοπώλιο που η τελευταία έδινε στους αρεστούς εκδότες.

Οι πρώτοι νόμοι στην ιστορία που αναγνώρισαν τα περιουσιακά δικαιώματα των δημιουργών πάνω στα έργα τους επιβλήθηκαν κατά την περίοδο της Γαλλικής επανάστασης (1791, 1793). Με άλλα λόγια, η ανάδυση της ιδέας της πνευματικής ιδιοκτησίας υπήρξε προοδευτική κατάκτηση ενάντια στην αυθαιρεσία της εξουσίας και τη λογοκρισία. Ήταν ένας τρόπος χειραφέτησης της αστικής τάξης από τον έλεγχο της μοναρχίας και της εκκλησιαστικής εξουσίας (5). Παρόλο που οι Διαφωτιστές και οι φορείς της Γαλλικής επανάστασης υποστηρίζουν το φυσικό και αδιαπραγμάτευτο δικαίωμα του δημιουργού πάνω στο έργο του, ωστόσο έχουν συνείδηση της διττής του φύσης: ένα έργο ανήκει στον δημιουργό αλλά ταυτόχρονα ανήκει και στο κοινό που το προσλαμβάνει και το οικειοποιείται. Ένα πνευματικό έργο δεν μπορεί να υπάρξει ως τέτοιο αν δεν κοινωνικοποιηθεί.

Αυτός είναι κι ο λόγος που στο 18ο και 19ο αιώνα η ιδέα και κυρίως η εφαρμογή της πνευματικής ιδιοκτησίας παραμένει σχετική. Για παράδειγμα, ο πρώτος νόμος περί copyright στις ΗΠΑ (1790) αφορούσε μόνο την εγχώρια παραγωγή, κάτι που επέτρεψε για δεκαετίες στους αμερικάνους εκδότες να αντιγράφουν συστηματικά τα βιβλία που προέρχονταν από τη Μ. Βρετανία.

Εξαρχής, η πνευματική ιδιοκτησία διαφοροποιείται από την ιδιοκτησία φυσικών αγαθών ακόμη και για τους πιο ένθερμους υποστηρικτές της. Το αμερικανικό Σύνταγμα, σε πλήρη εναρμόνιση με το αγγλοσαξονικό δίκαιο που εμπνέεται από το Statute of Anne, θεωρεί την πνευματική ιδιοκτησία μέσο για την πρόοδο της επιστήμης και της τέχνης και όχι αυτοσκοπό. Από αυτή την κεντρική ιδέα πηγάζει η χρηστική προσέγγιση που διέπει την αγγλοσαξονική έννοια του copyright.

Στα τέλη του 19ου αιώνα, όταν επιχειρείται η διεθνοποίηση της πνευματικής ιδιοκτησίας μέσω της συνθήκης της Βέρνης (1886), οι σχετικές συζητήσεις στις οποίες πρωτοστατούν κορυφαίες προσωπικότητες όπως ο Βίκτορας Ουγκώ, ο Μπαλζάκ κι ο Ντυμά, προσπαθούν να βρουν τη χρυσή τομή μεταξύ των συμφερόντων των δημιουργών, των εκδοτών και αυτών του κοινού. Το θέμα θεωρείται ως πρόβλημα εξισορρόπησης του ιδιωτικού και του δημόσιου συμφέροντος και όχι απλώς ως πρόβλημα επιβολής ενός ιδιοκτησιακού καθεστώτος (6).

Εξ ου και μια σειρά από εξαιρέσεις στην πνευματική ιδιοκτησία (αναπαραγωγή για ιδιωτική χρήση, παράθεση αποσπασμάτων, χρήση για λόγους ενημέρωσης) που δεν υπάρχουν και ούτε δικαιολογούνται στο δίκαιο περί ιδιοκτησίας γενικότερα (δεν υπάρχει για παράδειγμα εξαίρεση στην ιδιοκτησία ενός αυτοκινήτου). Η ύπαρξη αυτών των εξαιρέσεων είναι άμεση παραδοχή των δικαιωμάτων του κοινού επί των πνευματικών έργων.

Παρατηρούμε λοιπόν ότι και σε αυτή την πρώιμη περίοδο η σχετική νομοθεσία είναι αποτέλεσμα πολιτικών, κοινωνικών και οικονομικών συσχετισμών και όχι απόλυτη εφαρμογή μιας υποτιθέμενης καθολικής αρχής της πνευματικής ιδιοκτησίας, ανεξάρτητης από το συγκεκριμένο ιστορικό πλαίσιο μέσα στο οποίο επιβάλλεται.

Στον 20ο αιώνα, μέχρι τη δεκαετία του 70 τα πνευματικά δικαιώματα δεν αποτελούσαν σοβαρό οικονομικό διακύβευμα αφού αφορούσαν ένα τομέα με σχετικά περιορισμένο οικονομικό βάρος όπως αυτός της έκδοσης βιβλίων και αργότερα της μουσικής βιομηχανίας και του κινηματογράφου. Από τη δεκαετία του 70 κι έπειτα όμως, όταν η πολιτιστική βιομηχανία αναρριχήθηκε σταδιακά στο κέντρο του σύγχρονου καπιταλισμού μέσω των ΜΜΕ, άρχισε να πιέζει το νομοθέτη για να αυξήσει την περίοδο της πνευματικής ιδιοκτησίας και να αυστηροποιήσει το σχετικό νομοθετικό πλαίσιο. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της τάσης ήταν η εξέλιξη της αμερικανικής νομοθεσίας.

Ο πρώτος ομοσπονδιακός νόμος περί copyright στις ΗΠΑ ψηφίστηκε το 1790 και η διάρκεια προστασίας της πνευματικής ιδιοκτησίας ήταν 14 χρόνια από την ημερομηνία έκδοσης ενός έργου, με δυνατότητα ανανέωσης μία φορά για άλλα 14. Ο δεύτερος νόμος ψηφίστηκε το 1909 και έθεσε την περίοδο στα 28 χρόνια με τις ίδιες προϋποθέσεις. Το Copyright Act του 1909 ίσχυσε για σχεδόν 70 χρόνια. Το 1976 ψηφίστηκε νέος νόμος με σκοπό να εκμοντερνίσει το νομικό πλαίσιο μέσα στο οποίο λειτουργούσε η πολιτιστική βιομηχανία και η οποία στο μεταξύ είχε μεγαλώσει απαριθμώντας ισχυρά ηλεκτρονικά ΜΜΕ όπως η τηλεόραση και το ραδιόφωνο.

Το Copyright Act του 1976 έθεσε τη διάρκεια της πνευματικής ιδιοκτησία στα 50 χρόνια μετά το θάνατο του δημιουργού, ή στα 75 όταν πρόκειται για δημιουργία μιας επιχείρησης. Στα πλαίσια του νόμου αυτού το 1998 έληγε η προστασία των χαρακτήρων και έργων της Walt Disney η οποία είχε ιδρυθεί το 1923. Η αμερικανική πολιτιστική βιομηχανία, με πρώτη την Walt Disney, πίεσε τότε την αμερικάνικη κυβέρνηση με αποτέλεσμα την ψήφιση ενός νέου νόμου, αποκαλούμενου και Mickey Mouse Protection Act (7), ο οποίος επέκτεινε την διάρκεια προστασίας των έργων στα 70 χρόνια μετά το θάνατο του δημιουργού ή στα 95 χρόνια μετά την πρώτη έκδοση εάν πρόκειται για ιδιοκτησία επιχείρησης.

Η ίδια περίοδος ισχύει στην Ελλάδα και την ΕΕ. Σύμφωνα με υπολογισμούς στη βάση στοιχείων για τη μέση διάρκεια ζωής, η προστασία των έργων ισχύει πλέον για τουλάχιστον 100 χρόνια. Μάλιστα ένα σχέδιο οδηγίας που υιοθετήθηκε από το Ευρωπαϊκό κοινοβούλιο πριν λίγους μήνες, προτείνει την επέκταση της διάρκειας της πνευματικής ιδιοκτησίας για τα μουσικά έργα φτάνοντας τα 95 χρόνια μετά το θάνατο του δημιουργού.

Είναι σαφές ότι πλέον η επιμήκυνση της πνευματικής ιδιοκτησίας δεν αφορά πρωτίστως τους δημιουργούς (πώς να στηριχτεί οικονομικά ένας δημιουργός που είναι νεκρός εδώ και 90 χρόνια;) αλλά τις εταιρείες διαχείρισης πνευματικών δικαιωμάτων και τους εκδότες. Από τη στιγμή που πλέον η μαζική επικοινωνία αποτελεί σοβαρό οικονομικό διακύβευμα για μια βιομηχανία με υψηλή κερδοφορία και απαιτητικούς μετόχους τόσο οι πιέσεις για σκλήρυνση της νομοθεσίας και επιμήκυνση της προστασίας θα αυξάνονται.

2. Τι αλλάζει στην εποχή του διαδικτύου

Ιστορικά, η νομοθεσία περί πνευματικής ιδιοκτησίας είναι συνυφασμένη με τη λειτουργία της παραδοσιακής πολιτιστικής βιομηχανίας δηλαδή με την πώληση πολιτιστικών προϊόντων σε υλική μορφή : βιβλία, δίσκοι, εφημερίδες περιοδικά, DVD κλπ.

Τα παραδοσιακά πολιτιστικά προϊόντα είναι σύνθετα, δηλαδή συνδυάζουν ένα συγκεκριμένο περιεχόμενο (κείμενο, ήχο, εικόνα) και ένα συγκεκριμένο υλικό μέσο (χαρτί, δίσκος κτλ) στο οποίο είναι παγιωμένο το περιεχόμενο. Αγοράζοντας το υλικό μέσο αποκτάμε πρόσβαση στο περιεχόμενο.

