Le deuxième est que le « remède » imposé par la Troïka (FMI, BCE, UE), sous forme de coupes drastiques dans les dépenses publiques et de dérégulation du marché de travail, est en train de détruire l’économie et la société grecque dans son ensemble.

Le troisième constat est que le gouvernement actuel ne dispose ni de souveraineté réelle ni de légitimation démocratique.

Mais qu’en est-il du regard des médias grecs sur cette crise ? Comment rendent-ils compte de cette situation inédite en Europe ? De quelle façon les citoyens de ce pays sont-ils informés sur ces événements dramatiques qui les concernent en premier chef ?

Le déluge informationnel

En réalité, depuis maintenant deux ans, les Grecs subissent un déluge de nouvelles anxiogènes sans précèdent. Le choc psychologique pour la population est d’autant plus dur à supporter que, avant 2009, rien ne présageait de ce qui allait arriver.

Si des observateurs isolés ont alerté sur l’état des finances publiques, l’affaiblissement de la base productive de l’économie ou la corruption endémique, aucun homme politique ou journaliste de premier plan n’avait prévenu de leurs conséquences potentielles. Aucun des médias les plus influents n’avait sérieusement et systématiquement enquêté sur ces questions.

Depuis maintenant deux ans la situation s’est complètement inversée. Désormais la « crise » est le sujet dominant pour ne pas dire unique du débat public. Il y a une inflation d’articles, d’émissions, d’analyses plus ou moins bien informées et de débats sur cette question. Or, les médias dominants, largement bénéficiaires des années fastes, sont aujourd’hui avec les traditionnels « partis de gouvernement » les principaux défenseurs de la politique actuelle.

Les médias dominants au service de la Troïka

Dans un pays caractérisé par une surconsommation de télévision (5h par jour en moyenne par téléspectateur en 2011, contre 3h et demie en France), les chaines les plus regardées soutiennent sans faille les paquets d’austérité successifs. Le journal télévisé de la chaîne Mega, avec une part de marché de 30%, est l’un des piliers du « gouvernement d’unité nationale » chargé de mettre en œuvre la politique de la Troïka. Mega appartient aux deux principaux groupes de presse du pays, DOL et Pegasus.

Connu pour sa proximité avec le pouvoir politique, DOL édite notamment le quotidien Ta Nea. En novembre 2011, pratiquant un mélange de genres éloquent, Pantelis Kapsis directeur du quotidien a quitté son poste pour devenir porte-parole du gouvernement dirigé par l’ancien banquier Loukas Papadémos. Son frère Manolis Kapsis, officie tous les soirs au journal télévisé de Mega Channel où, en tant que commentateur politique, il soutient ce même gouvernement.

Cet été, le groupe DOL a été parmi les premiers en Grèce à mettre en œuvre l’une des principales mesures imposées par la Troïka, à savoir la suppression des conventions collectives par branche au profit des conventions d’entreprise. Il a ainsi réussi à imposer une baisse de salaire de 22% à ses employés, y compris les journalistes.

Pegasus de son côté, éditeur des quotidiens Ethnos et Proto Thema, appartient à la famille Bobolas, dont l’activité principale est le BTP. Avec la complicité des gouvernements successifs, ce groupe est le principal bénéficiaire des contrats publics de construction ces vingt dernières années.

L’autre chaîne de télévision influente qui soutient mordicus le gouvernement et la Troïka est Skai TV, qui appartient à la famille Alafouzos propriétaire également du quotidien Kathimerini et de la station radio la plus écoutée dans la capitale grecque. Ce groupe puissant cultive un profil sérieux et désigne le « populisme de gauche » comme son principal adversaire.

Les éditorialistes vedettes du groupe, Babis Papadimitriou et Paschos Mandravelis, comptent parmi les critiques les plus virulents du mouvement social de résistance, composé selon eux par des « fonctionnaires planqués » et des fraudeurs au fisc. Pourtant, la famille Alafouzos qui les emploie fait partie de ces armateurs qui ne payent pas d’impôts sur leurs profits, tout comme celle de Minos Kyriakou, propriétaire de la troisième chaine du pays, Ant1, et soutien du gouvernement.

Absence d’alternative et stratégie de la peur

Cette interdépendance entre élites politiques, économiques et médiatiques du pays, en grande partie responsables de la situation actuelle, explique leur unanimité bienveillante envers les injonctions de l’Union européenne et du Fond monétaire international. Ayant largement bénéficié des dérives du passé, les hommes d’affaires à la tête des principaux médias tentent aujourd’hui de préserver leurs privilèges en s’érigeant en piliers du nouveau status quo.

Dans une version contemporaine du « TINA» de Margaret Thatcher, les journalistes vedettes des grandes chaines et les éditorialistes qui s’alignent sur les intérêts de leurs patrons expliquent au public qu’il n y a pas d’autre solution que la politique de destruction des acquis sociaux menée actuellement dans le pays.

Pour convaincre, face à la montée de la colère sociale, la couverture médiatique de la crise exacerbe son caractère anxiogène. Les images de la situation dramatique dans laquelle se trouve une partie grandissante de la population sont enrobées par un discours empathique et, dans le même temps, culpabilisant. La menace de la faillite est brandie quotidiennement mobilisant dans l’inconscient collectif les images des rayons de supermarché vides et des stations de service pillées, en provenance de l’Argentine de 2001 ou de la Russie des années 90.

La moindre déclaration menaçante d’un fonctionnaire de Bruxelles, d’un sous-ministre faisant partie du club des AAA ou d’un gérant d’un hedge-fund obscur est reprise et martelée pour accentuer ce climat phobique. Les sommets européens successifs sont présentés à chaque fois comme ceux de la « dernière chance » et les accords qui en découlent comme autant des « bouées de sauvetage » in extremis.

Des chiffres et des noms d’institutions et d’experts sont rabâchés à longueur de journée par les postes de télévision sans la moindre mise en contexte, sans la moindre explication de fond. Une novlangue financière faite de CDS, de taux euribor, de spreads et d’indices boursiers s’abat sur le public. L’effet de confusion et la frustration qui en découle est d’autant plus forte que le clivage des usages médiatiques au sein de la population est grand.

Rejetés par une grande partie des jeunes et par les franges les plus éduquées de la population, les journaux télévisés sont fortement suivis par les plus pauvres, les moins bien éduqués et les plus âgés. Autrement dit, ceux qui s’informent essentiellement par ce média sont aussi les plus vulnérables aux manipulations dont il fait l’objet.

Dans cet effort d’imposer leur vision de la « réalité objective », les médias dominants mentent par omission. Ainsi, c’est à Yannis Bogiopoulos, journaliste gréviste du quotidien Eleftherotypia, que nous devons une trouvaille ahurissante.

Ce journaliste sans journal a signalé sur Twitter que de nombreuses sommes (en milliards d’euros) mentionnés dans le texte soumis au Parlement le 13 février dernier en échange du dernier « plan de sauvetage » étaient laissés blancs afin d’être complétés a posteriori. Les députés Grecs ont ainsi approuvé l’accord sans les chiffres !

C’est aussi un portail d’information alternative basé à Thessalonique, Alterthess, qui a repéré une petite mesure incluse dans un projet de loi récent : la suppression de la procédure de flagrant délit pour les policiers ayant enfreint la loi pendant leur service, notamment lors des manifestations.

Désormais de nombreux Grecs se tournent vers des sources d’information alternatives pour essayer de comprendre, mais aussi pour retrouver l’espoir. Le cas du journal des salariés d’Eleftherotypia est à ce titre édifiant. Seul grand quotidien à s’opposer au discours dominant, Eleftherotypia est en quasi-faillite suite à des erreurs de management mais aussi à cause du refus des banques de lui accorder un prêt indispensable à sa survie.

Ses journalistes et salariés en grève ont décidé de produire un journal de lutte vendu en kiosque qui a rencontré un vif succès auprès du public. Plus de 30 000 exemplaires ont été vendus, sur un tirage de 35 000, démontrant ainsi la soif des Grecs pour un journalisme au service de la population et pour une information aux prises avec leur réalité quotidienne. Néanmoins les mauvaises habitudes demeurent.

Ainsi, au côté des nouveaux médias progressistes qui s’élèvent contre la politique actuelle se range désormais toute une faune de vedettes de télévision qui, sentant le vent tourner, s’accrochent à un discours populiste et pseudo-patriotique.

Yorgos Tragas en est un exemple frappant. Dans la vidéo ci-dessous, en février 2012, il éclate en sanglot en direct sur la télévision, déplorant l’humiliation nationale que les puissances de l’Europe infligent aux Grecs.

