Κριτική 1^η : είναι το Web 2.0 πραγματικά τόσο 2.0;

Κριτική 2^η : το Web 2.0 μετέχει πραγματικά στον εκδημοκρατισμό της μαζικής επικοινωνίας;

Κριτική 3^η : το Web 2.0 διευκολύνει την δημιουργική συμμετοχή ή επιτρέπει την εκμετάλλευση της δωρεάν εργασίας;

Ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά των εφαρμογών που εντάσσονται από τους «ειδικούς » στην κατηγορία του διαδικτύου δεύτερης γενιάς είναι η συμμετοχή του κοινού στην δημιουργία και την διάδοση περιεχομένου κάθε μορφής (κείμενο, εικόνες, βίντεο, ήχος) και μετά-περιεχομένου (οδηγίες, απαντήσεις, εξηγήσεις, ψήφοι, κριτικές, folksonomy). Σε γενικές γραμμές το χαρακτηριστικό αυτό εκλαμβάνεται θετικά από τους χρήστες των συμμετοχικών εφαρμογών λόγω του ενεργού ρόλου που καλούνται να παίξουν, κάτι που εκ πρώτης όψεως αντιτίθεται στο παθητικό μοντέλο του εξαρτημένου και ετερόνομου τηλεθεατή.

Όπως προσπάθησα να δείξω στο πρώτο άρθρο αυτής της σειράς, η συμμετοχικότητα και η αποκέντρωση λειτουργιών δεν εμφανίστηκε με την ανάδειξη της ιδέας του Web 2.0 αλλά ιστορικά αποτελεί συστατικό στοιχείο της ανάδυσης του διαδικτύου από τις αρχές της δεκαετίας του 70. Η ιδέα του User Generated Content, ως αρχή λειτουργίας του διαδικτύου, δεν είναι καθεαυτή νέα.

Αυτό που άλλαξε είναι : 1) η κλίμακα της συμμετοχής στην παραγωγή εκ μέρους των απλών χρηστών του μέσου η οποία πλέον είναι μαζική, αν και ετεροβαρής. 2) Η τεχνολογική αποτελεσματικότητα των καινοτόμων εφαρμογών που προσφέρουν κατά κάποιο τρόπο το υπόβαθρο της συμμετοχικής δραστηριότητας. 3) Το γενικότερο πλαίσιο του χρηματιστικού και παγκοσμιοποιημένου καπιταλισμού μέσα στο οποίο αναπτύσσεται το διαδίκτυο και η ιδεολογική κυριαρχία του νεοφιλελευθερισμού ως πολιτικό του θεμέλιο.

Εάν λοιπόν απομακρυνθούμε από τις απλοποιητικές προσεγγίσεις που θεωρούν de facto τις νέες διαδικτυακές υπηρεσίες και δραστηριότητες ως κατεξοχήν μέσα χειραφέτησης των « ενεργών πολιτών », βρισκόμαστε μπροστά σε ένα ερώτημα που αφορά την καρδιά του σύγχρονου παραγωγικού συστήματος : σε ποιο βαθμό το «νέο διαδίκτυο » διευκολύνει την δημιουργική συμμετοχή ή, αντίθετα, επιτρέπει την αποτελεσματική εκμετάλλευση της δωρεάν εργασίας των χρηστών ως μέσο συσσώρευσης υπεραξίας;

Το πρόβλημα βρίσκεται στο κέντρο των κοινωνικοπολιτικών και οικονομικών διακυβευμάτων της εποχής μας γιατί αφορά την πρώτη ύλη του μεταμοντέρνου καπιταλισμού, την γνώση μεταφρασμένη σε δυαδική πληροφορία.

Όπως αναφέρει ο Nick Dyer Witheford, ήδη από τα τέλη του 19^ου αιώνα ο Μαρξ στο βιβλίο του Grundrisse γράφει ότι σε τελική ανάλυση η γνώση, με την έννοια της συσσωρευμένης εμπειρίας, αποτελεί την κινητήρια δύναμη του παραγωγικού συστήματος. Αυτό ονομάζει “development of the general powers of the human head”, “general social knowledge” και τελικά “social intellect” ή κοινωνική διάνοια. Η ιδέα αυτή του Μαρξ υιοθετήθηκε και εμπλουτίστηκε στην συνέχεια από θιασώτες του αυτονομιστικού μαρξισμού (Virno, Negri, Lazzarato, Hardt) και τα γραπτά τους στο περιοδικό Futur Interieur.

Οι τελευταίοι, προσπαθώντας να ενσωματώσουν στην ανάλυση τους τα χαρακτηριστικά του σύγχρονου παραγωγικού συστήματος, επινόησαν την ιδέα της “μαζικής διανοητικότητας” ως βασικής συνιστώσας της εργασίας. Η μαζική διανοητικότητα αποτελείται από ένα « σύνολο επικοινωνιακών, πολιτιστικών, διαλογικών, γλωσσικών ή ηθικών χαρακτηριστικών, που αναπτύσσουν οι άνθρωποι στις σχέσεις τους μ’ άλλους ανθρώπους, μέσω του διαλόγου κι οποιωνδήποτε άλλων σχέσεων κι αλληλεπιδράσεων έχουν μεταξύ τους » (για μια ποιο λεπτομερή ανάλυση του θέματος δείτε το άρθρο του Μωυσή Μπουντουρίδη).

Εάν μεταφέρουμε την ιδέα της μαζικής διανοητικότητας στο πεδίο των καινοτόμων διαδικτυακών υπηρεσιών ή αλλιώς Web 2.0, φαίνεται ότι ο βασικός πόρος που διαθέτουμε εμείς οι απλοί χρήστες του διαδικτύου για το οικονομικό σύστημα είναι η ίδια η δυνητική μας ύπαρξη και οι τρόποι με τους οποίους αυτή μετουσιώνεται σε υπεραξία: οι μουσικές που ακούμε και που παράγουμε, τα βιβλία που διαβάζουμε, οι φωτογραφίες που βγάζουμε, οι ιδέες και απόψεις που εκφράζουμε δημόσια και ιδιωτικά, οι προτιμήσεις μας, οι φίλοι μας, οι λιγότεροι φίλοι, οι πάσης φύσεως κοινωνικές σχέσεις που συνάπτουμε καθημερινά και βέβαια η τεχνογνωσία που ο καθένας μας διαθέτει σε ότι αφορά τους τρόπους διασποράς αυτών των πληροφοριών στην άυλη αγορά του διαδικτύου. Όπως το αναφέρει ωμά αλλά απολύτως κατανοητά ο Νίκος Δραντάκης, «Τα λεφτά είναι στην κοινότητα »…

Τώρα, μέσα σε μια τέτοια διάρθρωση, οι υπηρεσίες του Web 2.0 είναι πρωταρχικής σημασίας για το σύγχρονο παραγωγικό σύστημα αφού αποτελούν ουσιαστικά « μηχανές συγκομιδής » της μαζικής διανοητικότητας. Όταν η Google αγοράζει το YouTube, η Yahoo το Flickr, η News Corp το MySpace ή η CBS Corporation το Last.fm, στην ουσία το αντικείμενο της αγοραπωλησίας δεν είναι τόσο η τεχνολογία ούτε και τα περιεχόμενα αλλά η «κοινότητα», με την έννοια ενός πολύπλοκου συνόλου αποτελούμενου από δυαδικές πληροφορίες που αφορούν τους χρήστες, τις τεχνικές και κοινωνικές σχέσεις που αναπτύσσουν μεταξύ τους αλλά και τις δεξιότητες που κομίζουν στο πλαίσιο της κάθε προαναφερόμενης υπηρεσίας.

Τη στιγμή που γράφω αυτό το ποστ, επιτελώ μια προσωπική εργασία αλλά ταυτόχρονα παράγω αμισθεί ένα θραύσμα περιεχόμενου από το οποίο επωφελούνται έμμεσα οι έμποροι του διαδικτύου με πρώτο και καλύτερο τον τρόπο τινά εργοδότη και σπιτονοικοκύρη μου Google. Αυτό όχι λόγω της ποιότητας των γραπτών μου αλλά λόγω του ότι κάθε επιπλέον πληροφορία, οποιασδήποτε μορφής, που διοχετεύεται στο διαδίκτυο αποτελεί και ένα παραπάνω πεδίο εφαρμογής της αναζήτησης πληροφοριών και κατά συνέπεια έναν ακόμη λόγο χρήσης της Google καθώς και έναν επιπλέον εν δυνάμει χώρο διοχέτευσης διαφημιστικών μηνυμάτων (βλέπε AdSense).

Το συγκεκριμένο χαρακτηριστικό αποτελεί κλασικό παράδειγμα θετικής εξωτερικότητας. Το ίδιο βέβαια κάνουν καθημερινά εκατομμύρια χρήστες στον κόσμο όταν παράγουν περιεχόμενο, σχολιάζουν ψηφίζουν, μοιράζονται, ανταλλάσουν επικοινωνούν μέσω εμπορικών εφαρμογών. Παραφράζοντας τον Trebor Scholz, αυτό είναι που θα πρέπει να συνειδητοποιήσει η γενιά του Web 2.0.