Η συνθήκη αυτή επηρεάζει την οικονομία της πολιτιστικής βιομηχανίας αφού παράγει σημαντικά μεταβλητά κόστη (πρώτες ύλες, διανομή, στοκ) και περιορίζει την έκθεση των προϊόντων (ένα βιβλιοπωλείο έχει χώρο μόνο για Χ αριθμό βιβλίων και άρα πρέπει να επιλέξει ποια θα παρουσιάσει στους πελάτες του). Η πνευματική ιδιοκτησία έτσι όπως νοείται από τον 18ο αιώνα κι έπειτα είναι παράγωγο αυτών των υλικών περιορισμών και της οικονομικής διάρθρωσης που πηγάζει από αυτούς

Η ψηφιοποίηση και η επιγραμμική διάθεση των πολιτιστικών αγαθών διαχωρίζει το περιεχόμενο, μεταφρασμένο σε δυαδική πληροφορία, από το συγκεκριμένο υλικό μέσο. Σαν αποτέλεσμα το πολιτιστικό αγαθό γίνεται πολλαπλασιασμό με μηδενικό κόστος. Ο χαρακτήρας του γίνεται μη-συναγωνιστικός και μη-αποκλειστικός, δηλαδή η χρήση του αγαθού από ένα άτομο δεν επηρεάζει τη χρήση του από άλλα άτομα ούτε μειώνει την ποσότητα του διαθέσιμου αγαθού (8). Κατά συνέπεια, η διαθεσιμότητα των αγαθών αυτών δεν επηρεάζεται από τον αριθμό των ατόμων που τα χρησιμοποιούν/καταναλώνουν.

Ο συνδυασμός ψηφιοποίησης και επιγραμμικής διανομής πολιτιστικών αγαθών αναιρεί επίσης το πρόβλημα της απόστασης και του χώρου. Η διαδικτυακή προσφορά πολιτιστικών αγαθών δεν περιορίζεται ούτε από την φυσική απόσταση, αφού καθένας μπορεί να επισκεφτεί οποιοδήποτε ιστότοπο από οποιοδήποτε σημείο, ούτε από τον διαθέσιμο αποθηκευτικό χώρο. Σε ένα δωμάτιο με λίγες δεκάδες ηλεκτρονικούς υπολογιστές μπορούν αποθηκευτούν εκατοντάδες χιλιάδες διαφορετικά βιβλία ή ταινίες.

Κατά συνέπεια η ψηφιοποίηση και η επιγραμμική διάθεση αναιρούν την βασική αρχή της σπανιότητας στην οποία στηρίζεται η πολιτιστική βιομηχανία σε ότι αφορά το κομμάτι της αποθήκευσης και της διανομής. Στο διαδίκτυο δεν υπάρχει σπανιότητα πολιτιστικών αγαθών όπως στον φυσικό κόσμο αλλά πληθώρα. Το πρόβλημα είναι λιγότερο το αν μια πληροφορία υπάρχει στο διαδίκτυο αλλά το που ακριβώς βρίσκεται (9).

Η προστιθέμενη αξία μετακινείται σταδιακά από τους παραγωγούς και τους παραδοσιακούς διανομείς της πληροφορίας όπως η πολιτιστική βιομηχανία και τα ΜΜΕ στους πληροφοριακούς ενδιάμεσους όπως οι μηχανές αναζήτησης και τα κοινωνικά δίκτυα όπως το Facebook, η Google και το The Pirate Bay. Αυτό γίνεται σαφές αν παρατηρήσει κανείς τα οικονομικά μεγέθη αυτών των παικτών στο διαδίκτυο και τα συγκρίνει με αυτά της πολιτιστικής βιομηχανίας.

Ταυτόχρονα η ευκολία αντιγραφής και διαμοιρασμού των ψηφιακών αρχείων καθιστά την δυνατότητα αποκλεισμού ενός μέρους του κοινού από αυτά πολύ δύσκολη. Ενώ ο ιδιοκτήτης της πνευματικής ιδιοκτησίας μπορεί να εμποδίσει κάποιον που αρνείται να πληρώσει για ένα βιβλίο να το πάρει στην κατοχή του, ελέγχοντας το δίκτυο διανομής και βάζοντας ας πούμε σεκιούριτι στην πόρτα του βιβλιοπωλείου, αδυνατεί να εμποδίσει την αντιγραφή και τη διανομή ενός αρχείου όταν αυτή γίνεται με χαμηλό ή μηδενικό κόστος.

Άμεση συνέπεια της ψηφιοποίησης είναι λοιπόν η διάχυση των πολιτισμικών περιεχομένων στο διαδίκτυο σήμερα με τρόπο πολύ πιο αποτελεσματικό και μαζικό από οποιαδήποτε άλλη ιστορική συγκυρία. Από τη μία η εξέλιξη αυτή αποσταθεροποιεί τα οικονομικά μοντέλα της πολιτιστικής βιομηχανίας. Από την άλλη όμως επιτρέπει μια άνευ προηγουμένου δημιουργικότητα για εκατομμύρια απλούς χρήστες σε όλο τον πλανήτη.

3. Το τίμημα της επιβολής της πνευματικής ιδιοκτησίας με τη σημερινή της μορφή στο διαδίκτυο.

Τα μέτρα κατά της ανταλλαγής περιεχομένου στο διαδίκτυο που υποστηρίζει η πολιτιστική βιομηχανία έχουν σαν στόχο την τεχνητή επιβολή στο ψηφιακό περιβάλλον των περιορισμών που ισχύουν στη παραγωγή και διανομή υλικών πολιτιστικών προϊόντων. Με άλλα λόγια, στόχος της βιομηχανίας είναι η επαναφορά του συναγωνιστικού χαρακτήρα στα ψηφιακά προϊόντα ούτως ώστε η αγορά να επανέλθει στην προηγούμενη κατάσταση.

Αυτό μπορεί να επιτευχθεί με τους εξής τρεις τρόπους:
- Είτε με καταστολή των χρηστών που διαμοιράζουν προστατευόμενο περιεχόμενο (πρόστιμο, φυλάκιση, διακοπή σύνδεσης κλπ).
- Είτε με φιλτράρισμα του διαδικτύου (traffic shaping, αποκλεισμός ιστότοπων και υπηρεσιών).
- Είτε με επιβολή Περιορισμών Ψηφιακής Διαχείρισης (DRM) δηλαδή τεχνολογιών υπαγωγής των χρηστών στον έλεγχο κάποιου τρίτου, ο οποίος παρέχει περιεχόμενο.

Το ζήτημα είναι κατά πόσο το ισοζύγιο αυτών των μέτρων μεταξύ προσδοκώμενων αποτελεσμάτων και ανεπιθύμητων παρενεργειών είναι θετικό ή αρνητικό. Σε γενικές γραμμές οι αρνητικές συνέπειες των παραπάνω μέτρων είναι δυσανάλογες για το δημόσιο συμφέρον, και για τις ατομικές ελευθερίες (10).

Η καταστολή των χρηστών που ανταλλάσσουν περιεχόμενο χωρίς να έχουν οικονομικό κέρδος επιφέρει δυσάρεστες επιπτώσεις για τους ίδιους οι οποίες είναι εντελώς δυσανάλογες ως προς τη βαρύτητα του αδικήματος. Το πρόσφατο παράδειγμα του Gamato.info είναι υπό αυτή την έννοια εύγλωττο: απλοί χρήστες συνελήφθησαν με τρόπο κινηματογραφικό, ψάχτηκαν τα σπίτια τους, κατασχέθηκαν υπολογιστές και σκληροί δίσκοι, προφυλακίστηκαν και όλα αυτά γιατί είχαν ανταλλάξει ταινίες και μουσική με άλλους χρήστες του διαδικτύου χωρίς οικονομικό όφελος αφού δεν ήσαν ιδιοκτήτες παρά μόνο συντονιστές ή διαχειριστές (moderators) του ιστότοπου.

Ακόμη και η πιο σοφτ εκδοχή της καταστολής, η περιβόητη αρχή του three strikes, που εφαρμόζεται στη Γαλλία και ψηφίστηκε πρόσφατα και στη Βρετανία δημιουργεί πολλά προβλήματα σχετικά με την προστασία της ιδιωτικότητας, τις ατομικές ελευθερίες αλλά και την ίδια την αποτελεσματικότητα της μεθόδου που στην πραγματικότητα δεν έχει ακόμα δοκιμαστεί.

Υπενθυμίζω ότι η αρχή του three strikes σημαίνει ότι σε περίπτωση που ένας χρήστης πιαστεί να διαμοιράζει προστατευόμενο περιεχόμενο τις δύο πρώτες φορές δέχεται μια προειδοποίηση και την τρίτη του κόβεται η σύνδεση στο διαδίκτυο για έξι μήνες με ένα χρόνο, συν την επιβολή προστίμου.

Επιγραμματικά, ο σχετικές νομοθεσίες παρουσιάζουν τα εξής προβλήματα:
- Αντικαθιστούν το δικαστήριο – μόνο αρμόδιο να αποφασίσει αν υπάρχει παρανομία στην περίπτωση ανταλλαγής αρχείων και ποια είναι η ενδεδειγμένη τιμωρία – από μια απλή διοικητική Αρχή (αυτή το σημείο αναιρέθηκε από το γαλλικό Συνταγματικό Συμβούλιο).

- Επιτρέπουν σε εταιρείες να παρακολουθούν ιδιωτικές χρήσεις του διαδικτύου για να εντοπίσουν τυχόν παραβάσεις της νομοθεσίας περί πνευματικής ιδιοκτησίας.

- Εκλαμβάνουν αυτόματα ως ένοχο τον ιδιοκτήτη μιας σύνδεσης στο διαδίκτυο και επισείει διακοπή της τελευταίας χωρίς να λαμβάνει υπόψη περιπτώσεις κατά τις οποίες η παραβίαση του copyright προέρχεται από άλλο φυσικό πρόσωπο που χρησιμοποίησε τη σύνδεση. Εκ των πραγμάτων κάτι τέτοιο δημιουργεί προβλήματα στην προσφορά δημόσια προσβάσιμου wifi.

- Βασίζονται σε μεθόδους ανίχνευσης των πρωτοκόλλων peer-to-peer με πολλές ατέλειες των οποίων τα αποτελέσματα είναι συχνά λανθασμένα. Άσχετοι χρήστες των οποίων η διεύθυνση ΙΡ ανιχνεύτηκε από λάθος κινδυνεύουν να υποστούν συνέπειες για παραβάσεις που δεν έκαναν.

- Βαρύνουν με υπέρογκο κόστος τους φορολογούμενος αφού η επιβολή του απαιτεί σημαντικές επενδύσεις εκ μέρους του κράτους. Αυτά τα χρήματα θα μπορούσαν να διατεθούν για την ενίσχυση της δημιουργίας.

- Παραβιάζουν την αρχή της αναλογικότητας αφού για ένα πταίσμα (αντιγραφή ή/και διάθεση ενός αρχείου) επισείει μια πολύ αυστηρή τιμωρία, την διακοπή της σύνδεσης για έξι με δώδεκα μήνες.