Il y a tout juste deux ans, sous le gouvernement de droite dont il était proche, ce même Tragas recevait 2,6 millions d’euros de publicité de la part de l’Etat et d’entreprises publiques pour son journal vendu en quelques centaines d’exemplaires quotidiens…

Το παρακάτω ποστ δημοσιεύθηκε πριν από σχεδόν τρία χρόνια. Το αναδημοσιεύω εδώ επικαιροποιημένο γιατί δυστυχώς τα γεγονότα επιβεβαίωσαν τη βασική του υπόθεση, ότι δηλαδή το διαδίκτυο αποτελεί πλέον ένα από τα βασικά πεδία στη μάχη που διεξάγεται μεταξύ των δυνάμεων της συντήρησης και της καθεστηκυίας τάξης από τη μία και της κοινωνίας των πολιτών από την άλλη.

Το διαδίκτυο δεν είναι απλά ένα νέο ΜΜΕ. Είναι ένα μετα-μέσο με την έννοια ότι αποτελεί την βάση και την υποδομή πάνω στην οποία αναπτύσσεται το σύνολο των ανθρώπινων δραστηριοτήτων μαζικής αλλά και διαπροσωπικής επικοινωνίας. Ταυτόχρονα αποτελεί πλέον το πεδίο μιας διαμάχης που το καθιστά ολοένα και περισσότερο υψηλής σημασίας πολιτικό διακύβευμα.

Οι υποθέσεις είναι πολλές και δείχνουν ξεκάθαρα την γραμμή του μετώπου:

- το κλείσιμο του Megaupload κατ’εντολή του FBI, έστω κι αν ο συγκεκριμενος ιστότοπος ήταν προβληματικός από πολλές απόψεις.

- η προώθηση νομοθετικών ρυθμίσεων σε εθνικό και υπερεθνικό επίπεδο με στόχο  την καθιέρωση συστηματικών κυρώσεων για όσους διαμοιράζουν περιεχόμενο (Hadopi, ACTA, PIPA, SOPA, Digital Economy Bill,),

- το φιλτράρισμα του διαδικτύου όπως στην περίπτωση του ιστότοπου Copwatch στη Γαλλία αλλά και στην Ισπανία.

- η όλο και συχνότερη εντελώς αυθαίρετη πρακτική του domain name seizure, από τις αμερικανικές Αρχές

- η επιμήκυνση της διάρκειας του copyright στη μουσική σε ΗΠΑ και Ευρώπη.

- οι προσπάθειες ελέγχου και λογοκρισίας της μπλογκοσφαίρας.

- οι συστηματικές επιθέσεις κατά της ανωνυμίας στο διαδίκτυο.

- η αυξανόμενη οικιοποίηση των προσωπικών μας δεδομένων από πολυεθνικές όπως η Google.

- η δημιουργία μηχανισμών συστηματικής και αυτοματοποιημένης λογοκρισίας από δημοφιλή κοινωνικά δίκτυα όπως το Twitter.

Στη μάχη αυτή, το χάσμα που χωρίζει τους αντιπάλους είναι χάσμα γενεών αλλά και ταξικό ταυτόχρονα. Και βέβαια αυτό δεν είναι αντιφατικό από τη στιγμή που οι νέες γενιές στις δυτικές κοινωνίες προλεταριοποιούνται με γοργούς ρυθμούς.

Αν παρατηρήσει κανείς ποιοι είναι οι υποστηρικτές του ελέγχου και της λογοκρισίας στο διαδίκτυο, ποιοι είναι αυτοί που υπερασπίζονται την απόλυτη και χωρίς εξαιρέσεις εφαρμογή του copyright σε όλες τις εκφάνσεις της ανθρώπινης έκφρασης, ποιοι επιβάλλουν την εμπορευματοποίηση της γνώσης, βρίσκει πάντα το ίδιο προφίλ.

Πετυχημένοι πενηντάρηδες, που απολαμβάνουν αδρά τους καρπούς του παγκοσμιοποιημένου καπιταλισμού. Σοδιαλδημοκράτες της αγοράς και νεοφιλελεύθεροι ιδεολόγοι που στην πράξη στηρίζουν τα ολιγοπώλια. Ακροδεξιοί ηθικολόγοι πολιτικάντηδες. Πλουσιοπάροχα αμειβόμενες βεντέτες τις μαζικής κουλτούρας.

Όλοι αυτοί ξέρουν καλά ποιο είναι το συμφέρον τους και πως να το υπερασπιστούν. Γνωρίζουν πως λειτουργούν τα γρανάζια του συστήματος αφού τα έχουν χτίσει οι ίδιοι.

Δίπλα τους, δυστυχώς, βρίσκονται και ειλικρινείς αλλά κονόφθαλμοι δημιουργοί που λανθασμένα ταυτίζουν τα συμφέροντα τους με αυτά της βιομηχανίας του θεάματος.

Από την άλλη, η αντίθεση είναι μαζική αλλά ανοργάνωτη: έφηβοι και εικοσάρηδες “γηγενείς” των νέων τεχνολογιών, ερασιτέχνες δημιουργοί, περιθωριακοί καλλιτέχνες, χάκερς και πειρατές, χρήστες ελεύθερου λογισμικού και συνειδητοποιημένοι geeks.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα οι Anonymous με την χαοτική, επιπόλαια, αντιφατική αλλά και τόσο χρήσιμη αντίσταση τους.

Όλοι αυτοί, χωρίς ντροπή, ανταλλάσουν περιεχόμενο υπό copyright, σχολιάζουν και ασκούν κριτική στους πάντες χωρίς την παραμικρή αυτοσυγκράτηση στα fora, στηλιτεύουν και βρίζουν τους ταγούς των “πολιτικών και πολιτειακών αρχών” στα blogs, δεν βλέπουν τηλεόραση, ενημερώνονται ή/και παραπληροφορούνται μόνο από το διαδίκτυο, λαϊκίζουν, δεν πιστεύουν τους δημοσιογράφους, αδιαφορούν για την άποψη των καθώς πρέπει διανοούμενων, κράζουν και τρολάρουν τους επώνυμους στα κοινωνικά δίκτυα, καλλιεργούν θεωρίες συνωμοσίας, …

Αυτή η κρίσιμη μάζα των Αγανακτισμένων του διαδικτύου αντιδρά ενστικτωδώς και σπασμωδικά στις προκλήσεις των καιρών. Δεν έχει συνείδηση ότι το διακύβευμα είναι πρωτίστως πολιτικό.

Μέρος της θεοποιεί τους συλληφθέντες του Megaupload με τις μερσεντές ενώ ταυτόχρονα απελπίζεται γιατί δεν κατάφερε να εγκαταστήσει το τελευταίο γκάντζετ στο iphone ή γιατί δεν έχει αρκετούς “φίλους” στο Facebook.

Το οξύμωρο είναι πασιφανές.

Στο πλαίσιο μια κοινωνικοοικονομικής διάρθρωσης όπου κυριαρχεί η εκμετάλλευση και η άνιση κατανομή των πόρων, η γνώση δεν μπορεί παρά να αποτελεί εμπόρευμα και η πνευματική ιδιοκτησία το πετρέλαιο του 21ου αιώνα.

Η ανατροπή του status quo στο διαδίκτυο και αλλού απαιτεί νέα συσχέτιση κοινωνικών δυνάμεων. Απαιτεί οργάνωση και πολιτική συνείδηση, όχι καταναλωτική. Απαιτεί πολίτες και όχι πελάτες.

Αδιαμφισβήτητα η χρονιά που έφυγε

Εν μέσω οικονομικής ύφεσης και κοινωνικής κατάθλιψης σε Ευρώπη και ΗΠΑ, η διαμεσολαβούμενη δημόσια σφαίρα χαρακτηρίζεται από την κυριαρχία του διαδικτύου ως μέσου ενημέρωσης, ανταλλαγής απόψεων, σχολιασμού της επικαιρότητας αλλά και ως πεδίου οργάνωσης/συντονισμού κοινωνικών δράσεων και πολιτικών προτάσεων.

Το 2011 η κατάρρευση των παραδοσιακών ΜΜΕ, αλλά και των κλασικών πολιτικών φορέων όπως τα κόμματα, επέτρεψε επιτέλους την, εν μέρει, πραγματοποίηση της προφητείας των digerati της δεκαετίας του 90.

Πλέον ένα σημαντικό κομμάτι της μαζικής επικοινωνίας και της πολιτικής είναι ψηφιακό. Το διαδίκτυο εξελίσσεται στο βασικό μέτα-μέσο του πολιτισμού μας, δηλαδή στην λογική και πληροφοριακή υποδομή πάνω στην οποία βασίζεται η διανοητική δραστηριότητα της ανθρωπότητας.