Η παραπάνω διαπίστωση, που αποτελεί κοινό τόπο, δεν σημαίνει κατ’ανάγκη ότι το σύγχρονο διαδίκτυο αποτελεί μέσο χειραγώγησης και εκμετάλλευσης των μαζών. Όπως έχει αναφερθεί κατά κόρον, η οικειοποίηση των νέων τεχνολογιών της επικοινωνίας από τους πολίτες αποτελεί κατάκτηση και υπό προϋποθέσεις μπορεί να αποτελέσει εργαλείο εκδημοκρατισμού και κοινωνικοπολιτικής χειραφέτησης.

Τελικά, η δυσκολία στην ανάλυση του αντικειμένου της συμμετοχικότητας – και γενικότερα της εργασίας στην εποχή της πληροφορίας – όπως αναφέρει και η Tiziana Terranova, έγκειται ακριβώς στη διφορούμενη και πολλές φορές αντιφατική φύση του. Εξ ου και η ανάγκη για συνειδητοποίηση και κριτική σκέψη γύρω από αυτό το κρίσιμο ερώτημα…

Άλλες πηγές πάνω στο θέμα:
Jean-Michel Salaün, Web 2.0 : accumulation primitive du capital documentaire..?
Søren Mørk Petersen, Loser Generated Content: From Participation to Exploitation
Karl Dubost, Esclavage 2.0 : Eux, nous et moi
Florent Latrive, Web 2.0 bashing et l’exploitation de l’internaute par l’internaute

Κριτική 2^η : το Web 2.0 μετέχει πραγματικά στον εκδημοκρατισμό της μαζικής επικοινωνίας;

Ένα από τα βασικά επιχειρήματα των τεχνόφιλων διανοούμενων το οποίο ανακυκλώνεται άκριτα από τα ΜΜΕ είναι η υποτιθέμενη «δημοκρατική » φύση των εφαρμογών Web 2.0. Σύμφωνα με αυτή την επιχειρηματολογία, η συμμετοχική φύση των νέων μέσων, λόγω των τεχνικών χαρακτηριστικών τους, δίνει την δυνατότητα σε όλους να εκφραστούν στη δημόσια σφαίρα αλλά και να συμμετάσχουν άμεσα στην διαμόρφωση της δυνητικής « κοινής γνώμης ». Η εξέλιξη αυτή, που χαρακτηρίζεται συχνά ως « τεχνολογική επανάσταση », θεωρείται από πολλούς ως η μήτρα κοσμογονικών εξελίξεων στο χώρο της μαζικής επικοινωνίας και εν τέλει ως παράγοντας βελτίωσης της ίδιας της δημοκρατίας.

Το βασικό πρόβλημα αυτών των προσεγγίσεων είναι ότι από τη μία υπερτιμούν τον ριζοσπαστικό χαρακτήρα των νέων τεχνολογιών και δη του λεγόμενου Web 2.0, ενώ ταυτόχρονα υποτιμούν τις κοινωνικές, οικονομικές και πολιτιστικές ανισότητες που χαρακτηρίζουν τη χρήση τους. Στην συνέχεια βασιζόμενος σε σχετικές επιστημονικές μελέτες και έρευνες θα προσπαθήσω να δείξω την εγγενή ανισομέρεια που χαρακτηρίζει τις πρακτικές συμμετοχής και δημιουργίας στο διαδίκτυο και τα διακυβεύματα της.

Στην μελέτη που εκπόνησαν ερευνητές του Palo Alto Research Center αποδείχτηκε ότι η κατ’εξοχήν συμμετοχική εφαρμογή Wikipedia στην πραγματικότητα κυριαρχείται από μια μικρή μειοψηφία χρηστών. Έτσι η ανάλυση των στατιστικών στοιχείων που συγκέντρωσαν για την περίοδο 2002-2004 έδειξε ότι 1% των πιο δραστήριων χρηστών παρήγαγε πάνω από το 50% του περιεχομένου της εγκυκλοπαίδειας. Σύμφωνα με την έρευνα η ομάδα αυτή έχει τα χαρακτηριστικά μιας ολιγαρχίας αφού ασκεί κατά κάποιο τρόπο την εξουσία στο εσωτερικό της Wikipedia αποφασίζοντας εν πολλοίς για το περιεχόμενο της.

Τα στοιχεία έδειξαν ότι από το 2004 και μετά η συμμετοχή της πλειοψηφίας αυξήθηκε στατιστικά. Όμως αυτό εξηγείται από την όλο και μεγαλύτερη δημοφιλία της εγκυκλοπαίδειας που έκανε νέους χρήστες , αυτούς που οι ερευνητές αποκαλούν «αστική τάξη » ή bourgeoisie, να συμμετάσχουν στην δημιουργία περιεχομένου. Τελικά, η νέα διάρθρωση που αναδείχτηκε από το 2004 και μετά δεν μετέβαλλε ουσιαστικά την άκρως ανισομερή δημιουργική συμμετοχή των χρηστών. Τις ίδιες περίπου διαπιστώσεις έκαναν οι συγκεκριμένοι ερευνητές και για το Del.icio.us και την πρακτική του bookmarking.

Μια παρόμοια διάρθρωση χαρακτηρίζει επίσης υπηρεσίες «κοινωνικής ιεράρχησης » της επικαιρότητας όπως το Digg. Έτσι η παρατήρηση των στατιστικών που αφορούν τους χρήστες της συγκεκριμένης υπηρεσίας δείχνει ότι οι επιλογές μια μικρής μειοψηφίας μονοπωλούν της πρώτες θέσεις. Συγκεκριμένα οι εκατό πρώτοι χρήστες του Digg έχουν προτείνει πάνω από τα μισά άρθρα που έφτασαν στη homepage και έτυχαν έτσι αυξημένης προβολής. Είκοσι μόνο χρήστες από τους πρώτους εκατό πρότειναν πάνω από το 20% των άρθρων που έφτασαν στη πρώτη σελίδα. Μια παρεμφερής κατάσταση φαίνεται και στα στατιστικά των χρηστών του ελληνικού Buzz.

Αν κοιτάξουμε τώρα το σύνολο των χρηστών του διαδικτύου, αντίθετα απ’ότι λέγεται συχνά, βρίσκουμε ότι σε διεθνές επίπεδο η παραγωγή περιεχομένου δεν αφορά παρά μια μικρή μειοψηφία της οποίας το ποσοστό κυμαίνεται μεν σε διαφορετικά ποσοστά ανάλογα με τις έρευνες αρά παραμένει πάντα χαμηλό.

Έτσι μια πρόσφατη έρευνα του Pew Institute που προσπάθησε να κατηγοριοποιήσει τους Αμερικάνους χρήστες του διαδικτύου, βρήκε ότι το ποσοστό των παραγωγών περιεχομένου δεν υπερβαίνει το 8% του πληθυσμού της χώρας. Μια άλλη έρευνα της Forrester Research στον τομέα του μάρκετινγκ έδειξε ότι μεταξύ των Αμερικάνων που καταναλώνουν αγαθά και υπηρεσίες στο διαδίκτυο, δηλαδή ενός πληθυσμού που χαρακτηρίζεται από αρκετά σημαντική εξοικείωση με το μέσο, μόνο το 13% παράγει ή δημοσιεύει περιεχόμενο όπως κείμενα, βίντεο, μουσική και φωτογραφίες.

Σε ότι αφορά την Γαλλία, σύμφωνα με τον ερευνητή Franck Rebillard που βασίστηκε σε στοιχεία του ινστιτούτου Médiamétrie, η συγκεκριμένη κατηγορία παράγωγων περιεχομένου στο διαδίκτυο δεν αντιπροσωπεύει παρά μόνο το 6% του πληθυσμού της χώρας. Το συμπέρασμα που βγαίνει από αυτά τα στοιχεία είναι ότι το διαδίκτυο και πιο συγκεκριμένα οι εφαρμογές Web 2.0 πράγματι δίνουν τη δυνατότητα σε ένα μικρό κομμάτι χρηστών να εκφραστούν παράγοντας ή διανέμοντας περιεχόμενα και πληροφορίες. Όμως, σε αντίθεση με την φιλολογία περί «τεχνολογικής επανάστασης », φαίνεται ότι αυτή η δυνατότητα δημόσιας έκφρασης περιορίζεται προς το παρόν σε μια μικρή μειοψηφία των πολιτών. Ποιοι είναι όμως αυτοί οι πολίτες;

Σύμφωνα με την έρευνα των Kim και Hamilton που αφορούσε τον κορεάτικο ιστότοπο ενημέρωσης OhMyNews, πρωτοπόρο της δημοσιογραφίας των πολιτών, η πλειοψηφία των ατόμων που συνεισφέρουν στην παραγωγή περιεχομένου χαρακτηρίζεται από κοινά κοινωνικο-οικονομικά χαρακτηριστικά. Έτσι το 77 % είναι άνδρες, που ζουν στη πρωτεύουσα Σεούλ, είναι σχετικά νέοι και έχουν μεγάλη εξοικείωση με το διαδίκτυο. Ταυτόχρονα, ένα μεγάλο ποσοστό αποτελείται από άτομα που έχουν παραγωγικές ασχολίες εκτός διαδικτύου (συγγραφή, φωτογραφία κτλ.), σχετική επαγγελματική ιδιότητα (δημοσιογράφοι, εκπαιδευτικοί, φοιτητές) και πολιτικές ή άλλες δραστηριότητες που αφορούν τη δημόσια σφαίρα. Οι ίδιες ανισότητες παρατηρήθηκαν από τον Lionel Barbe σχετικά με τον γαλλικό συμμετοχικό ιστότοπο Agoravox, αλλά αφορούν και την ελληνική μπλογκοσφαίρα όπως έδειξε πρόσφατα ο Ζαφείρης Καραμπάσης.