- Έρχονται σε αντίθεση με την τροπολογία 138 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου σχετικά με το πακέτο τηλεπικοινωνιών αλλά και με την απόφαση του γαλλικού Συνταγματικού Συμβουλίου που αποφάνθηκε ότι η πρόσβαση στο διαδίκτυο είναι βασικό ατομικό δικαίωμα.

Η δεύτερη δυνατότητα για την καταστολή του διαμοιρασμού στο διαδίκτυο είναι το φιλτράρισμα του διαδικτύου. Κάτι τέτοιο αναγκαστικά προϋποθέτει την συνεργασία των πάροχων οι οποίοι είναι και οι μόνοι που μπορούν να φέρουν εις πέρας. Το φιλτράρισμα του διαδικτύου μπορεί να σημαίνει είτε διάκριση εις βάρος κάποιων πρωτοκόλλων (πχ. τα προγράμματα peer-to-peer) ή το μπλοκάρισμα της πρόσβασης σε «πειρατικούς» ιστότοπους (πχ The Pirate Bay).

Μια τέτοια εξέλιξη όμως καταπατά τη βασική αρχή της δικτυακής ουδετερότητας (Net Neutrality) που προβλέπει ότι όλες οι πληροφορίες πρέπει να διακινούνται χωρίς διάκριση ανεξάρτητα της φύσης και του σκοπού τους από τους πάροχους σύνδεσης (11). Επουδενεί δεν εναπόκειται στον πάροχο να λογοκρίνει ιστότοπους, εφαρμογές ή περιεχόμενα εκ των προτέρων. Θα ήταν σαν να ζητάγαμε από τους πάροχους τηλεφωνικής σύνδεσης να ακούνε τις συζητήσεις και να φιλτράρουν αυτές που έχουν παράνομο περιεχόμενο.

Παράλληλα, αυτή η προοπτική εγείρει κι άλλες κρίσιμες ερωτήσεις: πως θα γίνει η διάκριση μεταξύ νόμιμης και παράνομης χρήσης προγραμμάτων peer-to-peer; Ποιος εγγυάται ότι μια τέτοια πρακτική δεν θα παραβιάσει προσωπικά δεδομένα των χρηστών; Με ποια κριτήρια θα αποφασισθεί ποιες πληροφορίες πρέπει να έχουν προτεραιότητα; Ποιος θα αποφασίζει τη μαύρη λίστα εφαρμογών και ιστότοπων και με ποια κριτήρια.

Το παράδειγμα της Αυστραλίας είναι προς αποφυγή: μεταξύ των χιλίων ιστότοπων που στους οποίους η πρόσβαση απαγορεύθηκε από την κυβέρνηση υπήρχαν και κάποιοι, όπως η Wikipedia, που μπλοκαρίστηκα για ανεξήγητους λόγους (ανθρώπινο ή τεχνικό λάθος). Γενικότερα μια τέτοια προσέγγιση είναι επικίνδυνη γιατί δημιουργεί τις βάσεις ενός συστήματος μαζικού ελέγχου του διαδικτύου και μπορεί να εξελιχθεί σε λογοκρισία. Εκτός της Αυστραλίας, έως σήμερα μόνο απολυταρχικά καθεστώτα όπως αυτά της Κίνας, του Ιράν και της Βόρειας Κορέας έχουν υιοθετήσει αυτή τη μέθοδο.

Η τρίτη επιλογή της πολιτιστικής βιομηχανίας, η επιβολή DRM στα πολιτιστικά αγαθά, εγκαταλείφθηκε κι από τους πιο ένθερμους οπαδούς της γιατί κρίθηκε αναποτελεσματική και αντιπαραγωγική (12). Το παράδοξο είναι ότι στο μεταξύ η βιομηχανία μέσω πιέσεων προς το νομοθέτη κατάφερε να επιβάλει δρακόντειες νομοθεσίες υπέρ των DRM (Digital Millenium Act, 1998, DADVSI, 2006) που δεν τηρήθηκαν ποτέ αφού η ίδια η βιομηχανία εγκατέλειψε σταδιακά τη χρήση τους !

4. Ποια είναι η αποτελεσματικότητα των μέτρων καταστολής και που οδηγούν.

Τα μέτρα καταστολής της ανταλλαγής περιεχομένου στο διαδίκτυο όπως τα περιέγραψα προηγούμενα υπάρχουν εδώ και δέκα χρόνια. Ακόμα όμως δεν κατάφεραν τα κάμψουν το φαινόμενο το οποίο μάλιστα σε πολλές χώρες έχει αυξητικές τάσεις. Αυτό γιατί κάθε φορά που η βιομηχανία και το κράτος καταστέλλουν με επιτυχία μια συγκεκριμένη τεχνολογία, οι χρήστες την αντικαθιστούν με μια άλλη.

Ιστορικά, η πρώτη εφαρμογή ανταλλαγής περιεχομένου ήταν το Napster που δημιούργησε στο εφηβικό του δωμάτιο ο Shawn Fanning και το οποίο σε λίγους μήνες, το Σεπτέμβριο του 2000, έφτασε να διακινεί 1,4 δισεκατομμύρια αρχεία. Η ιδέα του Fanning αποτέλεσε τη βάση για όλα τα συστήματα ανταλλαγής αρχείων στη βάση ισοτιμίας (peer-to-peer). Μέσω ενός τέτοιου προγράμματος κάθε υπολογιστής που συμμετέχει στο δίκτυο ανταλλαγής είναι ταυτόχρονα client και server αφού κατεβάζει αρχεία στον σκληρό δίσκο του ενώ την ίδια στιγμή τροφοδοτεί άλλους συμμετέχοντες.

Το Napster δεν ήταν αρκετά αποκεντρωμένο και οι κατάλογοι των τραγουδιών βρίσκονταν αποθηκευμένοι σε λίγους κεντρικούς servers κάτι που επέτρεψε στις majors να καταφέρουν σχετικά γρήγορα να κλείσουν το δίκτυο. Γρήγορα όμως εμφανίστηκε μια σειρά εντελώς αποκεντρωμένων προγραμμάτων τα οποία ήταν αδύνατο να ελεγχθούν : KaZaA, Shareaza, e-Mule, Soulseek, Overnet, Bearshare, Limewire…

Όταν η βιομηχανία άρχισε να υιοθετεί μεθόδους ενάντια σε αυτά τα δίκτυα, για παράδειγμα διανέμοντας fakes δηλαδή ψεύτικα ή ακόμη και βλαβερά αρχεία, οι χρήστες κατευθύνθηκαν προς το πρωτόκολλο BitTorrent και τους private trackers που εγγυώνται μεγάλες ταχύτητες και καλή ποιότητα αρχείων.

Σήμερα η καταστολή ενάντια στα δίκτυα peer-to-peer κατάφερε να μειώσει η χρήση τους. Όπως δείχνουν διαφορετικές έρευνες (13), το κομμάτι του τράφικ που αποδίδεται σε εφαρμογές peer-to-peer έχει μειωθεί σημαντικά τα τελευταία δύο χρόνια. Δυστυχώς για τους αντιπροσώπους της πολιτιστικής βιομηχανίας όμως αυτό δε σημαίνει ότι οι χρήστες του διαδικτύου σταμάτησαν ξαφνικά να μοιράζονται περιεχόμενο. Το αντίθετο μάλιστα. Στις ίδιες έρευνες φαίνεται ότι οι χρήστες είναι τόσο συνηθισμένοι πλέον στην ανταλλαγή περιεχομένου που είναι έτοιμοι να αλλάξουν εργαλεία προκειμένου να την διαφυλάξουν.

Έτσι τα δύο τελευταία χρόνια παρατηρείται η έκρηξη του streaming και του direct downloading, ως αντικαταστάτες της χρήσης του peer-to-peer. Οι χρήστες έχουν περάσει από μια λογική αποθήκευσης του περιεχομένου και κατανάλωσης του σε δεύτερο χρόνο, που αντιστοιχεί στην χρήση του peer-to-peer, σε μια λογική άμεσης πρόσβασης που αντιστοιχεί στο streaming και το direct downloading. Αυτή η τάση δεν μπορεί παρά να οξυνθεί όσο η τεχνολογική πρόοδος αυξάνει την διαθέσιμη ευρυζωνικότητα.

Πλέον έχει δημιουργηθεί ένα ολόκληρο οικοσύστημα γύρω από αυτές τις νέες πρακτικές. Κοινότητες χρηστών διατηρούν ιστότοπους (οι λεγόμενοι warez) στους οποίους σταχυολογούνται σύνδεσμοι προς το περιεχόμενο το οποίο αποθηκεύεται σε ειδικευμένες υπηρεσίες όπως Megaupload και Rapidshare.

Η σταδιακή μείωση του κόστους του bandwidth και του storage επέτρεψε τον πολλαπλασιασμό τέτοιων υπηρεσιών καθώς και άλλων περιφερειακών. Για παράδειγμα υπάρχουν πλέον εργαλεία που επιτρέπουν στους χρήστες να αποθηκεύσουν το περιεχόμενο ταυτόχρονα σε πολλαπλές υπηρεσίες, άλλα που φιλτράρουν τους συνδέσμους κρύβοντας την προέλευση των χρηστών που κατεβάζουν ένα αρχείο κτλ.

Τέτοιες πρακτικές αναπτύσσονται περισσότερο εκεί που το νομικό πλαίσιο για την καταπολέμηση του peer-to-peer είναι αυστηρότερο. Για παράδειγμα, η υιοθέτηση της νομοθεσίας three strikes στη Γαλλία ήταν η αφορμή για την μαζική αναδίπλωση των χρηστών από τους torrent trackers στους ιστότοπους direct downloading όπως έδειξε πρόσφατα έρευνα του πανεπιστήμιου της Ρεν (14). Η εξέλιξη αυτή δεν είναι παρά φυσική συνέχεια της ιστορίας του peer-to-peer.

Το παράδοξο είναι ότι χιλιάδες χρήστες φαίνονται έτοιμοι να πληρώσουν μηνιαία συνδρομή σε υπηρεσίες όπως η Megaupload και Rapidshare ενώ αρνούνται να το κάνουν στις νόμιμες υπηρεσίες διανομής περιεχομένου. Ταυτόχρονα αναπτύσσονται τεχνικές κρυπτογράφησης και ασφαλή δίκτυα ανταλλαγής τα περισσότερα εκ των οποίων βασίζονται σε πληρωμή από τους χρήστες. Η ανάδυση επαγγελματικών παραγόντων διαδικτυακής πειρατείας – όπως το Magaupload με σερβερς στην Κίνα – αποτελεί σαφώς πολύ μεγαλύτερο κίνδυνο για την δημιουργία από την ερασιτεχνική ανταλλαγή περιεχομένου.