Εκεί πλέον συμβαίνει μεγάλο μέρος της παραγωγής και μετάδοσης ιδεών και της καινοτομίας, της ενημέρωσης πάνω στα κοινά, της κοινωνικοποίησης, της διαπροσωπικής επικοινωνίας, της διαμόρφωσης γνώμης…

Σαφώς και το διαδίκτυο ως πολιτισμικό και πληροφοριακό μετα-μέσο συνυπάρχει με όλα τα υπόλοιπα. Σε αυτό το σημείο οι digerati έκαναν λάθος. Τα βιβλία, οι εφημερίδες, η ραδιοτηλεόραση ακόμη και τα βινύλια υπάρχουν ακόμα και θα υπάρχουν για καιρό, ευτυχώς.
Η μη αντικατάσταση αλλά συνύπαρξη του διαδικτύου με άλλα μέσα επιβεβαιώνεται εάν υιοθετήσει κάποιος μια λιγότερο δυτικοκεντρική ματιά. Αυτό όμως δεν αναιρεί την εγκαθίδρυση του στο κέντρο της σύγχρονης δημόσιας σφαίρας σε παγκόσμια κλίμακα.

Οι αραβικές επαναστάσεις και το κίνημα των Indignados/Occupy κατά κάποιο τρόπο αποτέλεσαν τα αρχέτυπα της νέας εποχής. Δεν αναφέρομαι εδώ στο κατά πόσο οι χρήσεις του διαδικτύου συνεισέφεραν στη γέννηση τους, κάτι που αποτελεί ακόμη αντικείμενο συζήτησης (όπως πχ. εδώ).

Αναφέρομαι στο τρόπο με τον οποίο τα συγκεκριμένα κοινωνικά κινήματα διασυνδέθηκαν συμβολικά και πρακτικά, αναδείχθηκαν σε γεγονότα παγκόσμιας εμβέλειας και επέβαλαν μια εναλλακτική δημόσια έκφραση από τα κάτω.

Το κίνημα των Αγανακτισμένων στην Ελλάδα αποτελεί, σε μικρότερη κλίμακα, ένα απτό παράδειγμα για το πως η χρήση του διαδικτύου από κομμάτια ενός πολυσυλλεκτικού κοινωνικού κινήματος κατάφερε κάτι που στην αρχή έμοιαζε αδύνατο: να επιβληθεί στην ατζέντα των κυρίαρχων ΜΜΕ.

Στην πολύ ενδιαφέρουσα έρευνα σχετικά με τη χρήση του Twitter κατά την περίοδο της επανάστασης σε Τυνησία και Αίγυπτο, υπό τη διεύθυνση του Gilad Lotan και της danah boyd εξάγονται δύο συμπεράσματα προς αυτή την κατεύθυνση.

Το πρώτο έχει να κάνει με ένα « φαινόμενο εκμάθησης » (learning effect) το οποίο παρατήρησαν οι ερευνητές σε ότι έχει να κάνει με τη χρήση του μέσου ως εργαλείο εναλλακτικής ενημέρωσης και ακτιβισμού. Το φαινόμενο της εκμάθησης σημαίνει ότι η αλληλεπίδραση μεταξύ του εργαλείου, στην προκειμένη περίπτωση του Twitter, και των χρήσεων του εξελίσσεται όσο οι χρήστες ανακαλύπτουν νέες δυνατότητες, υιοθετούν νέες πρακτικές και μεθόδους οι οποίες δεν είχαν καν προβλεφθεί από τους δημιουργούς της υπηρεσίας, αλλά ούτε χρησιμοποιηθεί κι από τους ίδιους τους χρήστες προηγούμενα.

Ως αποτέλεσμα, η τελεολογική αποτελεσματικότητα του μέσου, δηλαδή αυτή της χρήσης προσανατολισμένης προς ένα συγκεκριμένο σκοπό – στην προκειμένη περίπτωση την ενημέρωση των πολιτών πάνω στα κοινά ή την οργάνωση πολιτικών κοινωνικών δράσεων – αυξάνεται με τον χρόνο και μεταλλάσσεται σύμφωνα με τα χαρακτηριστικά κάθε διαφορετικού γεγονότος.

Έτσι, από το πρώτο σημαντικό πολιτικό ζήτημα που έγινε αντικείμενο ευρείας συζήτησης στο Twitter, δηλαδή τις Ιρανικές εκλογές του 2009 και τη βίαιη καταστολή που ακολούθησε, μέχρι τις αραβικές επαναστάσεις, τους Αγανακτισμένους και το #OccupyWallStreet το εργαλείο, το κοινό του και οι πολιτικοποιημένες χρήσεις του εξελίχθηκαν, τελειοποιήθηκαν και πήραν διαστάσεις που πολύ λίγοι περίμεναν.

Εάν ληφθεί υπόψη ότι κάτι τέτοιο συμβαίνει και με άλλα διαδικτυακά εργαλεία και υπηρεσίες τα οποία συνδέονται μεταξύ τους, τότε κανείς καταλαβαίνει τη σημασία αυτής της εξέλιξης.

Το δεύτερο συμπέρασμα της έρευνας είναι ότι πλέον η « δημοσιογραφία », υπό την έννοια του συστήματος παραγωγής και διάδοσης ενημερωτικού περιεχομένου σχετικά με τα κοινά, αποτελεί ένα δίκτυο/πλέγμα που συνδέει σε πραγματικό  χρόνο ΜΜΕ, ανεξάρτητους δημοσιογράφους, ΜΚΟ, πολιτικούς φορείς, ακτιβιστές, μπλόγκερς μα και απλούς πολίτες.

Όλοι αυτοί κατά τη διάρκεια σημαντικών γεγονότων συνδέονται με αμφίδρομες πλέον, αν και πάντα ασύμμετρες, σχέσεις ανταλλαγής πληροφορίας, αναλαμβάνοντας το ρόλο πότε του δέκτη και πότε του πομπού. Ένα κομμάτι της ενημέρωσης και της πολιτικής ατζέντας ορίζεται πλέον μέσω αυτής της πολύπλοκης και πολύπλευρης διαδικασίας.

Με λίγα λόγια το διαδίκτυο τείνει να επανακτήσει ένα βασικό χαρακτηριστικό της ιδανικής δημόσιας σφαίρας όπως την περιγράφει ο Χάμπερμας αναφερόμενος στον αιώνα του Διαφωτισμού: την δυνατότητα της κοινωνίας, ή έστω ενός μέρους της, χωρίς πρόσβαση σε μηχανισμούς εξουσίας να αυτοπροσδιορίσει τα διακυβεύματα που την αφορούν.

Βέβαια οι διαπιστώσεις αυτές εμπεριέχουν και τα όρια τους. Προσωπικά διαβλέπω τουλάχιστον τρία προβλήματα. Το πρώτο είναι ένα κλασικό πρόβλημα των κοινωνικών και πολιτικών επιστημών που συνοψίζεται στη διαπίστωση ότι η γνώση δεν ισούται με δράση. Με άλλα λόγια, το γεγονός ότι κάποιος λαμβάνει πλουραλιστική και πλήρη ενημέρωση για ένα πολιτικό ή κοινωνικό πρόβλημα δεν σημαίνει αυτόματα ότι θα κινητοποιηθεί για τη λύση του.

Έστω κι αν το διαδίκτυο επιτρέπει το πρώτο, το δεύτερο απαιτεί πολύ περισσότερες προϋποθέσεις (οργάνωση, εναλλακτική πρόταση, συμφέρον, ιδεολογία, πρακτικά μέσα κλπ.). Η πληροφόρηση είναι απαραίτητη αλλά όχι αρκετή προϋπόθεση για την δράση και δη την πολιτική. Αυτό κατά τη γνώμη μου είναι το κεντρικό ζήτημα σε ότι αφορά την κατάσταση στην οποία έχει περιέλθει η ελληνική κοινωνία εν μέσω κρίσης.

Το δεύτερο πρόβλημα είναι ότι η εναλλακτική θεώρηση ενός ζητήματος διευκολύνεται από το διαδίκτυο σε περίοδο έκτακτων γεγονότων και σημαντικών εξελίξεων (βλέπε οικονομική κρίση, πτώση καθεστώτων, φυσικών καταστροφών και βιομηχανικών ατυχημάτων). Σε τέτοιες συνθήκες η κινητοποίηση μεγάλου αριθμού ατόμων και συλλογικοτήτων γύρω από το διακύβευμα αποτελεί μοχλό πίεσης προς τις καθεστηκυίες δομές (πολιτικής, επικοινωνιακής και οικονομικής εξουσίας) και πολύτιμη πηγή πληροφόρησης.

Η ανάδυση και εγκαθίδρυση μιας εναλλακτικής έκφρασης στο επίκεντρο της δημόσιας σφαίρας είναι όμως πολύ δυσκολότερη εάν αυτή έχει σαν στόχο την διάρκεια, τη συνέχεια και την πρωτοβουλία κινήσεων ανεξάρτητα από την εκάστοτε επικαιρότητα. Το να αποσπάσει κανείς την προσοχή του ευρέως κοινού από την βιομηχανία του θεάματος με διάρκεια προϋποθέτει μεγαλύτερη ενέργεια και πόρους (ανθρώπινους, οικονομικούς, τεχνολογικούς) από μια απλή αντίδραση σε ένα δραματικό γεγονός.