Οι κοινωνιολογικοί παράγοντες είναι αποφασιστικοί ακόμη και σε ότι αφορά τη διάρθρωση στο εσωτερικό αυτής της «δυναμικής μειοψηφίας ». Αυτό δείχνει η συγκριτική ανάλυση των χρήσεων δύο κοινωνικών δικτύων του αποκαλούμενου Web 2.0 όπως το MySpace και το Facebook από την danah boyd. Όπως επισημαίνει ο Dominique Cardon, από τη μία οι χρήστες με σχετικά χαμηλό κοινωνικό κεφάλαιο (έφηβοι, χαμηλά οικονομικά στρώματα, φοιτητές δευτερευόντων σχολών) προτιμούν το MySpace λόγω της πιο «λαϊκής » αισθητικής του και του περισσότερο διασκεδαστικού χαρακτήρα του. Από την άλλη τα υψηλότερα οικονομικά στρώματα, οι πιο μεγάλοι σε ηλικία και οι πιο μορφωμένοι χρήστες διαλέγουν το Facebook για την κοινωνική και επαγγελματική δικτύωση τους.

Τέλος, η ανάδυση συμμετοχικών πρακτικών όπως η παραγωγή και δημοσίευση ερασιτεχνικού περιεχομένου ιδιαίτερα στο χώρο των ιστολογίων και της εναλλακτικής ενημέρωσης δεν φαίνεται να διαταράσσει την κυριαρχία των μεγάλων ΜΜΕ. Όπως αναφέρει και η τελευταία έκδοση της έρευνας The state of the news media, « The reality, increasingly, appears more complex. Looking closely, a clear case for democratization is harder to make. Even with so many new sources, more people now consume what old-media newsrooms produce, particularly from print, than before. Online, for instance, the top 10 news Web sites, drawing mostly from old brands, are more of an oligarchy, commanding a larger share of audience, than in the legacy media. The verdict on citizen media, for now, suggests limitations. And research shows blogs and public-affairs Web sites attract a smaller audience than expected and are produced by people with even more elite backgrounds than journalists ».

Στην πραγματικότητα, το φαινόμενο της συμμετοχικότητας που εξελίσσεται στο διαδίκτυο τα τελευταία χρόνια δεν αντικαθιστά επουδενή την κυρίαρχη επικοινωνιακή βιομηχανία. Το ενδιαφέρον περιορίζεται στην αλληλεπίδραση που εγκαθίσταται μεταξύ των δύο με αποτέλεσμα την εν δυνάμει επιρροή του πρώτου επί της δεύτερης. Το αν η συγκεκριμένη τάση θα μετουσιωθεί σε πραγματικές αλλαγές στην βαθιά διάρθρωση της σύγχρονης δημόσιας σφαίρας δεν εξαρτάται ούτε από την αυτόνομη εξέλιξη της τεχνολογίας, ούτε από περαστικές μόδες.

Είναι πολιτικό ζητούμενο που έχει να κάνει κατά πρώτο και κύριο λόγο με τον βαθμό εξισορρόπησης των οικονομικών, κοινωνικών, εκπαιδευτικών και τεχνολογικών ανισοτήτων. Σε αντίθετη περίπτωση, όπως αναφέρει και ο Bernard Miège, η καινοτομία στο διαδίκτυο όχι μόνο δεν θα ωθήσει στον εκδημοκρατισμό της δημόσιας σφαίρας, αλλά λόγω της πολυπλοκότητας της μπορεί να οδηγήσει σε ακόμη χειρότερο αποκλεισμό ευρέων κοινωνικών ομάδων.

Η συνέχεια εδώ:

Χτίζοντας την κριτική του Web 2.0 : συμμετοχή ή εκμετάλλευση;

Η υπόθεση έχει πολλά κοινά σημεία με τη γνωστή ιστορία της μήνυσης κατά του Blogme.gr που δεν έχει ακόμα διευθετηθεί. Με λίγα λόγια, ο ηθοποιός Olivier Martinez έκανε μήνυση εναντίον του Fuzz λόγω ενός τίτλου κουτσομπολίστικου άρθρου που εμφανίστηκε στην υπηρεσία και που τον αφορούσε. Το δικαστήριο καταδίκασε το Fuzz σε πρόστιμο αναγνωρίζοντας την ευθύνη του έστω κι αν το εν λόγω περιεχόμενο προερχόταν από άλλο ιστότοπο. Ο ιδιοκτήτης του Fuzz Eric Dupin το έκλεισε ως ένδειξη διαμαρτυρίας. Εκατοντάδες μπλογκς αντέδρασαν σθεναρά και προέβησαν ακόμα και σε google bombing εναντίον του ηθοποιού.

Στην πραγματικότητα η υπόθεση αφορά πάνω από τριάντα ιστότοπους που αναδημοσίευσαν την είδηση και στους οποίους απευθύνθηκε ο δικηγόρος του συγκεκριμένου ηθοποιού. Κάποιοι από αυτούς αθωώθηκαν, κάποιοι συμφώνησαν να πληρώσουν πριν φτάσουν στα δικαστήρια (κυρίως οι εμπορικές υπηρεσίες με έσοδα) ενώ οι πιο αδύναμοι απλά καταδικάστηκαν και έκλεισαν ή σταμάτησαν τη αυτόματη μετάδοση RSS (Fuzz, Surf the Info, La Croix rousse). H αρχή είχε ήδη γίνει στα τέλη Φεβρουαρίου όταν ένα άλλο γαλλικό δικαστήριο καταδίκασε τον ιστότοπο Lespipoles.com μετά από μήνυση του σκηνοθέτη Olivier Dahan για παρόμοια υπόθεση.

Το θέμα εμπεριέχει δύο διαστάσεις που δεν σχετίζονται άμεσα. Η πρώτη έχει να κάνει με την οικονομία των ΜΜΕ, κυρίως του περιοδικού Τύπου. Εδώ και χρόνια ο κουτσομπολίστικος Τύπος βρίσκεται σε οικονομική άνθιση όντας το πιο δυναμικό κομμάτι των γραπτών ΜΜΕ σε ότι αφορά τις πωλήσεις και το διαφημιστικό μερίδιο. Αυτό έχει σαν αποτέλεσμα τον σκληρό ανταγωνισμό που οδηγεί στην αναζήτηση όλο και πιο «αποκαλυπτικών » ειδήσεων και φωτογραφιών που αφορούν τους διάφορους σταρ.

Στη Γαλλία το νομικό πλαίσιο για την προστασία της ιδιωτικής ζωής είναι αρκετά αυστηρό κι έτσι κάθε φορά που ένα έντυπο δημοσιεύει προσωπικές στιγμές γνωστού προσώπου γνωρίζει εκ των προτέρων ότι ρισκάρει να καταδικαστεί σε χρηματική ποινή προς όφελος του ενάγοντος. Όμως λόγω του άκρατου ανταγωνισμού αυτό το σύστημα έχει καταλήξει σε βιομηχανία: από τη μία τα έντυπα πριν αποφασίσουν αν θα δημοσιεύσουν μια φωτογραφία π.χ. προσθέτουν το ενδεχόμενο πρόστιμο στα κόστη και ζυγίζουν αν λόγω της αύξησης των πωλήσεων θα βγουν τελικά κερδισμένα ή όχι. Από την άλλη οι people έχουν βρει μέσω της δικαστικής οδού ένα επιπλέον εισόδημα. Και στο τέλος όλοι είναι ευχαριστημένοι.

Τώρα η διάρθρωση αυτή θέτει τεράστια ερωτήματα που αφορούν όμως ένα εντελώς διαφορετικό ζήτημα που είναι η ελευθερία διακίνησης της πληροφορίας στο διαδίκτυο και το νομικό πλαίσιο που τη διέπει. Πως; Όταν οι δικηγόροι των προαναφερομένων, με σκοπό βέβαια τα χρήματα, είχαν τη φαεινή ιδέα να στραφούν όχι μόνο εναντίον των ΜΜΕ που διέσπειραν ψευδείς υποτίθεται πληροφορίες που τους αφορούσαν αλλά και ενάντια κάθε ιστότοπου που διένειμε το σχετικό RSS στο διαδίκτυο.

Αυτό μας φέρνει στο θέμα της αυτοματοποιημένης δημοσίευσης RSS και συνδέσμων προς περιεχόμενο τρίτων. Το άμεσο ερώτημα βέβαια είναι ποια είναι η νομική ευθύνη αυτού που αναδημοσιεύει περιεχόμενο με τέτοιο τρόπο. Η έμμεση και γενικότερη προβληματική έχει να κάνει με το που σταματάει η ελευθερία διακίνησης της πληροφορίας μέσω συμμετοχικών διαδικασιών (βλέπε User generated Content ) και που αρχίζει η υπεράσπιση της ιδιωτικότητας.