5. Τάσεις της πολιτιστικής βιομηχανίας και διαμοιρασμός στο διαδίκτυο

Σε διεθνές επίπεδο, η εικόνα των διαφόρων τομέων της πολιτιστικής βιομηχανίας είναι αντιφατική. Για παράδειγμα, ενώ οι πωλήσεις μουσικής μειώθηκαν το 2009 σε κάποιες χώρες (ΗΠΑ, Ιαπωνία, Ισπανία, Ιταλία) σε άλλες αυξήθηκαν (Μ. Βρετανία, Αυστραλία, Σουηδία) ή έμειναν σταθερές (Γαλλία). Οι επιγραμμικές πωλήσεις ανέβηκαν κατακόρυφα σε παγκόσμιο επίπεδο, +9,2 %, για το 2009 φτάνοντας τα 4,31 δις. δολάρια. Πλέον αποτελούν το 25,3 % του συνόλου των πωλήσεων παγκοσμίως (15). Στην Ελλάδα, οι πωλήσεις δίσκων εξακολούθησαν την πτωτική πορεία το 2007 αφού η αγορά έχασε σε αξία 28,6% (από 42,4 εκατομμύρια ευρώ έπεσε στα 30,3), ενώ σε αριθμό CD, οι πωλήσεις έπεσαν από τα 7,6 εκατομμύρια στα 5,616. Η επιγραμμική προσφορά ελληνικών πολιτιστικών περιεχομένων παραμένει από εμβρυακή έως ανύπαρκτη.

Ταυτόχρονα, τα τελευταία πέντε χρόνια οι πόροι που διανέμονται μέσω των εταιρειών πνευματικής ιδιοκτησίας και προέρχονται από τις άλλες πηγές χρηματοδότησης της πνευματικής ιδιοκτησίας (εκτελεστικά δικαιώματα, φορολόγηση αναλώσιμων που χρησιμοποιούνται για την αντιγραφή) αυξάνονται ή παραμένουν σταθεροί (17). Το ίδιο και τα κέρδη της μουσικής βιομηχανίας από τις συναυλίες και το μερτσαντάιζινγκ.

Σε παγκόσμιο επίπεδο, τα τελευταία τέσσερα χρόνια ενώ τα έσοδα της κινηματογραφικής βιομηχανίας από την πώληση παραδοσιακών DVD μειώθηκαν, αυξήθηκαν οι πωλήσεις DVD υψηλής ευκρίνειας Bluray. Την ίδια περίοδο, μετά από μια σημαντική πτώση το 2004, τα εισιτήρια στους κινηματογράφους είτε αυξήθηκαν μεταξύ 2005 και 2008, όπως στην ΕΕ και την Κίνα, είτε παρέμειναν σταθερά όπως στις ΗΠΑ και την Ιαπωνία (18). Οι νέες μορφές κατανάλωσης ταινιών και τηλεοπτικών προγραμμάτων όπως το Video On demand και η Catch-up TV είναι ακόμα σε πρώιμο στάδιο αλλά έχουν πολύ υψηλό ρυθμό ανάπτυξης που θα συνεχιστεί τα επόμενα χρόνια.

Στην Ελλάδα τα εισιτήρια στους κινηματογράφους φτάνουν τα 13 εκατομμύρια το χρόνο πανελλαδικά, με πτωτικές τάσεις. Η μείωση των εισιτηρίων στη χώρα μας τη χειμερινή σεζόν 2009-10 σχέση με πέρυσι ήταν 8%. Μακροπρόθεσμα όμως η τάση της κινηματογραφικής κατανάλωσης έχει θετικό πρόσημο αφού το 2008 ο Έλληνας πάει 1,3 φορές τον χρόνο σινεμά κατά μέσο όρο, από μία φορά το χρόνο στα τέλη του ΄80 (19).

Η γενικότερη τάση στην πολιτιστική βιομηχανία είναι η οικονομική συγκέντρωση γύρω από μεγάλα επικοινωνιακά συγκροτήματα που συχνά φτάνει σε επίπεδα ολιγοπωλιακής συγκέντρωσης (20). Για παράδειγμα, είναι γνωστό ότι η βιομηχανία του δίσκου κυριαρχείται από τέσσερις majors (Sony/BMG, Universal, EMI, Warner) που ελέγχουν πάνω από το 80% της παγκόσμιας αγοράς. Στην Ελλάδα βρίσκουμε επίσης στις πρώτες θέσεις των πωλήσεων δύο εταιρείες που εξαρτώνται από ομίλους, τη Heaven του Ομίλου Κυριακού και την ΕΓΕ του Ομίλου Γιαννίκου. Το βασικό γνώρισμα των μεγάλων παικτών της μουσικής βιομηχανίας είναι το ότι συγκεντρώνουν την παραγωγή τους σε εμπορικά είδη με μικρό ρίσκο χρησιμοποιώντας ταυτόχρονα τα κανάλια προώθησης που διαθέτουν για να ενισχύσουν τις πωλήσεις (ραδιόφωνο, τηλεόραση, ριάλιτυ κλπ).

Στην Ελλάδα, όπως δείχνει η έρευνα της Αντιγόνης Ευστρατόγλου, η κυρίαρχη δισκογραφική βιομηχανία περιστρέφεται γύρω από λίγες δεκάδες δημιουργούς και εκτελεστές που μονοπωλούν τις πωλήσεις δίσκων και τα πνευματικά δικαιώματα που πηγάζουν από αυτές (21). Ο χώρος που μένει για πειραματισμό και καινοτομία είναι ελάχιστος. Αυτή η τάση προϋπήρχε αλλά εντάθηκε όταν άρχισε η πτώση των πωλήσεων στις αρχές της δεκαετίας του 2000. Η ίδια διάρθρωση επικρατεί στα ΜΜΕ, στην εκδοτική και στην κινηματογραφική αγορά σε παγκόσμιο επίπεδο. Μερικές δεκάδες συγκροτημάτων κυριαρχούν στις τοπικές αγορές πολιτιστικών και πληροφοριακών αγαθών και επιβάλλουν τις επιλογές τους στο ευρύ κοινό.

Τα χαρακτηριστικά αυτά επηρεάζουν αρνητικά τις πωλήσεις καθώς και άλλοι παράγοντες όπως οι δυσανάλογα υψηλές τιμές των πολιτιστικών προϊόντων, η οικονομική κρίση, τα οργανωμένα κυκλώματα πώλησης πειρατικών CD και DVD. Σε ότι αφορά την ανταλλαγή αρχείων στο διαδίκτυο οι έρευνες που έχουν διενεργηθεί έχουν αντικρουόμενα αποτελέσματα. Πολλές από τις έρευνες που συνδέουν άμεσα την πτώση των πωλήσεων με τις διαδικτυακές πρακτικές των χρηστών έχουν χρηματοδοτηθεί από την ίδια την πολιτιστική βιομηχανία, κάτι που υποσκάπτει το κύρος τους.

Οι σπάνιες ανεξάρτητες έρευνες πάνω στο θέμα όπως αυτή των Oberholzer-Gee και Strumpf δείχνουν ότι ο διαμοιρασμός στο διαδίκτυο επηρεάζει σε μικρό βαθμό τις πωλήσεις και με διαφορετικό τρόπο σε σχέση με το κάθε περιεχόμενο (22). Η έρευνα έδειξε ότι συχνά τα περιεχόμενα που διακινούνται περισσότερο στα δίκτυα peer-to-peer είναι αυτά που επιτυγχάνουν τις μεγαλύτερες πωλήσεις. Πολλές έρευνες έχουν δείξει ότι οι χρήστες που ανταλλάσσουν περιεχόμενο σε βάση ισοτιμίας έχουν επίσης υψηλά ποσοστά αγοράς πολιτιστικών προϊόντων κυρίως σε ότι αφορά την επιγραμμική διάθεση.

Το βασικό επιχείρημα της πολιτιστικής βιομηχανίας ενάντια στο peer-to-peer βασίζεται στη παραδοχή ότι μια δωρεάν πρόσβαση σε ένα πολιτισμικό περιεχόμενο ισοδυναμεί με μια πώληση λιγότερο του ίδιου αγαθού (A Free Download Equals a Lost Sale). Έτσι υπολογίζονται και τα αστρονομικά διαφυγόντα κέρδη που δηλώνει ότι έχει η βιομηχανία. Όμως η διεθνή έρευνα έχει δείξει ότι κάτι τέτοιο δεν ισχύει (23). Κάνεις δεν μπορεί να ξέρει εάν κάποιος που κατέβασε ένα άλμπουμ μουσικής ή μια ταινία μέσω ενός δικτύου peer-to-peer, εάν δεν είχε αυτή τη δυνατότητα θα το αγόραζε.

Σε γενικές γραμμές, έστω κι αν παραδεχτεί κανείς ότι ο διαμοιρασμός περιεχομένου στο διαδίκτυο έχει αρνητικές επιπτώσεις στα κέρδη της πολιτιστικής βιομηχανίας αυτές είναι λιγότερο σφοδρές από ότι υποστηρίζουν οι παράγοντες της. Ο διαμοιρασμός είναι ένας από τους λόγους της πτώσεις των πωλήσεων πολιτιστικών αγαθών αλλά όχι ο κυριότερος. Το γενικότερο οικονομικό πλαίσιο αλλά και η τάση της βιομηχανίας για ομογενοποίηση των προϊόντων της είναι εξίσου αν όχι πιο σημαντικοί λόγοι που εξηγούν την κρίση της δισκογραφικής βιομηχανίας.

Ταυτόχρονα οι πωλήσεις αντικειμένων (CD, DVD) δεν είναι παρά ένα μόνο κομμάτι της δραστηριότητας της πολιτιστικής βιομηχανίας. Τα έσοδα άλλων τομέων όπως τα εκτελεστικά δικαιώματα και οι επιγραμμικές πωλήσεις είναι σε άνοδο, υπερκεράζοντας σε πολλές περιπτώσεις την κρίση του CD και του DVD. Η οικονομική κατάσταση της πολιτιστικής βιομηχανίας στο σύνολο της είναι λοιπόν πολύ καλύτερη από ότι πιστεύεται συχνά. Η δραματοποίηση της κατάστασης από τους εκπροσώπους της βιομηχανίας χρησιμεύει πολλές φορές ως μέσο πίεσης προς το κράτος για την υιοθέτηση υποστηρικτικών προς αυτήν μέτρων.