Τέλος, το τρίτο πρόβλημα είναι ότι το διαδίκτυο, ως όχημα μιας εναλλακτικής δημόσιας έκφρασης από τα κάτω, έχει πλέον ισχυρούς αντιπάλους. Ο καιρός κατά τον οποίον η εξουσία έβλεπε το πολιτικοποιημένο κοινό του μέσου ως ένα ανάξιο προσοχής συνονθύλευμα από χίπιδες και πειρατές έχει περάσει ανεπιστρεπτί. Το διαδίκτυο αποτελεί πλέον σημαντικό διακύβευμα και βασικό κομμάτι του ευρύτερου πεδίου πολιτικής και κοινωνικής αντιπαράθεσης.

Έτσι τον τελευταίο καιρό παρατηρείται η ανάδυση μιας συμμαχίας με σκοπό την άσκηση ελέγχου και λογοκρισίας στο μέσο. Μέλη αυτής της αντικειμενικής συμμαχίας είναι αυταρχικά καθεστώτα, φορείς εξουσίας και υπηρεσίες καταστολής στις δυτικές δημοκρατίες καθώς και πολυεθνικές της βιομηχανίας του θεάματος και των τηλεπικοινωνιών.

Μέσω της υποτιθέμενης προστασίας των χρηστών από τους « κινδύνους του διαδικτύου » (πειρατεία, παιδεραστία κλπ), προωθούνται ρυθμίσεις, συμφωνίες και πρακτικές (Sopa, Acta, Hadopi, Deep Packet Inspection, βλέπε εδώ κι εδώ) με σκοπό την δημιουργία μιας νομοθετικής και τεχνολογικής υποδομής που να επιτρέπει την επιτήρηση, τον έλεγχο της πληροφορίας και εν τέλει την λογοκρισία της διαδικτυακής δημόσιας σφαίρας.

Το αποτέλεσμα αυτής της μάχης δε είναι γραμμένο ούτε στο DNA της ψηφιακής πληροφορίας, ούτε στην υποτιθέμενη φύση του μέσου. Είναι ζητούμενο, όπως και τα υπόλοιπα, και ως τέτοιο εξαρτάται από όλους μας.

Une version plus courte de cet article a été rédigée initialement pour la revue syndicale L’École émancipée

Le matin du 28 octobre dernier une foule s’est rassemblée au centre de Thessalonique brandissant des pancartes et des drapeaux. Les manifestants ont interrompu la parade militaire qui a lieu le même jour tous les ans en commémoration de l’entrée de la Grèce à la deuxième guerre mondiale.

Le président de la République – personnage respecté qui occupe une fonction honorifique – ainsi que les officiels l’accompagnant ont été obligés de partir sous les quolibets.

La même scène s’est répétée dans des dizaines de petites et moyennes villes du pays. Dans certains cas, des œufs et même des coups ont volé. C’est la première fois depuis soixante ans que des tels incidents ont lieu le jour de la fête nationale du « OXI » (Non opposé par le peuple grec aux forces de Mussolini en 1940).

Très patriotes, voire nationalistes pour certains, les Grecs  honorent habituellement ce type de cérémonie de même qu’ils respectent les plus hautes autorités de l’Etat, de l’Armée et de l’Eglise qui occupent les tribunes officielles lors des parades de militaires et d’écoliers.

Pas cette fois-ci. La colère était trop grande. Le « Non » brandi sur les pancartes des manifestants comportait une suite : « Non à la misère », « Non à la Troïka », « Non aux mesures d’austérité ».

La rage dégagée par la rue lors de cette journée, mais aussi lors des précédentes innombrables mobilisations, a été tellement forte qu’elle a obligé Georges Papandréou à une énième diversion politicienne : l’annonce un projet flou de référendum afin d’éviter des élections anticipées, puis son retrait sous la pression du couple Sarkozy-Merkel et des « marchés ».

Le « plan de sauvetage » de la Grèce

Pourtant, à peine 48 heures avant les évènements de Thessalonique, dans la nuit du 26 octobre, les chefs d’Etat de la zone euro réunis à Bruxelles avaient conclu un accord avec les banques présenté par les médias comme historique.

Ce dernier inclut notamment la restructuration de la dette du pays qui verra les détenteurs d’obligations émises par l’Etat grec en effacer approximativement la moitié (il s’agit d’une décote, haircut dans le langage des financiers).

Cette nouvelle n’a pas réjoui les Grecs qui savent désormais très bien ce qui les attend. Depuis deux ans ils ont eu droit au même scenario à plusieurs reprises : des annonces de l’Europe censées résoudre le « problème grec » une fois pour toutes (en fait des prêts successifs à des taux élevés) ; des mesures d’austérité socialement injustes imposées par la Troïka (EU, BCE, FMI) et appliquées avec zèle par le gouvernement socialiste ; l’échec programmé de celles-ci ; des nouvelles mesures encore plus dures…

C’est ainsi que le 19 octobre, au milieu d’une énième manifestation de masse, la majorité a voté le dernier paquet de mesures en date. En dépit de la mort d’un manifestant à la suite des heurts violents sur la place Syntagma, à quelques dizaines de mètres du Parlement, 154 députés du PASOK (parti socialiste grec) ont approuvé des nouvelles taxes exceptionnelles sur la propriété et sur le revenu et l’abaissement du seuil d’imposition minimal à 5000 euros par an, soit 1500 euros en dessous du seuil statistique de la pauvreté.

La restructuration de la dette décidée par l’Allemagne et la France le 26 octobre et imposée au gouvernement grec fait désormais consensus auprès des décideurs européens. Pourtant, elle risque de déstabiliser encore plus les fonds de retraites, détenteurs d’obligations de l’Etat, qui voient leurs avoirs fondre de moitié.

Ce qui signifie à coup sûr des nouvelles diminutions des retraites, voir l’arrêt pur et simple des versements. De même les banques grecques devront être nationalisées. Un comble pour un pays incité à privatiser toutes les entreprises publiques !

On comprend mieux maintenant pourquoi ceux qui soutenaient dès 2009 que l’effacement d’une partie de la dette grecque était inévitable, n’avaient pas été entendus. Il s’agissait d’utiliser la menace de la faillite afin d’imposer aux Grecs les mesures impopulaires de la Troïka.

Il s’agissait aussi de donner le temps nécessaire aux banques européennes de se débarrasser de leurs « actifs toxiques » que sont devenues les obligations grecques, désormais détenues en grande partie par la BCE. Une fois le risque systémique pour le système financier a semblé s’éloigner, la sentence finale pour la Grèce a pu être prononcée.

La thérapie de choc en Europe

Cette sentence, accompagnant la restructuration de la dette, consiste en une application radicale des préceptes économiques néolibéraux jusqu’au moins 2020 : privatisations tous azimut, vente du domaine public aux investisseurs privés, licenciements massifs de fonctionnaires, dérèglementation du marché du travail avec suppression des conventions collectives, abaissement généralisé des salaires dans le public et le privé – ce que les économistes appellent élégamment une « dévaluation interne ».

C’est La stratégie du choc, décrite par Naomi Klein, installée dans la durée.

Tout cela pour que la dette revienne en 2020 au même niveau qu’en…2009 ! Mais les conséquences de cette politique se font déjà sentir : dégradation du service public, baisse continuelle des revenus, chômage de masse, poids insupportable des impôts de toute forme, obligation de desservir auprès des banques les prêts obtenus avant la crise.

Tout cela détériore petit à petit la santé mentale et physique des Grecs les plus démunis, détruit le lien social, met à l’épreuve les familles et exacerbe la violence sociale.

Lors de l’accord du 26 octobre le gouvernement grec a accepté également que l’application stricte de ce programme soit supervisée par les représentants de la Commission européenne, du Fond monétaire internationale et de la Banque centrale européenne.

Aucune décision de nature économique et sociale ne pourra être prise par le gouvernement élu sans l’aval de ces instances. L’adoption des mesures comme la fameuse « règle d’or » par la Grèce, c’est à dire l’interdiction de présenter un budget déficitaire, est d’ores et déjà acquise sans faire l’objet du moindre débat.

Les mesures économiques socialement injustes sont ainsi accompagnées par des humiliations politiques répétées et par un déni pur et simple de démocratie.

Le plan de Bruxelles ne prévoit aucune possibilité pour les citoyens Grecs d’avoir une réelle prise sur leur destin collectif. C’est ainsi que, au delà de son confort matériel et son pouvoir d’achat, le peuple grec est en train de perdre sa dignité.