Το νομικό πλαίσιο που διέπει το συγκεκριμένο ζήτημα είναι παρεμφερές στις ΗΠΑ και στη Γαλλία. Με αφορμή μήνυση εναντίον μιας διαδικτυακής υπηρεσίας που αναδημοσίευσε συκοφαντικό σχόλιο για ένα γιατρό, το ανώτατο δικαστήριο της Καλιφόρνια απεφάνθη ότι ένας πάροχος διαδικτυακών υπηρεσιών (web hosting) δεν είναι υπεύθυνος για το περιεχόμενο που δημοσιεύεται από τρίτους στις σελίδες του. Σε αυτή την απόφαση βοήθησε και η πίεση που ασκήθηκε από το ισχυρό λόμπυ της Silicon Valley.

Με άλλα λόγια, σύμφωνα με την απόφαση οποιοσδήποτε παρέχει απλά την τεχνική δυνατότητα δημοσίευσης στο διαδίκτυο δεν είναι υποχρεωμένος να ασκεί εκ των προτέρων (a priori) έλεγχο στο περιεχόμενο που δημοσιεύεται μέσω των υπηρεσιών του. Οι υποχρεώσεις του περιορίζονται στο να το αφαιρεί εκ των υστέρων (a posteriori) και εφόσον έχει ειδοποιηθεί από τον ενδιαφερόμενο ή η υπόθεση έχει τελεσιδικίσει. Σε αυτή την περίπτωση η νομική ευθύνη εμπίπτει μόνο σε αυτόν που δημιούργησε αρχικά και δημοσίευσε το περιεχόμενο είτε είναι μέσο ενημέρωσης είτε απλός χρήστης.

Το αμερικανικό δικαστήριο εφαρμόζοντας στη συγκεκριμένη περίπτωση την νομολογία που αφορά τις τηλεπικοινωνίες, στην οποία έχω αναφερθεί παλαιότερα, ουσιαστικά δημιουργεί δύο κατηγορίες δημόσιας παρουσίας στο διαδίκτυο: από τη μία οι ιστότοποι που παράγουν περιεχόμενο και είναι υπεύθυνοι για οτιδήποτε δημοσιευτεί μέσω αυτών, όπως και οι εκδότες των παραδοσιακών ΜΜΕ, από την άλλη οι πάροχοι διαδικτυακών υπηρεσιών όπως οι μηχανές αναζήτησης, τα φόρα, οι πλατφόρμες ιστολογίων, οι συναθροιστές (agregators) που ορίζονται ως απλοί ενδιάμεσοι.

Στη Γαλλία μια παρόμοια κατηγοριοποίηση ενσωματώθηκε, μετά από πολλές συζητήσεις και αντιπαραθέσεις, στον τελευταίο νόμο περί ψηφιακής οικονομίας (LCEN) που ψηφίστηκε το 2006 και που περιλαμβάνει επίσης και τα γνωστά μέτρα περί peer-to-peer. Όμως οι προαναφερθείσες δικαστικές αποφάσεις υποσκάπτουν τα θεμέλια αυτoύ του πλαισίου. Σύμφωνα με την απόφαση του δικαστηρίου που καταδίκασε το Fuzz, το τεχνικό επιχείρημα χρήσης RSS δεν αρκεί ώστε να αποδοθεί στην συγκεκριμένη υπηρεσία ο ορισμός του απλού ενδιάμεσου και όχι του εκδότη.

Στο σκεπτικό που δημοσιεύθηκε αναφέρεται ότι η συγκεκριμένη υπηρεσία « προβαίνει σε συνειδητή επιλογή δημοσίευσης μέσω της οργάνωσης και ιεράρχησης πληροφοριών που προέρχονται από τρίτους » και άρα έχει την θέληση να φέρει σε επαφή το κοινό με περιεχόμενο που έχει προεπιλέξει κάτι που την καθιστά de facto εκδότη. Η επιχειρηματολογία του ενάγοντος όπως και αυτή του δικαστηρίου παραβλέπει το γεγονός ότι το Fuzz είναι συμμετοχικός ιστότοπος στον οποίο την απόφαση για δημοσίευση ενός συνδέσμου παίρνεται από απλούς χρήστες όπως και η ιεράρχηση του μέσω ενός συστήματος ψηφοφορίας. Παράλληλα όμως λαμβάνει υπόψη της ότι η συγκεκριμένη υπηρεσία ήταν εμπορική και άρα έβγαζε (ελάχιστα) εισοδήματα από την πώληση διαφημιστικού χώρου.

Αυτό που συμβαίνει στην πραγματικότητα είναι ότι το Fuzz πληρώνει το τίμημα της επιτυχίας του RSS στο γαλλικό διαδίκτυο. Πράγματι τον τελευταίο καιρό πολλαπλασιάζονται οι εμπορικοί ιστότοποι οι οποίοι εκμεταλλευόμενοι την ευκολία αναδημοσίευσης μέσω RSS έχουν χτίσει το οικονομικό τους μοντέλο πάνω σε αυτήν. Χωρίς να παράγουν περιεχόμενο και καλυμμένοι πίσω από τη νομοθεσία περί παροχής διαδικτυακών υπηρεσιών συγκεντρώνουν επισκεψιμότητα και άρα έσοδα αναδημοσιεύοντας πληροφορίες τρίτων.

Δίπλα σε αυτούς, οι ανάλογες υπηρεσίες που έχουν ειδικό βάρος και επιρροή (βλέπε Google, Wikio, Yahoo κτλ.) έχουν την πολυτέλεια να διαπραγματευτούν απευθείας με τους εκδότες τους όρους αναδημοσίευσης περιεχομένου όπως έχω δείξει παλαιότερα. Και βέβαια υπερασπίζονται το συμφέρον τους με ακριβοπληρωμένους δικηγόρους όταν χρειαστεί. Δεν είναι τυχαίο ότι για το ίδιο ακριβώς θέμα που το Fuzz καταδικάστηκε η υπηρεσία Wikio αθωώθηκε.

Μένουν λοιπόν οι απλοί ιστολόγοι και οι ερασιτεχνικές συμμετοχικές υπηρεσίες και ιστότοποι για να πληρώσουν το μάρμαρο στη συγκεκριμένη υπόθεση, όπως και σε άλλες που σίγουρα θα ακολουθήσουν. Από αυτή την οπτική γωνία η δύο ταχυτήτων αντιμετώπιση σύμφωνα με την οικονομική δύναμη και επιρροή των ενδιαφερομένων θέτει ένα σοβαρό θέμα σε σχέση με την ισότιμία στη διακίνηση της πληροφορίας στο διαδίκτυο. Ο ιδρυτής του Fuzz δεν έχει ακόμα αποφασίσει αν θα κάνει έφεση. Όπως και να χει η συνέχεια αναμένεται με ενδιαφέρον…

« Δεν ξέρω αν θα έχει συνέχειες η ανάλυσή σου – εγώ θα γράψω λίγες παρατηρήσεις για το συγκεκριμένο κείμενο ».

Ναι αν όλα πάνε καλά και έχω το κουράγιο θα συνεχίσω και με άλλες κριτικές, ίσως αυτές να είναι ακόμη πιο σημαντικές. Φυσικά εννοείται ότι θα βασίζονται στην διεθνή βιβλιογραφία και επιστημονική έρευνα.

« Η φράση σου “το σημερινό διαδίκτυο είναι το ιστορικά καθορισμένο αποτέλεσμα μιας ήδη μακράς διαδρομής και όχι το εκ του μηδενός δημιούργημα της « νέας » τεχνολογίας” που συμπυκνώνει το κεντρικό νόημα της κριτικής σου, δεν έχει ακουστεί από κανέναν μέχρι σήμερα (από όσο γνωρίζω τουλάχιστον). Συνεπώς, δεν βλέπω κανένα αντικείμενο κριτικής ».

Κι όμως εγώ καθημερινά διαβάζω δημοσιογράφους και νέους επιχειρηματίες του χώρου που μας ανακοινώνουν την τάδε και δείνα «εφεύρεση» που θα αλλάξει ριζικά το διαδίκτυο, την επικοινωνία, την κοινωνία, την οικονομία, την πολιτική, το ένα το άλλο χωρίς ποτέ να κάνουν τον κόπο να θυμήσουν το πως φτάσαμε εδώ. Και βέβαια θα μου πεις δεν είναι η δουλειά τους. Είναι όμως η δική μου και αυτό προσπαθώ ταπεινά να κάνω εδώ.

« Κανείς δε λέει ότι το Web 2.0 έχει δημιουργηθεί εκ του μηδενός. Κάθε νέα εξέλιξη (ή επανάσταση ανάλογα με τα γούστα του καθενός) είναι γέννημα εξελίξεων, και ζυμώσεων που έχουν προϋπάρξει. Δεν παύει όμως να είναι κάτι νέο, που αλλάζει της δομές της κοινωνίας μας. Θεμελιωδώς ».