6. Μια προοπτική λύσης του γόρδιου δεσμού της πνευματικής ιδιοκτησίας στο διαδίκτυο.

Η προστασίας της πνευματικής ιδιοκτησίας είναι βασικά πρόβλημα εξισορρόπησης μεταξύ του ιδιωτικού και του δημόσιου συμφέροντος. Από τη μία οι δημιουργοί και οι εκδότες υπερασπίζονται το δικαίωμα τους να βιοπορίζονται από τη δουλειά τους. Κάτι που είναι φυσικά απαραίτητο για τη διαιώνιση της πνευματικής δημιουργίας. Από την άλλη, το κοινό θέλει να επωφεληθεί από όλες τις δυνατότητες που προσφέρει η τεχνολογία ούτως ώστε να μπορεί να οικειοποιηθεί την πνευματική δημιουργία σε όλο το εύρος της. Και θα το επιχειρήσει άσχετα εάν αυτές οι δυνατότητες θεωρούνται νόμιμες ή παράνομες, χωρίς πολλές φορές να αναρωτηθεί για τις επιπτώσεις των πρακτικών του στην ίδια τη δημιουργία.

Είναι λοιπόν παράλογη η τακτική της βιομηχανίας να προσπαθεί να αποκλείσει το κοινό από τις δυνατότητες κοινωνικής πρόσληψης του πολιτισμού που προσφέρει η ψηφιακή τεχνολογία (ανταλλαγή, διαμοιρασμός, σχολιασμός, επανεκτέλεση (remix), κριτική κλπ). Συνιστά αναχρονισμό η τεχνητή επαναφορά των χρήσεων της πνευματικής δημιουργίας σε συνθήκες 19ου και 20ου αιώνα.

Το ζητούμενο δεν πρέπει να είναι η με κάθε τρόπο επιβίωση μιας βιομηχανίας, εν προκειμένω της πολιτισμικής, με τους όρους του παρελθόντος. Πόσο μάλλον που η συγκεκριμένη βιομηχανία, στην πλειοψηφία της, αποτελεί φορέα ομογενοποίησης και οικονομικής εκμετάλλευσης του πολιτισμού και όχι πειραματισμού και προαγωγής της ποικιλομορφίας.

Το ζητούμενο πρέπει να είναι η αναζήτηση ενός κοινωνικοοικονομικού, τεχνολογικού και νομικού πλαισίου παραγωγής και διάχυσης πολιτισμού το οποίο θα τηρεί τους εξής όρους : πρώτο, θα εξασφαλίζει την πολιτισμική ποικιλομορφία. Δεύτερο, θα επιτρέπει στους δημιουργούς να ζουν από τη δουλειά τους σε καλές συνθήκες. Και τρίτο, θα διασφαλίζει στο κοινό το δικαίωμα για χρήση που θα καλύπτει τις πολιτιστικές και κοινωνικές ανάγκες του.

Για να συμβεί κάτι τέτοιο στο πλαίσιο της ψηφιακής οικονομίας όπου τα πολιτιστικά αγαθά είναι μη συναγωνιστικά είναι απαραίτητη η κοινωνικοποίηση ενός σημαντικού μέρους του κόστους παραγωγής πολιτισμού. Αυτό σημαίνει τη λειτουργία αναδιανεμητικών μηχανισμών που θα προσφέρουν πόρους στην πρωτογενή δημιουργία και τους παράγοντες που την αποτελούν.

Τέτοιοι μηχανισμοί υπάρχουν ήδη: δημόσιες επιχορηγήσεις σε φεστιβάλ, στην παραγωγή ταινιών, θεατρικών έργων, συναυλιών κλπ. Ο φόρος στα ψηφιακά αναλώσιμα είναι κι αυτός ένας τρόπος κοινωνικοποίησης του κόστους παραγωγής πολιτισμού. Ο νόμος δέχεται ότι ο καθένας έχει τη δυνατότητα αντιγραφής ενός έργου για προσωπική χρήση σε ψηφιακό μέσο και ταυτόχρονα, μέσω της φορολόγησης αυτών των αναλώσιμων, χρηματοδοτεί τη δημιουργία.

Για να λυθεί ο γόρδιος δεσμός της χρηματοδότησης της πνευματικής δημιουργίας από τις διαδικτυακές χρήσεις τους έχουν γίνει πολλές προτάσεις. Μία από τις πιο επεξεργασμένες είναι αυτή του Philippe Aigrain (24). Η βασική ιδέα είναι κοντά σε αυτή του φόρου αναλώσιμων. Ο Aigrain προτείνει να αναγνωριστεί το δικαίωμα ελεύθερης μη κερδοσκοπικής ανταλλαγής περιεχομένου υπό copyright στο διαδίκτυο. Με άλλα λόγια προτείνει να νομιμοποιηθούν τα δίκτυα διαμοιρασμού υπό την πρόθεση ότι δεν έχουν σαν στόχο την επίτευξη κερδών. Προτείνει επίσης να διευρυνθεί το δικαίωμα παράθεσης και επανεκτέλεσης. Έτσι ικανοποιείται η ανάγκη του κοινού για ελεύθερη και δημιουργική πρόσληψη του έργου αφού δημιουργείται μια μη αγοραία πολιτιστική σφαίρα στο διαδίκτυο.

Ο Aigrain προτείνει την ταυτόχρονη θέσπιση φόρου επί κάθε ευρυζωνικής σύνδεσης, το κόστος του οποίου θα μοιράζεται μεταξύ χρηστών και πάροχων. Το ποσό που θα συγκεντρώνεται έτσι θα διαμοιράζεται με διαφανή κριτήρια από έναν οργανισμό υπό δημόσια επίβλεψη στους δικαιούχους πνευματικής ιδιοκτησίας, με τρόπο που να ευνοεί τους νέους και πρωτότυπους δημιουργούς εις βάρος των προϊόντων του σταρ σύστεμ.

Μια τέτοια αναθεώρηση του νομικού πλαισίου περί πνευματικής ιδιοκτησίας είναι σύμφωνη με βασικές αρχές όπως η Διακήρυξη των δικαιωμάτων του ανθρώπου και η Συνθήκη της Βέρνης. Ο Aigrain υπολόγισε ότι με ένα φόρο της τάξης των 3 με 7 ευρώ μηνιαίως επί κάθε ευρυζωνικής σύνδεσης το ποσό που θα συγκεντρώνεται ετησίως στη Γαλλία είναι ανώτερο από αυτό που αποφέρει η εκμετάλλευση του συνόλου των άλλων πηγών της πνευματικής ιδιοκτησίας (δικαιώματα αντιγραφής, εκτελεστικά δικαιώματα, φορολόγηση αναλώσιμων).

Αυτή η πηγή εισοδήματος θα μπορούσε να συμπληρωθεί από μια φορολογία επί των κερδών των μεγάλων παικτών του διαδικτύου. Πράγματι, το διαδίκτυο αποτελεί ένα τομέα που επιφέρει τεράστια κέρδη σε μια σειρά από παράγοντες όπως η τηλεπικοινωνιακή βιομηχανία (πάροχοι σύνδεσης) και οι διαδικτυακές υπηρεσίες (μηχανές αναζήτησης). Το πρόβλημα είναι ότι ελάχιστοι από αυτούς τους πόρους κατευθύνονται προς την πολιτιστική βιομηχανία: η Google και ο ΟΤΕ επωφελούνται από τη δωρεάν διανομή πνευματικών έργων στο διαδίκτυο χωρίς ωστόσο να συνεισφέρουν το ελάχιστο στη δημιουργία τους. Η φορολόγηση των κερδών τους με στόχο τη στήριξη της δημιουργίας θα μπορούσε να εξισορροπήσει αυτή την κατάσταση.

Οι παραπάνω προτάσεις είναι βασισμένες σε μια προσέγγιση πολιτικής οικονομίας. Απομακρύνονται δηλαδή από ρομαντικές και ανεδαφικές προσεγγίσεις είτε αυτές προέρχονται από τη μία πλευρά (απόλυτο και φυσικό δικαίωμα του δημιουργού να ορίζει το έργο του και την συνθήκες πρόσληψης του) είτε από την άλλη (απόλυτα ελεύθερη ροή της πληροφορίας με κάθε τίμημα). Παρά τις δυσκολίες εφαρμογής η κοινωνικοποίηση του κόστους παραγωγής έχει ένα βασικό πλεονέκτημα: ορίζει τον πολιτισμό και τη πνευματική δημιουργία ως δημόσια αγαθά, τα οποία ανήκουν στο κοινωνικό σύνολο και ως τέτοια πρέπει να προστατευθούν.

Το κείμενο αυτό αποτελεί τη βάση παρέμβασης μου στο Τμήμα Επικοινωνίας, Μέσων και Πολιτισμού του Παντείου Πανεπιστημίου στις 6 Μαίου 2010. Εδώ θα το βρείτε σε PDF.

Αναφορές

(1)Ματθαίος Τσιμιτάκης, « Το φάρ ουεστ του ελληνικού διαδικτύου », Καθημερινή 15/06/08.

(2)InOut.gr, « Εξώδικο εναντίων site μετάφρασης υποτίτλων », 15/10/08

(3)Digital Rights, Απάντηση στη « διαβούλευση » του ΟΠΙ για την « πειρατεία », 13/05/08

(4)Ronan Deazley, On the origin of the right to copy: charting the movement of copyright law in eighteenth-century Britain (1695-1775), Hart Publishing, 2004 και Ronan Deazley, Rethinking copyright: history, theory, language, Edward Elgar Publishing, 2006.

(5)Jan Baetens, Alain Berenboom, Le combat du droit d’auteur: anthologie historique, Les Impressions Nouvelles, 2001.

(6)Florent Latrive, Du bon usage de la piraterie, Exils, 2004.

(7)Christine Harold, OurSpace: resisting the corporate control of culture, University of Minnesota Press, 2007.

(8)Éric Brousseau, Nicolas Curien (eds.),  Internet and digital economics, Cambridge University Press, 2007.

(9)Michel Gensollen, Laurent Gille, Marc Bourreau, Nicolas Curien « Content Distribution Via the Internet », Communications et Stratégies, N°55, 3rd quarter, 2004.

(10)Matthew David, Peer to Peer and the Music Industry: The Criminalization of Sharing, SAGE Publications Ltd, 2010.

(11)Jonathan Zittrain, The Future of the Internet–And How to Stop It, Yale University Press, 2009.

(12)Christopher May, « Digital Rights Management and the breakdown of social norms », First Monday, Volume 8, Number 11 – 3 November 2003.