La Grèce comme laboratoire

Les manifestations massives et répétées des citoyens Grecs indignés par le destin de leur pays n’y font rien. La répression est à chaque fois au rendez-vous, facilitée par des provocateurs dont l’origine et les motivations restent obscures.

La violence policière est tellement systématique envers les manifestants pacifiques mais aussi les journalistes qu’elle semble avoir un objectif inavoué : casser le moral de ceux qui participent activement au mouvement social et effrayer ceux qui hésitent.

Cependant, malgré ses particularités, répétées avec délectation par les médias européens atteints d’une forme d’orientalisme, le cas grec n’est pas isolé. C’est un scenario du futur crédible pour beaucoup de pays européens au premier rang desquels la France.

La méthode avec laquelle la contrainte de la dette se transforme en politique économique est amenée à se reproduire ailleurs. D’ores et déjà l’Italie connaît le début du même scenario que la Grèce. Et les agences de notation s’immiscent de manière à peine dissimulée dans la politique française en rappelant au candidat du Parti socialiste les limites à ne pas dépasser.

Si il y a une leçon à tirer du cas grec, c’est la confirmation que désormais, face à de tels adversaires, les mouvements sociaux isolés au niveau d’un seul pays ne suffisent plus. Un projet politique alternatif à l’échelle de l’Europe et un mouvement social international le soutenant sont plus que jamais nécessaires.

Les illustrations photographiques de l’article sont proposées par leurs auteurs sous une licence Creative Commons. Cliquez sur les images pour plus d’informations.

Ως καλός γνώστης της ιστορίας της περιοχής αλλά και αυτόπτης μάρτυρας των γεγονότων (τα οποία εξιστορεί στην εκπομπή του Νίκου Ξυδάκη στο Radiobubble), ο Παπακωνσταντίνου ξέρει ότι η κοινωνική έκρηξη στην Αίγυπτο είναι αποτέλεσμα σύνθετων κοινωνικών διεργασιών των οποίων το διαδίκτυο δεν αποτελεί παρά ένα κομμάτι.

Η πρόθεση του είναι να αποδομήσει τον τεχνολογικό ντετερμινισμό που διακατέχει μεγάλο τμήμα των ΜΜΕ και ο οποίος εμπλουτίζεται συχνά από οριενταλισμό και σύμπλεγμα ανωτερότητας σε ότι αφορά τους πρώην αποικιοκράτες Δυτικούς.

Ξεκινώντας όμως από αυτή την εύλογη αφετηρία, το κείμενο καταλήγει στην κριτική “μιας ορισμένης Αριστεράς light, που εκστασιάζεται με τον ιντερνετικό ακτιβισμό και τα μεταμοντέρνα «αντι-ιεραρχικά δίκτυα κοινωνικής δικτύωσης»”. Ο δημοσιογράφος ταυτίζει δηλαδή την άποψη των κυρίαρχων ΜΜΕ σχετικά με τα σύγχρονα κοινωνικά κινήματα με τη δράση των διαδικτυακών ακτιβιστών.

Το συγκεκριμένο άρθρο αποτελεί, τηρουμένων των αναλογιών, παράδειγμα αυτού που ο Jay Rosen αποκαλεί the “Twitter Can’t Topple Dictators” article. Οι συγγραφείς τέτοιων άρθρων, χαρακτηριστικό παράδειγμα των οποίων αποτελεί ο Evgeny Morozov, στην προσπάθεια τους να αντιταχθούν στην υπεραπλούστευση που χαρακτηρίζει πολλά παραδοσιακά ΜΜΕ αλλά και μέρος της διαδικτυακής ελίτ, συγχέουν αυτή την μηντιακή λογική με την πραγματική διάσταση της τεχνολογίας ως μέσο χειραφέτησης.

Επιμένοντας στο τι “μαγικό” δεν κάνει το διαδίκτυο, ξεχνούν να θέσουν το κρίσιμο ερώτημα: ποιος είναι ο πραγματικός ρόλος του διαδικτύου στα σύγχρονα κοινωνικά κινήματα ; πως αυτό συνδυάζεται με παραδοσιακές μορφές πάλης και πολιτικής συνειδητοποίησης ; γιατί η αρχιτεκτονική του δυσκολεύει την λογοκρισία και τον κεντρικό έλεγχο της πληροφόρησης, είτε αυτός επιχειρείται από ολοκληρωτικά καθεστώτα, είτε από ιδιωτικά ολιγοπώλια του θεάματος ; γιατί συμπληρώνει αλλά και αντιτίθεται στα παραδοσιακά μέσα με την τεράστια επιρροή στις λαϊκές μάζες ;

Η έλλειψη αυτής της σημαντικής προβληματικής από τα γραφόμενα των τεχνοσκεπτικιστών τους οδηγεί σε αντίστροφο αλλά ανάλογο με αυτό των τεχνόφιλων ντετερμινισμό.

Έτσι, για να εξηγήσει την έντονη χρήση του διαδικτύου ως μέσου πληροφόρησης και συντονισμού των πρόσφατων κοινωνικών κινημάτων, ο Παπακωνσταντίνου υποστηρίζει ότι “οι επαναστάτες όλων των αιώνων και όλων των ηπείρων ήταν ανοιχτόμυαλοι άνθρωποι, έτοιμοι να αξιοποιήσουν τα πιο προχωρημένα επικοινωνιακά μέσα της εποχής τους”.

Στη θεώρηση αυτή, ανεξαρτήτως ιστορικής συγκυρίας, τα μέσα προϋπάρχουν των κοινωνικών ζυμώσεων και όταν αυτές ωριμάσουν, αρκεί στους πρωταγωνιστές τους να διαλέξουν τα πιο προχωρημένα μέσα και να τα θέσουν στην υπηρεσία του πολιτικού σκοπού τους :  όλα τριγύρω αλλάζουνε κι όλα τα ίδια μένουν που λέει κι ο καλλιτέχνης.

Σαφώς και το κοινωνικό σώμα σε μια συγκεκριμένη ιστορική συγκυρία εξέγερσης στρέφεται προς τα μέσα πληροφόρησης και συντονισμού της εποχής του. Οι πρακτικές του όμως σφυρηλατούνται μακροπρόθεσμα. Δεν αναδύονται με μαγικό τρόπο σε κοινωνιολογικό κενό, ούτε είναι εξωγενή στις ίδιες τις πολιτικές διεργασίες. Εξαρτώνται δε από τεχνικούς και οικονομικούς περιορισμούς.

Ο τρόπος και η ένταση με την οποία συγκεκριμένα επικοινωνιακά εργαλεία χρησιμοποιούνται υπό συνθήκες λαϊκής εξέγερσης δεν περιέχονται στην τεχνική τους φύση, ούτε στο “ανοιχτόμυαλο” DNA των εκάστοτε επαναστατών: αποτελούν ζητούμενο που διαμορφώνεται από τις συνθήκες και του οποίου η επιτυχημένη έκβαση δεν είναι εγγυημένη.

Από την άλλη, τα ίδια τα εργαλεία με τη σειρά τους διαμορφώνουν την εξέλιξη των κινηματικών διεργασιών στο βαθμό που αποτελούν την ραχοκοκκαλιά τους σε ότι αφορά την επικοινωνία, την προπαγάνδα και τον συντονισμό.

Δεν είναι τυχαίο λοιπόν ότι η εφεύρεση της τυπογραφίας στη δυτική Ευρώπη αποτέλεσε την απαρχή αυτού που ο Marcel Gauchet αποκαλεί “μοντέρνα επανάσταση”, δηλαδή την σταδιακή αυτονόμηση του ατόμου από την ετερονομία της θρησκείας. Ούτε ότι ο Τύπος στα τέλη του 18ου αιώνα αποτέλεσε τη βάση της ανάδυσης της δημόσιας σφαίρας με την έννοια που της δίνουν ο Jurgen Habermas και η Elizabeth Eisenstein. Ούτε ότι η μαζική πολιτιστική βιομηχανία του 20ου αιώνα, με κύριους φορείς το ραδιόφωνο και τον κινηματογράφο, έπαιξαν σημαντικό ρόλο στην παγίωση και την νομιμοποίηση των ολοκληρωτικών καθεστώτων στην Ευρώπη τη δεκαετία του 20 και του 30.

Κάθε φορά, σε κάθε κοινωνική και ιστορική συγκυρία η σχέση των κοινωνικών κινημάτων με τα μέσα επικοινωνίας που οι φορείς τους χρησιμοποιούν κάθε άλλο παρά απλή και αυτόματη δεν μπορεί να θεωρηθεί. Η αποτίμηση αυτού του κρίσιμου ζητήματος χρειάζεται λοιπόν ψυχραιμία και νηφαλιότητα, όχι ρητορικές συνταγές και αφ’υψηλού κριτική.