Συμφωνώ, εκτός από το τελευταίο. Δεν είναι η τεχνολογία που αλλάζει την κοινωνία αλλά ένας συνδυασμός κοινωνικών, τεχνικών και οικονομικών παραγόντων. Τα παραδείγματα στην ιστορία είναι πολλά όπου μια τεχνική καινοτομία δεν αναπτύχθηκε ακριβώς γιατί δεν υπήρχαν οι κατάλληλες κοινωνικοοικονομικές συνθήκες ή πήρε άλλο δρόμο από αυτόν που αρχικά προτάθηκε.

Το γνωστότερο παράδειγμα είναι η εφεύρεση της τυπογραφίας από τους Κινέζους αιώνες πριν από τον Γουτεμβέργιο. Κι όμως σήμερα όλοι θυμούνται τον τελευταίο ως εφευρέτη της τυπογραφίας γιατί οι κοινωνικοπολιτικές συνθήκες στην Ευρώπη του 15^ου αιώνα (βλέπε θρησκευτική Μεταρρύθμιση, ανάπτυξη αστικής τάξης, ευρωπαϊκό εμπόριο κλπ.) ήταν ιδανικές για την ανάπτυξη της συγκεκριμένης τεχνικής.

Το ίδιο συνέβη και με την εφεύρεση της ραδιοτηλεγραφίας στα τέλη του 19^ου αιώνα. Η τεχνολογία χρησιμοποιήθηκε αρχικά για τις τηλεπικοινωνίες γιατί εκεί υπήρχαν οι κοινωνικοοικονομικές συνθήκες ανάπτυξης της. Η ανάδυση του ραδιοφώνου δεν έγινε παρά δεκαετίες αργότερα στις ΗΠΑ εκμεταλλευόμενη από τη μία την βελτίωση της ίδιας τεχνολογίας αλλά κυρίως την ανάγκη εταιρειών όπως η General Electric να επεκτείνουν την αγορά τους πουλώντας συσκευές λήψης στο ευρύ κοινό.

Κανείς δεν είχε προβλέψει όταν έγινε η τεχνολογική καινοτομία ότι ένα νέο μέσο μαζικής επικοινωνίας θα ξεπηδούσε από εκεί και θα κατέληγε στην σημερινή διάρθρωση του ραδιοτηλεοπτικού συστήματος. Για να πάρει μορφή το νέο μέσο χρειάστηκαν αρκετές πολιτικές μάχες τις δεκαετίες του 20 και του 30 στις ΗΠΑ αλλά και στην Ευρώπη μεταξύ θιασωτών της ελεύθερης αγοράς, υποστηρικτών του κρατικού μονοπωλίου και άλλων που προτιμούσαν την εφαρμογή του ραδιοφώνου για ανιδιοτελείς σκοπούς όπως η εκπαίδευση

Σε κάθε περίπτωση, το αποτέλεσμα δεν είναι προδιαγεγραμμένο στο DNA μιας τεχνολογίας αλλά αναδύεται μέσα από κοινωνικές διεργασίες. Τα γραπτά των φιλότεχνων διανοητών στους οποίους αναφέρθηκα με τις μαγικές συνταγές για το πώς εξελίσσεται η τεχνολογία και για το που πάει είναι ένα μέρος αυτών των διεργασιών και όχι θέσφατο. Θα μου επιτρέψεις να κρατήσω πιο πρόσφατα παραδείγματα για επόμενο άρθρο .

« Κάθε νέα εποχή έχει τα “δείγματα γραφής” της στο παρελθόν (όπως αυτά που αναφέρεις σωστά), αλλά μιλάμε για μια νέα εποχή, όταν αυτά τα δείγματα γραφής πάρουν μαζικές διαστάσεις και αρχίζουν να μπαίνουν στον βασικό ιστό της κοινωνίας. Για να δώσω ένα παράλληλο παράδειγμα, δεν μιλάγαμε για Βιομηχανική Επανάσταση όταν δημιουργήθηκαν τα πρώτα εργοστάσια, αλλά όταν είχαμε μαζική μετεξέλιξη της κοινωνίας μας σε βιομηχανική με όλες τις αλλαγές στις δομές του κοινωνικού ιστού που αυτό επέφερε.».

Συμφωνούμε, αλλά πάλι οι κοινωνικές συνθήκες παίζουν σημαντικό ρόλο τον ίδιο ή και μεγαλύτερο από αυτόν της τεχνολογίας. Για παράδειγμα ο νόμος περί Enclosures στην Αγγλία του 16^ου αιώνα δεν έχει να κάνει με την τεχνολογική εξέλιξη αλλά με τις κοινωνικές διεργασίες της εποχής. Η έξωση των αγροτών από την ύπαιθρο που ακολούθησε κατέληξε στην σταδιακή εγκατάσταση τους στις πόλεις και προσέφερε έτσι φτηνό εργατικό δυναμικό για την αναδυόμενη βιομηχανία. Χωρίς αυτό η Βιομηχανική επανάσταση δεν θα υπήρχε τουλάχιστον στην μορφή που πήρε τελικά.

« Επίσης βρίσκω ότι είναι εξαιρετικά σκληρός (αλλά και άδικος) ο ισχυρισμός σου για τον Tim O‘Reilly ως “ανιστόρητη προσέγγιση σύγχρονών προφητών όπως ο O’Reilly“. »

Σε αυτό ίσως έχεις δίκιο. Θα έπρεπε να μιλήσω περισσότερο για χρησιμοποίηση (instrumentalisation) της ιστορικής εξέλιξης του διαδικτύου με μονόπλευρο τρόπο ούτως ώστε να δικαιολογήσει τα συμπεράσμα του.

« Αναφέρομαι κυρίως στα κεφάλαια, “1. The Web As Platform” – “3. Data is the Next Intel Inside” – “4. End of the Software Release Cycle” – “6. Software Above the Level of a Single Device” Βλέπεις σε αυτά κάτι που ήταν αντικείμενο της κοινής γνώσης και αυτός απλά το “ξαναπακετάρησε ώστε να βάλει το χέρι στις τσέπες των VCs” όπως αναφέρεις? »

Ναι. Σου δίνω ένα παραδειγμα από το πρώτο κεφάλαιο γιατι δεν μπορώ εδώ να αναφερθώ εκτενώς στον O’Reilly. Όταν αντιστοιχίζει τη Google με την Doubleclick και την Akamai με το peer-to-peer παραβλέπει συνειδητά, για χάρη της επιχειρηματολογίας του, ότι στην πραγματικότητα δεν υπάρχει τέτοια αντίθεση αλλά μια πολύπλοκη διάρθρωση που αφορά το σύνολο αυτών των υπηρεσιών. Όταν η Google αγοράζει την Doubleclick και η Akamai την Red Swoosh τι σημαίνει; Ότι είναι Web 2.0, Web 1.0 ή Web 1.5 ; Εδώ φαίνεται καθαρά ότι η κατηγοριοποίηση αυτή δεν έχει κανένα νόημα.

Και βέβαια ο O’Reilly κάνει τη δουλειά του, με αρκετό ταλέντο πρέπει να παραδεχτώ, εν μέρει για να πουλήσει βιβλία και consulting. Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει όλοι να συμφωνήσουμε με το σύνολο των αναλύσεων του, ούτε ότι αυτές οι αναλύσεις πρέπει να γίνουν το μοναδικό πρίσμα κοινωνικού προβληματισμού γύρω από την εξέλιξη του διαδικτύου. Πόσο μάλλον αν ενδιαφερόμαστε για παραμέτρους που ξεφεύγουν του χώρου της αγοράς.

« Δεν ξέρω, ίσως να έχω χάσει κάποια κεφάλαια της ανθρώπινης γνώσης (ειδικά περί τη βιομηχανία των νέων Τεχνολογιών – παρόλο που την υπηρετώ από διάφορες θέσεις εδώ και 15 χρόνια), αλλά εμένα μου φαίνονται ως καταγραφή μιας γνήσια νέας κατάστασης που μακροπρόθεσμα επηρρεάζει συνολικότερα τη κοινωνία μας ».

Και εγώ το ίδιο και το γράφω και στο κείμενο: « Υπό συγκεκριμένες συνθήκες αυτό που αποκαλούμε Web 2.0 μπορεί να αποτελέσει το εφαλτήριο για μια σταδιακή εξισορρόπηση της συσχέτισης δυνάμεων μεταξύ προσφοράς και ζήτησης στο κομμάτι αυτό του παραγωγικού συστήματος που αφορά τις άυλες υπηρεσίες. Παράλληλα, έστω και με ανισότητες, το πλέγμα των εργαλείων αυτών δημιουργεί ευνοϊκές συνθήκες για τον εκδημοκρατισμό της δημόσιας έκφρασης ».