(13)Sandvine, 2009 Global Broadband Phenomena και Michigan University/ Arbor, ATLAS Internet Observatory 2009 Annual Report

(14)Sylvain Dejean, Thierry Pénard et Raphaël Suire, « Une première évaluation des effets de la loi Hadopi sur les pratiques des Internautes français », Môle Armoricain de Recherche sur la Société de l’Information et les Usages d’Internet, Mars 2010.

(15)IFPI, Recording Industry in Numbers 2010.

(16)Ισοτιμία, « Σε ελεύθερη πτώση η ελληνική δισκογραφία », Σάββατο, 28 Μαρτίου 2009.

(17)Οικονομική Έρευνα της CISAC για τις εισπράξεις πνευματικών δικαιωμάτων 2008.

(18)FOCUS 2009 – World Film Market Trends (2004-2008)

(19)Παύλος Θ. Κάγιος,  «Αvatar» και «Νήsos» ξόρκισαν τη σινε-κρίση, Τα Νέα, Δευτέρα 12 Απριλίου 2010.

(20)Νικος Σμυρναιος, 2010, « Οικονομική συγκέντρωση και θεσμικό πλαίσιο στην ελληνική ιδιωτική τηλεόραση  » στο Βώβου Ιωάννα (διεύθυνση), Ο κόσμος της τηλεόρασης : θεωρία, ανάλυση προγραμμάτων και ελληνική πραγματικότητα, Εκδόσεις Ηρόδοτος, Αθήνα, σελ. 141-174.

(21)Αντιγόνη Ευστρατόγλου, Η μέτρηση της μουσικής ποικιλομορφίας. Μια εφαρμογή στην ελληνική περίπτωση, Μεταπτυχιακή εργασία, Τμήμα Επικοινωνίας, Μέσων και Πολιτισμού, Πάντειο Πανεπιστήμιο, 2010.

(22)Oberholzer-Gee Felix et Strumpf Koleman, « The Effect of File Sharing on Record Sales. An Empirical Analysis », Journal of Political Economy, 115(1), 2007, p.1-42.

(23)Waldfogel, Joel and Rob, Rafael, « Piracy on the Silver Screen” . NBER Working Paper Series, Vol. w12010, February 2006.

(24)Philippe Aigrain, Internet & Création, InLibroVeritas, 2008.

Εκτός από μια εταιρεία με θετική εικόνα και ποιοτικό hardware, η Apple είναι μέρος ενός μονοπωλιακού συστήματος , μαζί με τη Google και τη Microsoft, το οποίο ελέγχει το μεγαλύτερο κομμάτι της επιγραμμικής διανομής περιεχομένου και λογισμικού σε παγκόσμιο επίπεδο.

Η αρχή έγινε με το iTunes, το οποίο από συμπληρωματική υπηρεσία για το iPod γρήγορα εξελίχθηκε στη μεγαλύτερη πλατφόρμα διανομής πολιτισμικού περιεχομένου (μουσική, βίντεο, παιχνίδια) στο παγκόσμιο διαδίκτυο.  Η εμφάνιση του iPhone και η εγκαθίδρυση του ως το πιο διαδεδομένο εργαλείο νομαδικής χρήσης του διαδικτύου υποχρέωσε όλους τους προμηθευτές υπηρεσιών και περιεχομένων να περάσουν από την πλατφόρμα AppStore.

Πλέον ο διαφαινόμενος θρίαμβος του iPad θα καταστήσει την Apple κυρίαρχο και στην διανομή γραπτού περιεχομένου όπως εφημερίδες και βιβλία. Οι κίνδυνοι από μια τέτοια εξέλιξη είναι πολλοί. Ο πρώτος είναι η ασφυξία που μια τέτοια οικονομική συγκέντρωση επιφέρει στον τομέα των καινοτόμων εφαρμογών και μοντέλων επιγραμμικής διανομής. Ο δεύτερος κίνδυνος είναι η δυνατότητα που έχει πλέον η Apple να λογοκρίνει τα περιεχόμενα που διανέμει στη βάση δικών της κριτηρίων, στερώντας από τους εκάστοτε προμηθευτές την πρόσβαση σε εκατομμύρια χρήστες ανά τον πλανήτη.

Τα παραδείγματα μιας τέτοιας καταχρηστικής συμπεριφοράς είναι πολλά. Το τελευταίο όμως αποτέλεσε πραγματικό σκάνδαλο στις ΗΠΑ. Πρόκειται για την περίπτωση του Mark Fiore διαδικτυακού σκιτσογράφου και καρτουνίστα ο οποίος είναι ο πρώτος στο είδος του που κέρδισε το βαρυσήμαντο βραβείο Pulitzer τη Δευτέρα 12 Απριλίου. Μόλις έγινε γνωστή η είδηση πήρε δημοσιότητα και η λογοκρισία που υπέστη ο Fiore από την Apple λίγους μήνες πριν.

Όταν ο Fiore έκανε αίτηση στην Apple για να διανείμει την εφαρμογή του NewsToons από το AppStore, η εταιρεία την απέρριψε με το αιτιολογικό ότι προσβάλλει δημόσιες προσωπικότητες. Εδώ μπορείτε να διαβάσετε το μέηλ της Apple στο οποίο εξηγεί ότι οι καρικατούρες του Fiori  δεν τηρούν τις προϋποθέσεις του iPhone Developer Program License Agreement. Στο παρακάτω βίντεο μπορείτε να δείτε για πιο είδος « προσβολής προσωπικότητας » πρόκειται.

Το βραβείο Pulitzer αποτέλεσε την αφορμή για να πάρει δημοσιότητα το θέμα με αποτέλεσμα η Apple να ανακαλέσει κι ο Steve Jobs να ζητήσει δημόσια συγγνώμη από τον Fiore. Όμως το πρόβλημα παραμένει. Τι γίνεται με τους χιλιάδες προμηθευτές περιεχομένου, καλλιτέχνες, δημοσιογράφους, προγραμματιστές, που δεν έχουν τη δημοσιότητα του Fiore;

Το θέμα γίνεται ακόμη σοβαρότερο αν αναλογιστεί κανείς ότι μέσω του iPad η Apple μπορεί να εξελιχθεί σε λίγα χρόνια ο κύριος διανομέας του τύπου. Με ποια κριτήρια μια ιδιωτική εταιρεία αποφασίζει για το τι μπορεί κάποιος να διαβάσει και τι όχι; Ποιες εγγυήσεις έχουν οι εκδότες ότι δεν θα αποτελέσουν αντικείμενο λογοκρισίας για λόγους εμπορικούς ή πολιτικούς;

Σε παρόμοιες περιπτώσεις ο νομοθέτης έχει μεριμνήσει ώστε η ολιγοπωλιακή θέση ενός διανομέα να μην έχει επιπτώσεις στον πλουραλισμό της πληροφόρησης. Στη Γαλλία για παράδειγμα σύμφωνα με τον νόμο τα πρακτορεία τύπου είναι υποχρεωμένα να διανέμουν όλες της εφημερίδες και τα περιοδικά άσχετα με το περιεχόμενο τους. Η αρχή της ουδετερότητας του διαδικτύου (net neutrality), παρόλες τις επιθέσεις που δέχεται τελευταία, υποχρεώνει του πάροχους να διανέμουν όλα τα πρωτόκολλα και εφαρμογές με τον ίδιο τρόπο.

Στην πράξη η νομοθεσία δεν τηρείται πάντα και φυσικά οι εμπορικές βλέψεις κυριαρχούν της θεωρητικής επιδίωξης του πλουραλισμού. Όμως τουλάχιστον είναι γενικά παραδεκτός ο ρυθμιστικός ρόλος του κράτους, η εφαρμογή του οποίου σαφώς και εξαρτάται από κοινωνικούς συσχετισμούς.

Τι γίνεται όταν μια κλειστή ιδιωτική εφαρμογή γίνεται μοναδικός διανομέας για εκατομμύρια χρήστες; Εκεί προς το παρόν δεν υπάρχει πρόβλεψη γιατί απλά το διακύβευμα δεν έχει τεθεί ως τέτοιο σε ότι αφορά τις νέες χρήσεις και τα νέα μέσα όπως αυτά αναπτύσσονται σήμερα.

Η παρακμή των παραδοσιακού τύπου συνοδεύεται από την άνθιση της διαδικτυακής δημοσιογραφίας, που όμως είναι προβληματική σε ότι αφορά την ποιότητα αλλά και την βιωσιμότητα της.

Η πρώτη διαπίστωση της ετήσιας έκθεσης State of the media για το 2009 είναι η επιβάρυνση της ήδη δύσκολης οικονομικής κατάστασης των εφημερίδων στις ΗΠΑ. Υπολογίζεται ότι από το 2000 κι έπειτα το σύνολο του αμερικάνικου τύπου έχει χάσει το ένα τρίτο των μέσων δημοσιογραφικής παραγωγής που διέθετε.

Η κρίση αυτή έχει άμεσες επιπτώσεις στη λειτουργία της δημόσιας σφαίρας αφού, όπως έδειξε μια άλλη έρευνα του Project for Excellence in Journalism, οι εφημερίδες αποτελούν ακόμη και σήμερα τον κύριο παραγωγό πρωτογενούς πληροφόρησης και πρωτότυπου ρεπορτάζ. Φαίνεται λοιπόν ότι ενισχύεται η σταδιακή μείωση των παραδοσιακών πηγών χρηματοδότησης της δημοσιογραφίας όπως η διαφήμιση αλλά και η πληρωμή από το κοινό.

Αυτό συμβαίνει όχι μόνο στον τομέα του τύπου αλλά και στο διαδίκτυο. Από οικονομικής άποψης μια εφημερίδα είναι κλασική περίπτωση σύνθετου προϊόντος (bundling): κάποιος που αγοράζει μια εφημερίδα γιατί θέλει να διαβάσει τα αθλητικά και τις μικρές αγγελίες χρηματοδοτεί επίσης και μια ανάλυση ή ένα αποκαλυπτικό ρεπορτάζ.  Το ντιλ αυτό επέτρεψε για σχεδόν δύο αιώνες της ανάπτυξη της ερευνητικής και κριτικής δημοσιογραφίας που από μόνη της δεν αποτελεί επικερδή προϊόν σε μαζική κλίμακα.