Εν προκειμένω, από τα Δεκεμβριανά μέχρι την εξέγερση στην Τυνησία και την Αίγυπτο, από το Wikileaks μέχρι τα flashmobs, το διαδίκτυο δεν αποτελεί απλά ένα ακόμα μέσο επικοινωνίας και ενημέρωσης: το διαδίκτυο είναι από μόνο του ένα νέο πολιτικό φαινόμενο.

Ανοίγοντας το δημόσιο διάλογο στο ευρύ κοινό, ανανεώνοντας τις δυνατότητες κριτικής και δράσης, προσφέροντας τη βάση για αυτο-οργάνωση των πολιτών, επιτρέποντας την κοινωνικοποίηση της γνώσης, οι χρήσεις και οι πρακτικές που αναπτύσσονται στο διαδίκτυο διευρύνουν και εμβαθύνουν το δημόσιο χώρο και προσφέρουν πεδίο μετεξέλιξης στην ίδια τη δημοκρατία.

Αυτό τουλάχιστον δείχνει η εμπειρική έρευνα πάνω στο αντικείμενο, που σαφώς και δεν ταυτίζεται με τις άναρθρες κραυγές των κυρίαρχων ΜΜΕ, ούτε με την εγωκεντρική θεώρηση της διαδικτυακής ελίτ.

Σχετική βιβλιογραφία

Lincoln Dahlberg et Eugenia Siapera, Radical Democracy and the Internet: Interrogating Theory and Practice (Palgrave Macmillan, 2007).

Natalie Fenton, New Media, Old News: Journalism & Democracy in the Digital Age (SAGE Publications Ltd, 2009).

Dominique Cardon et Fabien Granjon, Médiactivistes (Les Presses de Sciences Po, 2010).

Dominique Cardon, La démocratie Internet : Promesses et limites (Seuil, 2010).

Brian Still, “Hacking for a cause,” text, Septembre 5, 2005, http://firstmonday.org/htbin/cgiwrap/bin/ojs/index.php/fm/article/viewArticle/1274/1194.

Paul A. Taylor, “From hackers to hacktivists: speed bumps on the global superhighway?,” New Media & Society 7, n°. 5 (Octobre 1, 2005): 625 -646, http://nms.sagepub.com/content/7/5/625.abstract.

Wael Salah Fahmi, “Bloggers’ street movement and the right to the city. (Re)claiming Cairo’s real and virtual “spaces of freedom”,” Environment and Urbanization 21, n°. 1 (Avril 1, 2009): 89 -107, http://eau.sagepub.com/content/21/1/89.abstract.

Elizabeth L. Eisenstein, The Printing Press As an Agent of Change: Communications and Cultural Transformations in Early-Modern Europe (Cambridge University Press, 1980).

Jurgen Habermas, The Structural Transformation of the Public Sphere: Inquiry into a Category of Bourgeois Society, New edition. (Polity Press, 1992).

Marcel Gauchet, L’avènement de la démocratie : Tome 1, La révolution moderne (Editions Gallimard, 2007).

Το παρακάτω είναι το κείμενο της παρέμβασης μου στη συζήτηση με τίτλο

Le mardi 14 décembre 2010, après un débat houleux, le Parlement grec a adopté le projet de loi sur les mesures d’urgence qui parachèvent le programme d’austérité du gouvernement socialiste, imposé par la Troïka (FMI, UE, BCE).

Ce projet de loi voté en urgence comprend, entre autres, l’augmentation supplémentaire de la TVA ; la possibilité pour les entreprises de passer outre les conventions collectives sectorielles dans les négociations avec les salariés (ce qui de fait permettra les baisses de salaire et les licenciements à grande échelle) ; et des coupes supplémentairement de l’ordre de 10% dans les salaires du secteur public et semi-public.

Le lendemain, mercredi 15 décembre, à l’appel des principaux syndicats du pays, les salariés du public et du privée ont participé à une grève générale ainsi qu’à une Nième manifestation massive dans les rues d’Athènes. Comme ça a été le cas à des nombreuses occasions par le passé, la manifestation s’est terminée par des heurts violents entre manifestants et policiers dans les rues de la ville. Costis Hatzidakis, un ancien ministre de la droite, a été agressé en pleine manifestation et sous le regard des caméras.

C’est comme ça que s’achève l’année 2010 qui, pour la Grèce, a marqué l’entrée du pays dans une période d’instabilité sociale et économique parmi les plus graves de son histoire récente. Ceci à la suite de la « découverte » de l’état dramatique des finances du pays par le gouvernement socialiste fraîchement élu en novembre 2009 et la signature du « mémorandum d’austérité » avec les principaux bailleurs de fonds (FMI, UE, BCE) en échange du plan de sauvetage de mai 2010.

Dans cette intervention, je tacherai de me concentrer sur les particularités du cas de la Grèce, dans le contexte de la crise économique mondiale.

Un pays en crise avant la crise de la dette

La révolte sociale de décembre 2008 après la mort du jeune Alexis sous les balles d’un policier, condamné à perpétuité depuis, a été l’une des plus graves crises qu’a vécues un pays européen depuis des décennies. Par son ampleur, son intensité et sa durée elle a largement dépassé la révolte des banlieues françaises en 2005 (Kalyvas, 2010).

Ces événements ont eu lieu, presque un an avant les élections de novembre 2009 et la révélation de l’ampleur de la dette du pays, à un moment où le discours dominant présentait la Grèce comme étant épargnée par la crise financière. Autrement dit, la Grèce était déjà un pays en crise sociale profonde avant le déclenchement de la crise de la dette et les mesures d’austérité qui l’ont suivi. Ces derniers n’ont fait qu’aggraver la situation.

Crise sociale et économique : selon des données publiées lundi 13 décembre par l’Office statistique de l’UE (Eurostat, 2010, données de 2008 et 2009), 2 Grecs sur 5 vivent sous le seuil de pauvreté, même après avoir perçu les prestations sociales de l’Etat, alors que 1 Grec sur 10 est dans l’impossibilité de subvenir à ses besoins de première nécessité.

D’après Eurostat, les personnes à la limite de la pauvreté proviennent de foyers à revenu inférieur à 60% du revenu national moyen. Plus précisément, la Grèce est le 4e pays de l’UE avec un taux élevé de personnes se trouvant à la limite de la pauvreté. La Lettonie occupe la 1ère place (25,6%), suivie par la Roumanie (23,4%), la Bulgarie (21,4%) et la Grèce (20,1%, soit 2,2 millions de citoyens).

Crise du système d’éducation

Cette année, le budget de l’Education nationale et de l’enseignement supérieur sera pour la première fois inférieur à 3% du PIB. Il n’y a que Malte et la Roumanie où un pourcentage du budget inférieur est consacré à l’éducation.  Les élèves grecs se retrouvent ainsi aux dernières place parmi les pays du OCDE dans le classement PISA qui évalue les systèmes d’éducation (PISA, 2009).  Cette situation aboutit à la privatisation progressive du système d’éducation grec qui privilégie ceux qui ont les moyens d’accéder à des cours privés de qualité, au détriment de ceux qui dépendent exclusivement de l’enseignement public (Kouvelakis, 2008).

Crise de confiance aux institutions

Le personnel politique et les institutions du pays sont complètement discrédités à cause du clientélisme, du népotisme et de la corruption qui les caractérise en grande partie. La cote de confiance des partis politiques s’effondre et l’abstention augmente à chaque élection, au point de largement dépasser les 50% aux dernières élections locales. Fait notable de ces élections, le parti néonazi Hrysi Avgi a reçu 5% de votes exprimés dans la municipalité d’Athènes, avec des pics de 20% dans certains quartiers défavorisés. C’est la première fois dans l’histoire de l’après-guerre qu’un élu ouvertement néonazi siégera au conseil municipal de la ville d’Athènes.

Les extrémistes trouvent un terreau fertile auprès d’une population des quartiers populaires de la ville qui voit affluer des immigrés. Ceci en grande partie à cause l’Accord de Dublin II qui oblige les pays limitrophes de l’Europe de recevoir les demandes d’asile des immigrés entrants. D’où des reconductions massives d’immigrés vers la Grèce où ils se trouvent bloqués en attendant de pouvoir se rendre clandestinement dans le nord de l’Europe.

La politique imposée par la Troïka

La politique du triumvirat des représentants de l’Union européenne, du Fonds monétaire international et de la Banque centrale européenne, qui est désigné comme « Troïka » en Grèce, est à tout point de vue similaire à celle imposée par le FMI en Argentine à la fin des années 90 – même si la méthode est devenue moins directement coercitive. Il s’agit pour l’économie grecque de nouer avec la compétitivité par la baisse des salaires, la flexibilisation du marché de travail et le rétrécissement des services publics. En somme, procéder à une sorte de dévaluation interne. Sauf que, en l’occurrence, les prix ne suivent pas la diminution des salaires.