Δεν αμφισβητώ τον εν δυνάμει ριζοσπαστικό χαρακτήρα του σύγχρονου διαδικτύου. Ούτε σκοπός μου είναι να απαξιώσω τις αναλύσεις του O’Reilly, του Gilmor ή του Tapscott και δεν θα μπορούσα άλλωστε. Αυτό που λέω είναι ότι δεν υπάρχει ένας μόνο τρόπος θεώρησης της διαδικτυακής καινοτομίας, και δη αυτός που προέρχεται από την αμερικανική business community. Το αφήνω εδώ αφού πιστεύω ότι θα επανέλθεις…

Τα χαρακτηριστικά αυτά είναι μεταξύ άλλων η συμμετοχή, η ανάδραση, η δημιουργία, ο ενεργός ρόλος των χρηστών, το μοίρασμα, η ανταλλαγή και η κοινότητα (μια αρκετά αναλυτική παρουσίαση των υπηρεσιών του Web 2.0 στα ελληνικά εδώ). Η γενικότερη αποδοχή των παραπάνω χαρακτηριστικών ήταν και είναι παραπάνω από θετική. Σύμφωνα με τους τεχνόφιλους διανοούμενους (αναλυτική βιβλιογραφία στο τέλος του κειμένου)[1], η εξέλιξη αυτή του διαδικτύου δικαιώνει το όραμα μιας διαφανούς, δημοκρατικής και συμμετοχικής μαζικής επικοινωνίας στην «εποχή της πληροφορίας ».

Προσωπικά έχω αναφερθεί παλιότερα στον εν δυνάμει ριζοσπαστικό χαρακτήρα της καινοτομίας στο διαδίκτυο. Υπό συγκεκριμένες συνθήκες αυτό που αποκαλούμε Web 2.0 μπορεί να αποτελέσει το εφαλτήριο για μια σταδιακή εξισορρόπηση της συσχέτισης δυνάμεων μεταξύ προσφοράς και ζήτησης στο κομμάτι αυτό του παραγωγικού συστήματος που αφορά τις άυλες υπηρεσίες. Παράλληλα, έστω και με ανισότητες, το πλέγμα των εργαλείων αυτών δημιουργεί ευνοϊκές συνθήκες για τον εκδημοκρατισμό της δημόσιας έκφρασης (βλέπε ιστολόγια, διανομή περιεχομένου μέσω δικτύων peer-to-peer).

Όμως, όσο το « νέο διαδίκτυο » αναδεικνύεται σε πρωταρχικό παράγοντα που χαρακτηρίζει τις καθημερινές συνήθειες των χρηστών αλλά και τις αναλύσεις που τις αφορούν, τόσο η ανάγκη για μια κριτική αποτίμηση του φαινομένου γίνεται απαραίτητη. Παρακάτω θα προσπαθήσω να αναφερθώ επιγραμματικά στα κυριότερα σημεία αυτής της κριτικής θεώρησης βασιζόμενος στην πρόσφατη σχετική βιβλιογραφία[2]. Η παρουσίαση και ο σχολιασμός τους θα γίνει σε διαδοχικά άρθρα.

Κριτική 1^η : είναι το Web 2.0 πραγματικά τόσο 2.0;

Αν και ο όρος είναι πρόσφατος, οι λειτουργίες και εφαρμογές που καλύπτει βρίσκουν τις ρίζες τους στο παρελθόν. Όπως αναφέρει ο David Silver, η πρώτη προσπάθεια για συμμετοχική παραγωγή περιεχομένου σε οργανωμένο επίπεδο μπορεί να εντοπιστεί στα τέλη της δεκαετίας του 60 και συγκεκριμένα στο Whole Earth Catalog του Stewart Brand.

Στο ελευθεριακό πνεύμα της εποχής ο Brand εξέδωσε ένα είδος καταλόγου με την φιλοδοξία να γίνει η νέα Εγκυκλοπαίδεια του Ντιντερό εμπεριέχοντας όλες τις πηγές γνώσης που θα μπορούσαν να επιτρέψουν την καλύτερη κατανόηση του κόσμου. Οι εκδότες του Whole Earth Catalog ενθάρρυναν τους αναγνώστες να συμμετάσχουν στην δημιουργία του περιεχομένου με προτάσεις, σχόλια και άρθρα. Μέσα από τον κατάλογο ο Brand και οι συνεργάτες του συνειδητά προσπαθούσαν να εξαλείψουν τον διαχωρισμό μεταξύ κοινού και συγγραφέων.

Η δικτύωση των υπολογιστών στις αρχές τις δεκαετίας του 70 επέτρεψε τις πρώτες συμμετοχικές εφαρμογές για ανταλλαγή ιδεών στο τομέα της πληροφορικής μέσω των Request for Comments. Μετά την διάδοση του World Wide Web, oι πρακτικές αυτές μετουσιώθηκαν από τον Ward Cunningham στο πρώτο πρόγραμμα που επέτρεπε την συλλογική συγγραφή ιστοσελίδων το 1994. Ο ιστότοπος του Cunningham που λεγόταν WikiWikiWeb έδωσε το όνομα wiki στις ανάλογες εφαρμογές. Την ίδια περίοδο εταιρείες όπως η AOL και η Amazon χρησιμοποιούσαν ήδη περιεχόμενο παραγόμενο από απλούς χρήστες (User Generated Content). Η πρώτη για να εμπλουτίσει την διαδικτυακή της πύλη με μικρό κόστος, η δεύτερη για να αποκτήσει δωρεάν κριτικές για το διαδικτυακό βιβλιοπωλείο της.

Την ίδια περίπου εποχή ξεκίνησαν και τα πρώτα κοινωνικά δίκτυα (Social Networks) όπως το SixDegrees.com, το Classmates.com, το Theglobe.com και άλλα, με φιλοσοφία παρόμοια με αυτή του Facebook και του MySpace. Στόχος τους ήταν ήδη από εκείνη την εποχή η χρησιμοποίηση της διαδραστικής φύσης του μέσου για την όσο το δυνατόν αποτελεσματικότερη διαφήμιση. Το RSS (Real Simple Syndication) και το CSS (Cascading Style Sheets), δύο σημαντικά εργαλεία διαχωρισμού φόρμας και περιεχομένου των ιστότοπων, υπάρχουν ήδη εδώ και δέκα χρόνια όπως και οι πλατφόρμες ιστολογίων Blogger.com και LiveJournal. Άλλωστε τα πρώτα ιστολόγια, είχαν ήδη δημιουργηθεί στις ΗΠΑ αλλά και στην Ευρώπη από το 1995.

Όπως φαίνεται από τα παραπάνω ενδεικτικά παραδείγματα, αυτό που ονομάζουμε Web 2.0 βασίζεται σε εγγενή κοινωνικοτεχνικά χαρακτηριστικά του διαδικτύου (συμμετοχή, διαδραστικότητα, πλαστικότητα) από γέννησης του ARPANET στη δεκαετία του 70 με σκοπό τη διευκόλυνση της επιστημονικής έρευνας[3]. Ακολούθως τα χαρακτηριστικά αυτά αναπτύχθηκαν και εξελίχθηκαν μετά την ανάδυση του World Wide Web και μέχρι την οικονομική κρίση του 2000-2001, εκμεταλλευόμενα την συνεχή άνοδο του αριθμού των χρηστών αλλά και τις αθρόες επενδύσεις στο χώρο των διαδικτυακών υπηρεσιών.

Όταν ο Tim O’Reilly δημιούργησε τον όρο Web 2.0, σκοπός του ήταν η απαρίθμηση των start-up εταιρειών που επιβίωσαν της κρίσης. Ως εκ θαύματος ανακάλυψε ότι σχεδόν όλες εκμεταλλεύονταν αποτελεσματικά τα εγγενή κοινωνικά και τεχνικά χαρακτηριστικά του διαδικτύου και δεν προσπαθούσαν να μεταφυτεύσουν εκεί τις υπάρχουσες λογικές και τα ισχύοντα οικονομικά μοντέλα της πολιτισμικής βιομηχανίας ή των τηλεπικοινωνιών. Αυτό που ευνόησε αυτές τις εταιρείες στην συνέχεια ήταν ότι μπόρεσαν να εκμεταλλευτούν την περίοδο ωρίμανσης της χρήσης του μέσου από το 2004 και μετά, με την μαζική είσοδο εκατομμυρίων χρηστών με συνδέσεις υψηλής ταχύτητας, αλλά και την κατακόρυφη άνοδο των διαφημιστικών δαπανών.

Η μορφή και η διάρθρωση του σημερινού διαδικτύου είναι λοιπόν αποτέλεσμα αυτής της συνεχούς αλληλεπίδρασης κοινωνικών, οικονομικών και τεχνολογικών παραγόντων εν μέσω ευμετάβλητων συσχετισμών, αλληλοσυγκρουόμενων συμφερόντων, διαφοροποιημένων πρακτικών και χρήσεων. Με άλλα λόγια το σημερινό διαδίκτυο είναι το ιστορικά καθορισμένο αποτέλεσμα μιας ήδη μακράς διαδρομής και όχι το εκ του μηδενός δημιούργημα της « νέας » τεχνολογίας, έστω κι αν κάποιες επιμέρους τεχνολογικές καινοτομίες συνεισέφεραν στην εξέλιξη του (βλέπε AJAX).

Η ανιστόρητη προσέγγιση σύγχρονών προφητών όπως ο O’Reilly εξυπηρετεί μια συγκεκριμένη λογική υποκινούμενη από ιδιοτελή κίνητρα. Στην συγκεκριμένη περίπτωση ο όρος Web 2.0 λειτούργησε σαν μοχλός μάρκετινγκ με σκοπό να πεισθούν οι απανταχού επενδυτές να ανοίξουν το πορτοφόλι τους. Το ίδιο επιχείρημα της «ριζοσπαστικής καινοτομίας » έχει άλλωστε χρησιμοποιηθεί πολλές φορές στο παρελθόν για τον ίδιο σκοπό.