Στο διαδίκτυο οι αναγνώστες μεταμορφώνονται σε καταναλωτές συνθέτοντας την δική τους ενημέρωση και συνδυάζοντας διαφορετικές πηγές. Η πληροφορία διασπάται σε περιεχόμενα το καθένα από τα οποία πωλείται ξεχωριστά στη διαφημιστική αγορά. Ως αποτέλεσμα η διαφημιστική αξία του κάθε επισκέπτη σε έναν ενημερωτικό ιστότοπο είναι δέκα φορές μικρότερη από την αξία ενός αναγνώστη εφημερίδας.

Ταυτόχρονα, μόνο ένας στους τρεις Αμερικάνους χρήστες του διαδικτύου δηλώνει έτοιμος να πληρώσει για να ενημερωθεί από το διαδίκτυο. Ο συνδυασμός αυτών των παραγόντων κάνει πολλή δύσκολη, προς το παρόν, την εγκαθίδρυση ενός οικονομικού μοντέλου ικανού να στηρίξει σε βάθος χρόνου την ποιοτική και κριτική δημοσιογραφία.  Όπως αναφέρει κι ο Clay Shirky βρισκόμαστε μπροστά σε μια κατάσταση δημιουργικής καταστροφής όπως την περιέγραψε ο Schumpeter.

Η δεύτερη διαπίστωση είναι ότι η διαδικτυακή ενημέρωση δεν φαίνεται προς το παρόν να μπορεί να αντισταθμίσει την παρακμή των παραδοσιακών ΜΜΕ σε ότι αφορά την παραγωγή πρωτότυπων ειδήσεων. Για παράδειγμα στο πλαίσιο της έκθεσης State of the media οι ερευνητές έδειξαν ότι οι 80% των συνδέσμων που διαμοιράζονται μέσω κοινωνικών δικτύων (Facebook, Twitter κλπ) αλλά και ιστολογίων οδηγούν σε ιστότοπους παραδοσιακών ΜΜΕ. Κι αυτό ενώ η πλειοψηφία των χρηστών χρησιμοποιεί πλέον κάποια από αυτά τα εργαλεία.

Παράλληλα, αντίθετα από ότι θα περίμενε κανείς, η ενημέρωση στο διαδίκτυο χαρακτηρίζεται από υψηλή συγκέντρωση σε μικρό αριθμό ιστότοπων. Το 7% των ενημερωτικών ιστότοπων συγκεντρώνει το 80% των επισκέψεων. Οι κυριότεροι από αυτούς ανήκουν σε παραδοσιακά ΜΜΕ ή σε μεγάλους διαδικυακούς παίκτες (Google, Yahoo, Microsoft) οι οποίοι δεν παράγουν πρωτότυπο ρεπορτάζ.

Οι οικονομικές δυσκολίες των ΜΜΕ και οι περικοπές προσωπικού έχουν ως αποτέλεσμα την όλο και μεγαλύτερη πίεση στους δημοσιογράφους για να αυξήσουν την παραγωγικότητα τους. Η κυριαρχία των breaking news στο διαδίκτυο εις βάρος της έρευνας και της ανάλυσης καταλήγει στην άκριτη αναπαραγωγή δελτίων τύπου κάτι που ενισχύει την επίσημη εκδοχή των γεγονότων έτσι όπως αυτά περιγράφονται από τους εμπλεκόμενους παράγοντες (αστυνομία, κράτος, επιχειρήσεις, λόμπυ).

Σε αυτή την τάση προστίθεται επίσης οι φήμες, οι ψεύτικες ειδήσεις, οι ανακρίβειες που αναπαράγωνται και εξαπλώνονται πλέον με μεγάλη ταχύτητα.

Σε γενικές γραμμές λοιπόν, το παρόν της ενημέρωσης, τουλάχιστον στις ΗΠΑ, είναι ζοφερό. Το μέλλον θα εξαρτηθεί από το αν η κριτική και ερευνητική δημοσιογραφία καταφέρει να βρει ένα νέους τρόπους έκφρασης αλλά και χρηματοδότησης.

Όπως αναφέρει και ο Michael Schudson στην έκθεση με τίτλο The Reconstruction of American Journalism η αγορά δεν είναι πλέον ικανή να στηρίξει την ανεξάρτητη δημοσιογραφία. Το μελλοντικό μοντέλο που βρίσκεται σε φάση ανάδυσης θα συνδυάζει υποχρεωτικά τα ιδιωτικά ΜΜΕ με την δημοσιογραφία των πολιτών και τη δημόσια ραδιοτηλεόραση. Μένει να δούμε αν θα προκύψει μια νέα ισορροπία επωφελής για την δημόσια σφαίρα και πως.

Άλλες πηγές:

Understanding the Partipatory News Consumer

2009 Social Media & Online Usage Study (PDF)

Facebook and Twitter ‘reshaping journalism as we know it’ (PDF)

Ο Μίλγκραμ επηρεασμένος από τα γραπτά της Χάνα Άρεντ πάνω στους μηχανισμούς χειραγώγησης του ναζισμού θέλησε να εξετάσει το κατά πόσο απλοί άνθρωποι είναι ικανοί να πράξουν θηριωδίες όταν αυτές τους επιβάλλονται από μια εξουσιαστική αυθεντία.

Το αποτελέσματα του πειράματος ήταν θεαματικά: 62,5 % των συμμετεχόντων υπάκουσαν στην εντολή του «επιστήμονα » και έδωσαν “θανατηφόρα” ηλεκτροσόκ στα υποτιθέμενα θύματα. Παρόμοια πειράματα σε Ισπανία, ΗΠΑ και Ιταλία απέδωσαν ακόμη πιο υψηλά ποσοστά.

Ο παραγωγός Christophe Nick είχε την ιδέα να αναπαράγει το πείραμα σε μορφή τηλεπαιχνιδιού (zone Xtrême) ακολουθώντας όλους τους κώδικες των ριάλιτι. Σε συνεργασία με μια ομάδα κοινωνικών επιστημόνων έφτιαξε ένα πειραματικό πρωτόκολλο και το προσάρμοσε στην τηλεόραση.

80 υποψήφιοι έπαιξαν πιστεύοντας ότι οι συνθήκες είναι πραγματικές. Ο ρόλος τους ήταν να επιφέρουν “ηλεκτρικές εκκενώσεις” σε άλλους υποψήφιους-ηθοποιούς όταν αυτοί έδιναν λάθος απαντήσεις στον παρουσιαστή. Οι εκκενώσεις ήταν όλο και πιο ισχυρές με τους υποψήφιους-ηθοποιούς να μιμούνται τα σημάδια πόνου ενός πραγματικού ηλεκτροσόκ.

81% των « πειραματόζωων » συνέχισαν μέχρι τη “θανατηφόρα” εκκένωση των 460 volt. Υπό την πίεση του παρουσιαστή και του κοινού, εν είδη αυθεντίας, μόνο ένας στους πέντε αρνήθηκε να υπακούσει…
Zone Xtrême – Jusqu’ou va la télé ? docu réalité de France 2
envoyé par thony911. – Rencontrez plus de personnalités du web.

Το συγκεκριμένο πείραμα αποδεικνύει την τάση της πλειοψηφίας να υπακούει ακόμα και σε παράλογες επιταγές όταν αυτές δικαιολογούνται από μια εξουσία και όταν οι συνθήκες το επιτρέπουν. Πέρα από αυτό το γνωστό ούτως ή άλλως συμπέρασμα το πείραμα αποδεικνύει επίσης ότι η τηλεόραση στις σύγχρονες κοινωνίες αποτελεί το κατεξοχήν μέσο ιδεολογικής προπαγάνδας και επιβολής κοινωνικών και πολιτικών νορμών.

Αυτό είναι ξεκάθαρο για παράδειγμα στα ριάλιτι και στην ατομικιστική ιδεολογία που τα διαχέει. Το συγκεκριμένο είδος τηλεοπτικού προϊόντος ταιριάζει άψογα στη κυρίαρχη ιδεολογία του νεοφιλελευθερισμού και της κυριαρχίας των αγορών την οποία και νομιμοποιεί.

Ταυτόχρονα όμως κατά παράδοξο τρόπο, η ίδια η ύπαρξη της εκπομπής δείχνει επίσης ότι η τηλεόραση μπορεί να αποτελέσει  εξαιρετικό εργαλείο διαπαιδαγώγησης και κριτικής ενάντια στην κυρίαρχη ιδεολογία. Αρκεί να απελευθερωθεί από το ζυγό της τηλεθέασης και του πολιτικού ελέγχου. Όπως είναι γνωστό η γαλλική δημόσια τηλεόραση δεν έχει διαφημίσεις το βράδυ…

Πηγές:

BBC (με βίντεο)

Télérama

Stanley Milgram, Obedience to authority: an experimentalview , 1974 (Google Books)

George A. Comstock, Erica Scharrer, The psychology of media and politics, 2005 (Google Books)

Το γεγονός, ο τρόπος που εξελίχθηκε αλλά και η ανακοίνωση της Αστυνομίας θέτουν μια σειρά ερωτημάτων τα οποία, σε διαφορετικό επίπεδο, αναμοχλεύουν φλέγοντα θέματα σε ότι αφορά τα διακυβεύματα του διαδικτύου.

Ερώτημα 1^ο :  κατά πόσο είναι θεμιτή η συγκεκριμένη δραστηριότητα δηλαδή η ανταλλαγή περιεχομένου υπό copyright;

Το συγκεκριμένο θέμα δεν είναι νομικό αλλά πολιτικό και ηθικό. Ο νόμος σε κάθε ιστορική συγκυρία δεν είναι θέσφατο αλλά αντικατοπτρίζει το εκάστοτε πολιτικό και κοινωνικό γίγνεσθαι.

Το θέμα επίσης δεν αφορά αποκλειστικά το διαδίκτυο. Ανέκαθεν το κοινό ανταλλάσσει, αντιγράφει και μοιράζεται περιεχόμενα κάθε μορφής με οποιαδήποτε μέσα έχει στη διάθεση του.  Όπως έχει δείξει μεταξύ άλλων ο Lawrence Lessig (PDF) οι πρακτικές αυτές είναι συνυφασμένες με την εξέλιξη του ανθρώπινου πολιτισμού.

Όμως η ευρεία κοινωνική ιδιοποίηση του διαδικτύου αλλάζει την κλίμακα και την πολυπλοκότητα των πρακτικών ανταλλαγής και αυτό είναι που κάνει το συγκεκριμένο διακύβευμα σημαντικότερο σήμερα από ότι ήταν εχθές.