Sous l’impulsion notamment de l’Allemagne, l’objectif est d’éviter l’effondrement de l’économie grecque, avec les conséquences qu’une telle perspective pourrait avoir pour l’Europe, tout en évitant également ce que les économistes appellent « moral hazard » ou aléa moral si les mauvais élèves de la zone euro étaient « trop » épargnés par les plans de sauvetage. D’où également les conditions draconiennes du remboursement du prêt consenti à la Grèce.

Or, pratiquement aucun des objectifs fixés par le plan d’austérité du côté de la croissance et des recettes fiscales pour 2010 n’a été atteint. L’incapacité de l’administration de collecter l’impôt sur le revenu aboutit à l’augmentation des toutes les taxes indirectes et socialement injustes (TVA etc), aggravant du même coup les inégalités. L’affaiblissement de la demande aboutit à la dépression économique et l’accroissement du chômage.

La politique imposée par la Troïka et appliquée avec zèle par le gouvernement socialiste aggrave les tendances préexistantes et fait émerger des nouveaux phénomènes sociaux négatifs : montée de l’extrême droite, paupérisation des franges importantes des classes populaires, explosion de la toxicomanie et du trafficking, violence politique de nouvelle génération (attentats divers, manifestations violentes, pogroms contre les immigrés), émigration des jeunes, antagonisme intergénérationnel, criminalité, décadence urbaine, disparition des derniers vestiges de l’état providence et des acquis sociaux. Le sentiment de perte de souveraineté et de délégitimation démocratique des instances décisionnaires conduit aussi à un rejet de l’Europe en tant que horizon historique de la Grèce.

Dans ce contexte morose, il y a quand même des éléments positifs à relever : une certaine prise de conscience de la population face aux pratiques de corruption dominantes jusqu’à là. L’élection des candidats indépendants et progressistes à Athènes et à Salonique, contre l’extrême droite, l’église et les  « dynasties » d’élus historiques. L’émergence d’une sphère publique alternative sur l’internet et dans la rue. La multiplication des initiatives de citoyens partant de la base dans le domaine de l’écologie de l’éducation. Une vivacité culturelle exprimant l’esprit du temps…

À quand une perspective véritablement politique ?

Kalyvas A, “An Anomaly? Some Reflections on the Greek December 2008″, Constellations Volume 17, 2010 http://bit.ly/g25QIU

Eurostat, Income and living conditions in Europe , 13 décembre 2010, disponible à l’adresse : http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page/portal/product_details/publication?p_product_code=KS-31-10-555

Stathis Kouvelakis, « La Grèce en révolte », Contretemps, 14 décembre 2008. http://www.contretemps.eu/interventions/stathis-kouvelakis-grece-en-revolte

OCDE, Classement PISA 2009, http://www.lemonde.fr/societe/infographie/2010/12/07/pisa-les-resultats-des-differents-pays_1450385_3224.html#ens_id=1399873

Όμως πλέον οι προσπάθειες λογοκρισίας που στοχεύουν το Wikileaks αναδεικνύουν την υπόθεση του σε κρίσιμο πολιτικό διακύβευμα για την μελλοντική εξέλιξη της διαδικτυακής δημόσιας σφαίρας.

Πράγματι το διακύβευμα αυτή τη στιγμή ξεπερνάει κατά πολύ την περίπτωση του Julian Assange,  του Wikileaks, ακόμη και των σκανδάλων που περιέχονται στα έγγραφα της διαρροής. Το βαθιά πολιτικό ζήτημα που διακυβεύεται τώρα είναι κατά πόσο οι δυτικές αστικές δημοκρατίες θα προχωρήσουν σε έλεγχο του διαδικτύου στα πρότυπα της Κίνας και του Ιράν;

Κατά πόσο η εκτελεστική εξουσία θα πετύχει ωμή λογοκρισία χωρίς οποιαδήποτε νομιμοποίηση από τη Δικαιοσύνη ; Κατά πόσο οι χρήστες του διαδικτύου και η αρχιτεκτονική του θα αντισταθούν στη μεγαλύτερη συντονισμένη επιχείρηση απαγόρευσης μιας πηγής πληροφορίας στην ιστορία του νέου μέσου;

Το χρονικό της λογοκρισίας

Μετά το αρχικό μούδιασμα από τις αποκαλύψεις του Wikileaks, οι οργανωμένες αντιδράσεις των κέντρων εξουσίας που θίγονται από αυτές κορυφώνονται. Έτσι, λίγες ώρες μετά από την δημοσιοποίηση των διπλωματικών εγγράφων την Κυριακή  28 Νοεμβρίου, εκδόθηκε διεθνές ένταλμα σύλληψης εις βάρος του Julian Assange από τις Σουηδικές αρχές με την κατηγορία του βιασμού. Ταυτόχρονα το σάιτ έγινε στόχος επαναλαμβανόμενων επιθέσεων DοS.

Ακολούθως, όλοι οι Αμερικάνοι πάροχοι του Wikileaks έπαυσαν τις υπηρεσίες τους μετά από αίτημα του Joe Lieberman, Γερουσιαστή και πρόεδρου της Επιτροπής για θέματα εσωτερικής ασφάλειας των ΗΠΑ. Amazon, Paypal, EveryDNS σταμάτησαν έτσι να υποστηρίζουν το σάιτ μετά από πιέσεις της Αμερικάνικης κυβέρνησης (Λεπτομέρειες εδώ από τον Vrypan).

Γενικότερο πλαίσιο

Αυτά συμβαίνουν τη στιγμή που στην Γερουσία συζητείται το νομοσχέδιο Combatting Online Infringement and Counterfeits Act (COICA) το οποίο δίνει στον Γενικό εισαγγελέα το δικαίωμα να αποκλείει την πρόσβαση σε ιστότοπους που υποτίθεται ότι παραβίασαν πνευματική ιδιοκτησία. Αυτό ακόμη κι αν οι συγκεκριμένοι ιστότοποι δεν διαθέτουν ιδιόκτητο περιεχόμενο αλλά μόνο συνδέσμους προς αυτό.

Ο ίδιος ο Lieberman έχει πάρει νομοθετική πρωτοβουλία με όνομα SHIELD Act (Securing Human Intelligence and Enforcing Lawful Dissemination) για την αυστηροποίηση της απαγόρευσης δημοσιοποίησης κρατικών εγγράφων. Φαίνεται λοιπόν ότι η υπόθεση του Wikileaks εντάσσεται σε ένα γενικότερο πλαίσιο αμφισβήτησης της ελεύθερης έκφρασης στο διαδίκτυο.

Η απόφαση της Amazon να διακόψει το hosting του Wikileaks ξεσήκωσε πολλούς από τους πελάτες της εταιρείας. Ένας από αυτούς είναι κι ο ογδοντάχρονος Daniel Ellsberg, οποίος το 1971 είχε δώσει στις εφημερίδες τα Pentagon Papers, εσωτερικά έγγραφα του Αμερικανικού στρατού που αποκάλυψαν τα εγκλήματα του Βιετνάμ. Σε επιστολή του ο Ellsberg καλεί σε μποϊκότ της Amazon. Παρόμοιες πρωτοβουλίες πολλαπλασιάζονται στις ΗΠΑ.

Mirrors all over

Όμως έξι ώρες μετά την εξαφάνιση του Wikileaks από τους σέρβερς της Amazon, ο ιστότοπος είχε ανέβει και πάλι στο διαδίκτυο. Αυτή τη φορά το hosting κάνουν οι Σουηδοί της εταιρείας Bahnhof και οι Γάλλοι της OVH (είναι η ίδια εταιρεία που υποστηρίζει και το smyrnaios.net). Αμέσως, ο Ερίκ Μπεσόν, υπουργός του Σαρκοζύ στον οποίο έχω αναφερθεί εδώ, έδωσε εντολή στην OVH να κατεβάσει το Wikileaks. Οι υπεύθυνοι της εταιρείας αρνήθηκαν να το κάνουν και  κατέφυγαν στη δικαιοσύνη ώστε αυτή να αποφασίσει επίσημα για το αν συντρέχουν λόγοι απαγόρευσης του.

Τη στιγμή που γράφονται αυτές οι γραμμές, οι λυσσαλέες προσπάθειες της Ουάσινγκτον και των συμμάχων της να αποκλείσουν την πρόσβαση στο Wikileaks δεν έχει ευδοκιμήσει ακόμα, μία ολόκληρη εβδομάδα μετά τη διαρροή των επίμαχων εγγράφων. Κατά κάποιο τρόπο πρόκειται για θαύμα. Τόση είναι η οργή των θιασωτών της λογοκρισίας που οι πιο ακραίοι από αυτούς καλούν ανοιχτά την Αμερικάνικη κυβέρνηση να δολοφονήσει τον Assange.