Όμως, αν η αγορά αρκείται σε τέτοιες απλοποιητικές προσεγγίσεις, ο κοινωνικός προβληματισμός δεν μπορεί και δεν πρέπει να βασιστεί στον τεχνολογικό και οικονομικό ντετερμινισμό αλλά ούτε και στο hype. Αυτό δείχνουν προσπάθειες όπως αυτή του Trebor Scholz αλλά και των Danah Boyd και Nicole Ellison για τη προώθηση μιας ιστορικής προσέγγισης σε ότι αφορά το ζήτημα της καινοτομίας στο διαδίκτυο.

Η συνέχεια εδώ:

Χτίζοντας την κριτική του Web 2.0 : εκδημοκρατισμός ή ολιγαρχία;

Χτίζοντας την κριτική του Web 2.0 : συμμετοχή ή εκμετάλλευση;

Οι τρείς πρώτες ανήκουν σε σημαντικούς παράγοντες του διαδικτύου και επωφελούνται έτσι από την υψηλή επισκεψιμότητα και τα κεφάλαια τους. Το Netvibes όμως, που ιδρύθηκε από τον Γάλλο Tariq Krim πρίν από δύο χρόνια, λειτουργεί με πολύ λιγότερα οικονομικά και τεχνικά μέσα.

Το 2006 δύο επενδυτικά κεφάλαια, το Accel Partners και το Index Ventures, έφεραν τα 12 εκατομμύρια ευρώ με τα οποία λειτουργεί η εταιρεία με τους 40 εργαζόμενους από τότε, αφού δεν έχει έσοδα προς το παρόν.

Παρόλ’ αυτά το δημιούργημα του, πρώην δημοσιογράφου, Tariq Krim φαίνεται να αποτελεί μία από τις πιο καινοτόμες και δημοφιλείς υπηρεσίας του χώρου. Εκτός από τα 2,5 εκατομμύρια επισκέπτες στις ΗΠΑ, το Netvibes δηλώνει ότι έχει 50 εκατομμύρια χρήστες στον κόσμο οι οποίοι παρακολουθούν πάνω από 2 εκατομμύρια διαφορετικά RSS feeds!

Έστω κι αν η αξιοπιστία αυτών των αριθμών είναι σχετική, η συνεχής άνοδος του αριθμού των χρηστών του Netvibes είναι γεγονός και φαίνεται από τα διαχρονικά στοιχεία της ComScore. Σε αντίθεση με το Google ή το Yahoo, που χαρακτηρίζονται από πιο σύνθετα οικονομικά μοντέλα, το πρόβλημα του Netvibes είναι η αναζήτηση πηγών εσόδων. Η νέα έκδοση της υπηρεσίας με το όνομα Ginger, σύμφωνα με τον Tariq Krim, αποτελεί τη λύση που θα μετατρέψει την δημοφιλία του Netvibes σε κερδοφορία.

Η πρώτη καινοτομία του Ginger είναι η δυνατότητα δημιουργίας Universe από όλους τους χρήστες. Μέχρι τώρα κάθε μέλος του Netvibes μπορούσε να συνθέσει την προσωπική διαδκτυακή του πύλη προσθέτοντας ιστότοπους και υπηρεσίες (νέα, ηλεκτρονικό ταχυδρομείο, φωτογραφίες ραδιόφωνο…) σε μία και μοναδική σελίδα.

Όμως η σελίδα αυτή ήταν προσβάσιμη μόνο από τον ίδιο. Το Ginger επιτρέπει τώρα σε κάθε χρήστη να δημιουργήσει μια δημόσια πύλη η οποία είναι κάτι ανάμεσα σε ιστολόγιο και σελίδα Facebook ή MySpace (εδώ θα βρείτε τη δικιά μου).

Η δεύτερη καινοτομία του Ginger είναι η πρόσθεση λειτουργιών κοινωνικού δικτύου. Έτσι κάθε χρήστης μπορεί να βρει «φίλους » και να παρακολουθεί τις δραστηριότητες τους. Τα παραπάνω χαρακτηριστικά δεν είναι αποκλειστικότητα του Netvibes. Αντίθετα, τελευταία τα βρίσκουμε σε όλο και περισσότερες υπηρεσίες.

Το ενδιαφέρον του Netvibes κατά την άποψη μου βρίσκεται σε τρία σημεία: πρώτο, την απλότητα και την ευκολία της χρήσης του. Δεύτερο την ανοικτή αρχιτεκτονική του που το κάνει συμβατό με όλες τις άλλες σχετικές υπηρεσίες μέσω της τεχνολογίας Universal Widget API (UWA). Τρίτο, το γεγονός ότι είναι, προς το παρόν, μια ανεξάρτητη εταιρεία.

Η βασική ιδέα της τεχνολογίας UWA, που φιλοδοξεί να γίνει το στάνταρ της παραγωγής widgets, είναι να αποτελέσει ενδιάμεσο μεταξύ εταιρειών παραγωγής περιεχομένου, όπως τα ΜΜΕ, πλατφόρμων διανομής (όπως το MyYahoo και το iGoogle) και κοινού. Για παράδειγμα ένας εκδότης που φτιάχνει το widget της εφημερίδας του με το UWA ξέρει ότι αυτό είναι συμβατό με όλες τις υπηρεσίες που χρησιμοποιούν οι αναγνώστες του.

Κάπου εκεί το Netvibes φιλοδοξεί να βρει και την κερδοφορία που του λείπει. Ο στόχος είναι δύσκολος αλλά μπορεί να επιτευχθεί. Προς το παρόν το Ginger διατίθεται σταδιακά και σε λίγες εβδομάδες θα δούμε και την αποδοχή που του θα του επιφυλάξουν οι χρήστες.

Γενικότερα, oi προαναφερόμενες τάσεις φαίνονται να μεταλλάζουν σημαντικά τους τρόπους διάχυσης της πληροφορίας στο διαδίκτυο. Οι εκδότες σταδιακά φαίνονται να χάνουν τον έλεγχο της διανομής του περιεχόμενου που παράγουν αφού οι πληροφορίες παίρνουν χιλιάδες διαφορετικούς δρόμους για να φτάσουν στους αναγνώστες.

Μηχανές αναζήτησης, RSS, widgets, προσωπικές σελίδες, ιστολόγια, agreggators, social networks αποτελούν διαδοχικούς ενδιάμεσους στην πορεία αυτή, στην οποία προστίθενται και άλλες δραστηριότητες ανταλλαγής, σχολιασμού ακόμα και παραγωγής περιεχομένου. Σε αυτή την διάρθρωση ο ιστότοπος ενός μέσου αυτός καθαυτός είναι δευτερεύουσας σημασίας. Πιο σημαντική είναι η δυνατότητα κάθε εκδότη να διανείμει αποτελεσματικά το περιεχόμενο του με δεκάδες εναλλακτικούς τρόπους και αποσπάσει έτσι λίγα λεπτά προσοχής του κοινού.

Επειδή οι εξελίξεις αυτές αφορούν προς το παρόν την μειοψηφία των χρηστών του διαδικτύου, οι οποίοι στην περίπτωση της Ελλάδας αποτελούν μειοψηφία του συνόλου του πληθυσμού, επιβάλλεται εγκράτεια σε ότι αφορά την αποτίμηση των συνεπειών τους. Όμως πολλές ενδείξεις τείνουν να τις επιβεβαιώσουν. Τελευταίο παράδειγμα η καινούρια πύλη του BBC, εμπνευσμένη εν πολλοίς από το μοντέλο του Netvibes.

Στο προηγούμενο ποστ προσπάθησα να αναλύσω, σε θεωρητικό επίπεδο, την κοινωνικό‑οικονομική μετάλλαξη που συμβολίζει κατά κάποιο τρόπο η ιδέα του Web 2.0. Αναφέρομαι στο ίντερνετ δεύτερης γενιάς που βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στη συλλογική νοημοσύνη, δηλαδή το σύνολο των συσσωρευμένων εμπειριών, κρίσεων, προτάσεων και δημιουργιών των χρηστών και το οποίο αξιοποιείται μέσω μιας ομαδικής προσπάθειας για τη βελτίωση των διαδικτυακών υπηρεσιών, προϊόντων και εργαλείων.

Εάν παραμερίσουμε τις δημοσιογραφικές αναφορές στο Web 2.0 σαν κάτι εντελώς καινούριο, που δεν σκοπεύουν παρά στον εύκολο εντυπωσιασμό και την αγοραία εκμετάλλευση του concept, παρατηρούμε ότι τα παραπάνω χαρακτηριστικά είναι κατά κάποιο τρόπο συστατικά στοιχεία του διαδικτύου από τα πρώτα του βήματα. Η ιδέα του ίντερνετ προήλθε από την ανάγκη διασύνδεσης χωριστών δικτύων πληροφορικής αμερικανικών πανεπιστημίων με σκοπό την αμοιβαία ανταλλαγή πληροφοριών πάνω σε συγκεκριμένα επιστημονικά ζητήματα και μέσω αυτής την διευκόλυνση της έρευνας (Βλέπε “Μια σύντομη ιστορία του Ιντερνετ“). Τα πρώτα ερασιτεχνικά newsgroups που αναπτύχθηκαν στις αρχές της δεκαετίας του 90 σκόπευαν στην γενίκευση αυτής της αρχής σε όλα τα επιμέρους θέματα ενδιαφέροντος, από την πληροφορική μέχρι τα κόμιξ και την πολιτική. Υπό αυτή την έννοια το Web 2.0 δεν αποτελεί καινοτομία ως προς τη φύση του αλλά περισσότερο ως προς τη κλίμακα εφαρμογής του, η οποία και μετριέται σήμερα σε εκατομμύρια χρήστες του διαδικτύου σε όλο τον πλανήτη.