Το πρόβλημα είναι το πως επιτυγχάνεται η εξισορρόπηση μεταξύ των συμφερόντων του κοινού (αυτού που οι αγγλοσάξονες αποκαλούν fair use), των δημιουργών και των άλλων εμπλεκόμενων στην πολιτιστική βιομηχανία, είτε αυτό αφορά το οικονομικό είτε το συμβολικό επίπεδο.

Στη σύγχρονη ιστορική συγκυρία ο συσχετισμός δυνάμεων είναι σαφώς υπέρ της πολιτιστικής βιομηχανίας και εις βάρος της μεγάλης πλειοψηφίας των δημιουργών καθώς και του κοινού. Με άλλα λόγια το μεγαλύτερο κομμάτι του  εισοδήματος που παράγεται από την πνευματική δημιουργία σε παγκόσμιο επίπεδο μονοπωλείται από εκδότες και  διανομείς, με την ευρεία έννοια, οι οποίοι εν πολλοίς επιβάλουν τους όρους τους στους άλλους δύο εμπλεκόμενους, κοινό και δημιουργούς.

Για παράδειγμα δεν έχει κανείς παρά να διαβάσει αυτή τη μαρτυρία εκ των έσω για να καταλάβει πόσο ωμές είναι οι πρακτικές που εφαρμόζει η ελληνική δισκογραφική βιομηχανία εις βάρος του κοινού, των δημιουργών ακόμη και των παραδοσιακών δισκάδικων .

Αυτό εξηγεί σε μεγάλο βαθμό και την τεράστια απήχηση που έχει το peer-to-peer. Η ανταλλαγή περιεχομένου έρχεται ως απάντηση στις απεχθείς συνθήκες εκμετάλλευσης που επιβάλει η πολιτιστική βιομηχανία στην πνευματική δημιουργία (παράταση copyright, υψηλές τιμές, DRM, καταιγισμός μάρκετινγκ και διαφήμισης, σταρ σύστεμ, ολογοπωλιακή συγκέντρωση κλπ.).

Η «  πειρατεία » είναι λοιπόν πρωτίστως κοινωνικό και πολιτικό φαινόμενο και δευτερευόντως οικονομικό και τεχνολογικό.

Αυτό φαίνεται ξεκάθαρα στις αντιδράσεις των φίλων του gamato.info όπως αυτές κυκλοφορούν στο διαδίκτυο. Οι άνθρωποι αυτοί συγκρίνουν την τύχη των συλληφθέντων με την ατιμωρησία των υπαίτιων της κοινωνικής και οικονομικής κρίσης που μαστίζει την χώρα και τον πλανήτη. Άλλοι εξηγούν ότι η χρήση του peer-to-peer αποτελεί αντιστάθμισμα για την συμπίεση των εισοδημάτων τους που δεν επιτρέπει την κατανάλωση πολιτισμικών αγαθών με νόμιμο τρόπο.

Συνειδητοποιούν δηλαδή αυτό που ίσως δεν έβλεπαν πριν, ότι δηλαδή οι διαδικτυακές και πολιτισμικές πρακτικές τους είναι έμμεσο αποτέλεσμα της διάρθρωσης του σύγχρονου καπιταλισμού και της άνισης αναδιανομής οικονομικών και πολιτιστικών πόρων που αυτός επιβάλει. Κάτι που εξηγεί και ο Μωυσής Μπουντουρίδης στην ανάλυση του.

Αυτό κάνει για πολλούς χρήστες θεμιτή τη διαμοίραση περιεχομένου από ηθικής άποψης παρόλες τις επιπτώσεις που μπορεί αυτή να έχει στη βιωσιμότητα των πνευματικής δημιουργίας. Το αποτέλεσμα είναι να βρίσκονται αντιμέτωποι οι δημιουργοί με το ίδιο τους το κοινό όπως εύστοχα εξηγεί και ο Αποστόλης Καπαρουδάκης.

Ερώτημα 2^ο : κατά πόσο η λειτουργία ενός τράκερ είναι παράνομη με την κείμενη νομοθεσία ακόμα κι αν από εκεί διακινείται υλικό υπό copyright ;

Η διεθνής νομολογία σε αυτό το σημείο γενικά είναι αρνητική ως προς τους δημιουργούς τέτοιων υπηρεσιών. Το γνωστότερο παράδειγμα είναι αυτό του Pirate Bay το οποίο και καταδικάστηκε σε πρώτη φάση. Όμως εάν κανείς παρακολουθήσει τα τεκταινόμενα αυτής της δίκης θα διαπιστώσει ότι η ευθύνη των ιδιοκτητών μιας υπηρεσίας όπως το Pirate Bay, το Mininova και το gamato.info δεν είναι δεδομένη ούτε και αποδεικνύεται εύκολα σε όλες τις περιπτώσεις. Ούτε κι η συγκεκριμένη νομολογία μεταφέρεται αυτόματα στα ελληνικά δικαστήρια όπως αναφέρει και ο e-lawyer.

(Update 13/3: ενώ η έφεση του Pirate Bay θα εκδικασθεί τον Σεπτέμβριο στη Σουηδία, στην Ισπανία ένας δικαστής αποφάνθηκε σε ανάλογη δίκη ότι η δραστηριότητα του ιστότοπου elrincondejesus.com ο οποίος προσφέρει σύνδεσμους προς περιεχόμενα στο eMule δεν είναι παράνομος αφού δεν επιφέρει κέρδη στον ιδοκτήτη του)

Στους ιστότοπους αυτούς δεν διακινούν υλικό οι ιδιοκτήτες και administrators αλλά οι χρήστες το ανταλλάσσουν απευθείας μεταξύ τους. Ο τράκερ είναι απλά ενδιάμεσος που επιτρέπει την επικοινωνία και τον συντονισμό, κάτι που αντιστοιχεί  σε αυτό που το αγγλοσαξονικό δίκαιο περιγράφει ως vicarious infringement, υπό την προϋπόθεση ότι οι ιδιοκτήτες του τράκερ έχουν οικονομικό όφελος από την παραβίαση copyright που γίνεται μέσω της υπηρεσίας τους.

Υπό αυτό το πρίσμα κάποιος μπορεί να θεωρήσει ότι και οι πάροχοι σύνδεσης ή οι μηχανές αναζήτησης βρίσκονται στην ίδια θέση. Γιατί λοιπόν ζητάμε από το gamato.info να συνεισφέρει στην χρηματοδοτήση της πνευματικής δημιουργία και δεν ζητάμε το ίδιο από την Google, τη Microsoft και τον OTE;

Ερώτημα 3^ο: γιατί η Ελληνική Αστυνομία αντιγράφει στο δελτίο τύπου επιχειρήματα του λόμπυ της πολιτιστικής βιομηχανίας;

Στο δελτίο τύπου της ΕΛΑΣ υπάρχει υπογραμμισμένη η εξής φράσης «συνολικά οι απώλειες τα τελευταία 7 έτη σύμφωνα με τις πρώτες εκτιμήσεις των εταιρειών πλησιάζουν το 1 δις ευρώ, το οποίο μεταφράζεται σε λιγότερες θέσεις εργασίας και μειωμένη ανταγωνιστικότητα για τον εγχώριο κλάδο της Πληροφορικής, μουσικής και θεαμάτων ».

(Update: o Μιχάλης Παναγιωτάκης βρήκε την πηγή. Είναι η ετήσια έκθεση για την πειρατεία λογισμικού της Business Software Alliance (BSA)

Το συγκεκριμένο επιχείρημα βασίζεται στη παραδοχή ότι μια δωρεάν πρόσβαση σε ένα πολιτισμικό περιεχόμενο ισοδυναμεί με μια πώληση λιγότερο του ίδιου αγαθού (A Free Download Equals a Lost Sale), κάτι που υποστηρίζει ανέκαθεν το λόμπυ της πολιτιστικής βιομηχανίας. Παρόμοιος υπολογισμός των δήθεν διαφυγόντων κερδών έγινε και στη δίκη του Pirate Bay.

Όμως η διεθνή έρευνα έχει δείξει ότι κάτι τέτοιο δεν ισχύει όπως μπορεί κανείς να δει εδώ (PDF). Κάνεις δεν μπορεί να ξέρει εάν κάποιος που κατέβασε ένα άλμπουμ μουσικής μέσω ενός δικτύου peer-to-peer θα το αγόραζε εάν δεν  είχε αυτή τη δυνατότητα. Ο αστήριχτος αυτός συλλογισμός υποστηρίζεται από την πολιτιστική βιομηχανία που έχει συμφέρον να φουσκώσει τις υποτιθέμενες απώλειες της.

Γιατί όμως η Ελληνική Αστυνομία υιοθετεί αβασάνιστα την θέση ιδιωτικών εταιρειών που βρίσκονται σε αντιδικία με πολίτες; Γιατί καταπατεί το τεκμήριο της αθωότητας; Και γιατί προβαίνει σε εντυπωσιακές συλλήψεις και κρατήσεις για ένα πταίσμα όπως η διαμοίραση περιεχομένου χωρίς οικονομικό όφελος; Μπορεί κανείς να διανοηθεί παρόμοιες πρακτικές στην περίπτωση κάποιου που παραβίασε, ας πούμε, το όριο ταχύτητας με το αυτοκίνητο του; Ποιος από τους δύο είναι πιο επικίνδυνος για το κοινωνικό σύνολο ;

Οι αυτονόητες απαντήσεις σε αυτά εξηγούν έμμεσα και την συμπεριφορά των αστυνομικών αρχών: δεν πρόκειται για οίστρο υπεράσπισης του δημόσιου συμφέροντος αλλά εκδούλευση προς κέντρα πίεσης. Αυτή η πίεση για καταστολή δεν προέρχεται μόνο από την εγχώρια πολιτιστική βιομηχανία αλλά εκπορεύται κυρίως από την άλλη πλευρά του Ατλαντικού.

Μια μικρή γεύση μπορείτε να πάρετε στο Special 301 Report για την Ελλάδα που εκδίδει η International Intellectual Property Alliance (IIPA) η οποία και υποδεικνύει στις ελληνικές αρχές τι ακριβώς πρέπει να κάνουν :

“The Interministerial Steering Committee should announce a comprehensive national anti-piracy plan and campaign that augments raids, prosecutions, criminal (and non-suspended) sentencing at deterrent levels, training for enforcement officials and public awareness efforts

(…) Give law enforcement authorities the mandate and jurisdiction to pursue investigations on university campuses where Internet and hard goods piracy flourishes without significant threat.

(…) Instruct all courts to issue deterrent sentences, including imprisonment and fines as provided by the law, and to not suspend sentences or fines (suspensions of fines are not permitted under the law). ”.