Η πρώτες υπηρεσίες που εκμεταλλεύτηκαν με τρόπο οργανωμένο και μαζικό τη συλλογική νοημοσύνη προέρχονται από τη πρώτη περίοδο του διαδικτύου και είναι αυτές που επέζησαν της οικονομικής κρίσης του 2001. Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το Google. Οι δύο ιδρυτές της εταιρείας Larry Page και Sergey Brin συναντήθηκαν ως νέοι φοιτητές στο πανεπιστήμιο του Stanford το 1996 και άρχισαν να δουλεύουν πάνω σε μια νέα μηχανή αναζήτησης στο διαδίκτυο την οποία και δημοσιοποίησαν για πρώτη φορά το 1998. Μέχρι τότε το βασικό κριτήριο που χρησιμοποιούσαν οι μηχανές αναζήτησης για να ιεραρχήσουν τις σελίδες σε σχέση με μια έρευνα στη βάση λέξεων‑κλειδιών ήταν η παρουσία των λέξεων αυτών στις εν λόγω σελίδες. Όσο περισσότερες φορές μια λέξη‑κλειδί ήταν παρούσα σε ένα διαδικτυακό τόπο τόσο αυτός ανέβαινε στα αποτελέσματα της αναζήτησης. Πολλοί « πονηροί» webmasters εκμεταλλευόμενοι τον τρόπο αυτό λειτουργίας γέμιζαν τις σελίδες τους με τις πιο δημοφιλείς λέξεις, έστω και αν ήταν άσχετες με το περιεχόμενο του site, και κατάφερναν έτσι να προσελκύσουν χρήστες και άρα διαφήμιση. Η αναζήτηση πληροφοριών γινόταν όμως πολύ δύσκολη και απαιτούσε χρόνο και προσπάθεια για να διαχωριστεί η ήρα από το στάχυ. Επιπροσθέτως πολλές μηχανές αναζήτησης όπως η Altavista, που ήταν από τις πιο γνωστές την περίοδο 1999‑2001, άρχισαν να πωλούν τις καλές θέσεις στην κατάταξη των απαντήσεων χωρίς να διαφοροποιούν τα πληρωμένα από τα άλλα αποτελέσματα. Έτσι η σχέση εμπιστοσύνης που συνέδεε τους χρήστες με αυτές τις υπηρεσίες καταρρακώθηκε από τη στιγμή που οι απαντήσεις των μηχανών αναζήτησης δεν ήταν παρά μία ακόμα μορφή διαφήμισης.

Η βασική καινοτομία του Google ήταν ότι συνδύασε το κριτήριο της παρουσίας των λέξεων‑κλειδιών με τον αριθμό συνδέσμων μίας συγκεκριμένης σελίδας. Με άλλα λόγια όσο πιο πολλά links οδηγούν σε ένα δικτυακό τόπο τόσο καλύτερη θέση παίρνει ο ίδιος στα αποτελέσματα μιας αναζήτησης. Η μέθοδος αυτή, που βαφτίστηκε PageRank από τους Page και Brin, βασίζεται στην ιδέα ότι κάθε σύνδεσμος αποτελεί κατά κάποιο τρόπο μια ψήφο υπέρ του site στο οποίο οδηγεί σε σχέση με το ενδιαφέρον που αυτό παρουσιάζει. Έτσι το Google λαμβάνει υπόψη του στη ιεράρχηση των αποτελεσμάτων τα κριτήρια συνάφειας των ίδιων των webmasters καθώς και την συσσωρευμένη εμπειρία τους ως προς το ποιος δικτυακός τόπος έχει ενδιαφέρον πάνω σε ποιο θέμα, κάτι που αποτελεί μια πρώτη έκφραση συλλογικής νοημοσύνης. Παράλληλα τα αποτελέσματα της αναζήτησης διαχωρίστηκαν με ξεκάθαρο τρόπο από της πληρωμένες καταχωρίσεις (sponsored links) με τέτοιο τρόπο ώστε και οι χρήστες να μένουν ικανοποιημένοι και η υπηρεσία να εκμεταλλευτεί τα διαφημιστικά έσοδα.

Η επιτυχία της μεθόδου ήταν τέτοια που από 10.000 αναζητήσεις ημερησίως το 1998 το Google έχει φτάσει το 2006 να αποτελεί την πιο σημαντική μηχανή αναζήτησης του διαδικτύου σε παγκόσμιο επίπεδο με μερίδιο αγοράς στις ΗΠΑ της τάξης του 40% και σε άλλες ευρωπαϊκές αγορές, όπως στη γαλλική το 80% !! Η επιτυχία αυτή όπως είναι φυσικό προκάλεσε δικαιολογημένους φόβους για την πιθανή ανάδυση στο μέλλον ενός μονοπωλίου του Google στην παγκόσμια επικοινωνιακή βιομηχανία. Μία περιγραφή αυτής της εξέλιξης σε μορφή μελλοντολογικού σεναρίου έγινε στο βίντεο EPIC 2014. Για μια επιστημονική κριτική της αρχής του PageRank σε σχέση με την πολιτική από ερευνητές του πανεπιστημίου του Princeton δείτε το άρθρο Googlαρχία. Σήμερα η ίδια μέθοδος εφαρμόζεται σε πολλούς ειδικευμένους τομείς όπως οι ειδήσεις, η επιστημονική έρευνα, η κατανάλωση, η έκδοση βιβλίων από το Google αλλά και πολλούς άλλους παράγοντες κτλ.

Το βασικά προβλήματα που θέτει η εξέλιξη αυτή είναι κατά τη γνώμη μου δύο:

- Πρώτον, η αυξανόμενη σημασία τεχνικών και αλγοριθμικών κριτηρίων στην ιεράρχηση των πληροφοριών που βρίσκονται στο διαδίκτυο ανεξαρτήτως της φύσης και της κοινωνικής και πολιτικής σημασίας τους.

- Δεύτερον, το γεγονός ότι όλες σχεδόν οι νέες υπηρεσίες του Web 2.0, συμπεριλαμβανομένου και του Google, βασίζονται στη συλλογή και εκμετάλλευση σε μεγάλη κλίμακα δεδομένων που αφορούν τις προτιμήσεις και τις συνήθειες των χρηστών.

Σε ότι αφορά το πρώτο, η επιχειρηματολογία των ιδρυτών του Google βασίζεται στο αξίωμα σύμφωνα με τo οποίo η καλύτερη εγγύηση ότι η ιεράρχηση των πληροφοριών είναι ουδέτερη είναι το γεγονός ότι γίνεται στη βάση αυστηρά τεχνικών και αλγοριθμικών κριτηρίων (PageRank) χωρίς την παραμικρή ανθρώπινη παρέμβαση. Όμως η τεχνολογία ΔΕΝ είναι ποτέ ουδέτερη. Για παράδειγμα στην περίπτωση των ειδήσεων η επιστημονική έρευνα έχει δείξει ότι η ιεράρχηση των θεμάτων στα παραδοσιακά μέσα γίνεται μέσα από ένα πολύπλοκο πλέγμα αμφίδρομων σχέσεων μεταξύ δημοσιογράφων, πηγών και κοινού. Το ότι μέσω μιας μηχανής αναζήτησης οι πολίτες έχουν πρόσβαση απευθείας στις πληροφορίες που τους ενδιαφέρουν χωρίς τη διαμεσολάβηση των δημοσιογράφων μπορεί να αποτελεί θετική εξέλιξη σε κάποιες περιπτώσεις όπου τα κλασσικά μέσα χειραγωγούνται από την πολιτική ή την οικονομική εξουσία. Όμως ταυτόχρονα, μέσω του φίλτρου των μηχανών αναζήτησης, τα δημοσιογραφικά κριτήρια αντικαθιστούνται από περίπλοκους υπολογισμούς βασισμένους στον αριθμό των συνδέσμων που οδηγούν σε μία σελίδα που αποκλείουν κάποια περιεχόμενα χωρίς αυτό να έχει άμεση σχέση με την εγγενή ποιότητα και την αξιοπιστία των αποκλεισμένων πληροφοριών.

Ως προς το δευτερο, η εμπορική εκμετάλλευση των δεδομένων που αφορούν τις προτιμήσεις και τις συνήθειες των χρηστών του διαδικτύου μπορεί να δημιουργήσει προβλήματα σχετικά με το κλασσικό «φακέλωμα» σε κλίμακα ανεπανάληπτη στην ανθρώπινη ιστορία.

Την επόμενη φορά επανέρχομαι και με άλλα παραδείγματα…