Όμως ήδη έχουν δημιουργηθεί εκατοντάδες mirror servers που αναδιανέμουν το περιεχόμενο του Wikileaks. Το κίνημα του ελεύθερου λογισμικού, τα Ευρωπαϊκό πειρατικό κόμμα αλλά και εκατοντάδες απλοί χρήστες υποστηρίζουν τον ιστότοπο από εναλλακτικούς servers.

Πρόκειται περί κλασικής περίπτωσης εφαρμογής του Streisand effect: κάθε προσπάθεια εξάλειψης μιας πληροφορίας από το διαδίκτυο έχει ως άμεσο αποτέλεσμα της ακόμη μεγαλύτερη διασπορά της. Για να εξαφανιστούν τα διπλωματικά έγγραφα και το Wikileaks χρειάζεται μια συντονισμένη προσπάθεια ελέγχου της πληροφορίας, στα κινεζικά και ιρανικά πρότυπα, διευρυμένη σε όλο το διαδίκτυο. Κάτι που φαίνεται αδύνατο αλλά μένει να επιβεβαιωθεί.

Η δημοσιογραφία του συστήματος

Ταυτόχρονα η πολεμική μεγαλώνει σε ΗΠΑ και Ευρώπη. Οι δημοσιογράφοι του συστήματος κατηγορούν το Wikileaks ότι παραβιάζει τις καθώς πρέπει πρακτικές και επιζητεί την επικράτηση μιας απολυταρχικής γενικευμένης διαφάνειας.  Λένε επίσης ότι οι πληροφορίες που βρέθηκαν τελικά στα έγγραφα δεν ήταν κάτι νέο.

Η απάντηση των μπλόγκερς όπως ο Glenn Greenwald είναι ότι η ύπαρξη του ιστότοπου οφείλεται εν πολλοίς στην ανεπάρκεια των κυρίαρχων ΜΜΕ να αναδείξουν τα πραγματικά πολιτικά διακυβεύματα της εποχής μας. Ο Greenwald απαριθμεί πολλές υποθέσεις που αποκαλύπτονται από το Wikileaks και που αναφέρθηκαν από ελάχιστα έως καθόλου στα Αμερικάνικα ΜΜΕ. Αντιγράφω:

“(1) the U.S. military formally adopted a policy of turning a blind eye to systematic, pervasive torture and other abuses by Iraqi forces;

(2) the State Department threatened Germany not to criminally investigate the CIA’s kidnapping of one of its citizens who turned out to be completely innocent;

(3) the State Department under Bush and Obama applied continuous pressure on the Spanish Government to suppress investigations of the CIA’s torture of its citizens and the 2003 killing of a Spanish photojournalist when the U.S. military fired on the Palestine Hotel in Baghdad (see The Philadelphia Inquirer’s Will Bunch today about this: “The day Barack Obama Lied to me”);

(4) the British Government privately promised to shield Bush officials from embarrassment as part of its Iraq War “investigation”;

(5) there were at least 15,000 people killed in Iraq that were previously uncounted;

(6) “American leaders lied, knowingly, to the American public, to American troops, and to the world” about the Iraq war as it was prosecuted, a conclusion the Post’s own former Baghdad Bureau Chief wrote was proven by the WikiLeaks documents;

(7) the U.S.’s own Ambassador concluded that the July, 2009 removal of the Honduran President was illegal — a coup — but the State Department did not want to conclude that and thus ignored it until it was too late to matter;

(8) U.S. and British officials colluded to allow the U.S. to keep cluster bombs on British soil even though Britain had signed the treaty banning such weapons, and,

(9) Hillary Clinton’s State Department ordered diplomats to collect passwords, emails, and biometric data on U.N. and other foreign officials, almost certainly in violation of the Vienna Treaty of 1961″

Το ίδιο ακριβώς αναφέρει κι ο Jay Rosen για τον οποίο η ανάδυση του Wikileaks ως ενδιάμεσου μεταξύ του ευρέως κοινού και των πηγών πληροφόρησης οφείλεται στην εξασθένιση της ερευνητικής και ελεγκτικής της εξουσίας δημοσιογραφίας (watchdog journalism) κατά την περίοδο Μπους.

Ο Dave Winer λέει ότι το σοκ για τα Αμερικανικά κυρίαρχα ΜΜΕ είναι ακόμη μεγαλύτερο λόγω της συνήθειας που απέκτησαν να αναμασούν άκριτα την « κυβερνητική επικοινωνιακή πολιτική ». O Mathew Ingram υποστηρίζει ότι τα κυρίαρχα ΜΜΕ πρέπει πλέον να μάθουν να ζουν με ενδιάμεσους όπως το Wikileaks καιλέει το αυτονότητο, όπως κι ο Dan Gillmore : ότι άσχετα με τα χαρακτηριστικά του συγκεκριμένου ιστότοπου, κάθε επίθεση εναντίον του αυτή τη στιγμή είναι επίθεση κατά της ελευθερίας της έκφρασης.

Διαβάστε επίσης:

Wikileaks and the Global Geography of Cyberwarfare

WikiLeaks et la censure politique d’Internet: nous voila prévenus !

Wikileaks: Power shifts from secrecy to transparency

Amazon and WikiLeaks – Online Speech is Only as Strong as the Weakest Intermediary

Στα μέσα του μήνα, στο φόρτε της κινητοποίησης,  ένα τρίτο των βενζινάδικων ήταν άδεια και τρία εκατομμύρια πολιτών διαδήλωναν κάθε τέσσερις μέρες. Εκατοντάδες λύκεια ήταν υπό κατάληψη, η πρόσβαση σε λιμάνια, σταθμούς και αεροδρόμια έκλεινε κατά τακτά διαστήματα.

Κυλιόμενες απεργίες εμπόδιζαν την κανονική λειτουργία δημόσιων υπηρεσιών (εφορίες, δήμοι, σχολεία, πανεπιστήμια) αλλά και στρατηγικών ιδιωτικών τομέων (διυλιστήρια, μεταφορές, ενέργεια). Σοβαρά επεισόδια  μεταξύ αστυνομίας και μαθητών κατέληγαν συχνά σε σκηνές αστικής βίας που θύμιζαν μικρογραφία των Δεκεμβριανών.

Το πιο σημαντικό όμως ήταν ότι η αίσθηση της κανονικότητας  για εκατομμύρια Γάλλους πήγε περίπατο. Περπατώντας στους δρόμους μιας χαμένης επαρχιώτικης γειτονιάς κάποιος μπορούσε να συναντήσει μια ομάδα συνδικαλιστών με αυτοκόλλητα της CGT να βαδίζουν προς άγνωστο προορισμό με αποφασιστικό βήμα σαν να είχαν μια μεγάλης σημασίας αποστολή να εκτελέσουν.

Στις παρυφές του Παρισιού, στη μέση μιας αχανούς βιομηχανικής ζώνης κάποιος μπορούσε να συναντήσει ένα μείγμα αντικαπιταλιστών,  συνταξιούχων, μαθητών και εργατών να τρώνε σάντουιτς με λουκάνικα μπροστά στην μπλοκαρισμένη είσοδο μια αποθήκης καυσίμων.

Στα ραντεβού για τα μπλοκαρίσματα στις πέντε το πρωί βρίσκονταν άνθρωποι διαφορετικοί αλλά αποφασισμένοι. Στοίβες από σκουπιδοντενεκέδες και καρέκλες εμπόδιζαν την είσοδο σε δημόσιες υπηρεσίες και σχολεία.

Το κίνημα κατάφερε,  το πιο δύσκολο, να παρεισφρήσει στην καθημερινότητα της « σιωπηλής πλειοψηφίας », να αγγίξει και τους πιο αδιάφορους « ψηφοφόρους » ρωτώντας τους τη μόνη ερώτηση που αξίζει να ρωτηθεί: ποιο μέλλον θέλεις για σένα και τα παιδιά σου;

Η συνταξιοδοτική απορρύθμιση του Σαρκοζύ δεν ήταν παρά η αφορμή. Σαφώς και πρόκειται περί καθαρά ταξικής επιλογής για αύξηση των ορίων ηλικίας, από την οποία θα πληγούν κυρίως  εργάτες και μισθωτοί με χαμηλή μόρφωση που μπήκαν νωρίς στην αγορά εργασίας,  γυναίκες και νέοι με τις ασυνεχείς και επισφαλείς καριέρες.

Η πραγματικότητα όμως είναι ότι το συγκεκριμένο μέτρο δεν ήταν παρά η αφορμή για την έκφραση μιας μαζικής οργής, μιας ολικής αντίθεσης στην κατεύθυνση που παίρνει η γαλλική κοινωνία. Μια κοινωνία που οικοδομήθηκε πάνω στο –  ίσως ψευδεπίγραφο – ιδεώδες της κοινωνικής αλληλεγγύης και  του συλλογικού πεπρωμένου και η οποία βρίσκεται εδώ και χρόνια υπό τον ζυγό της πιο στυγνής ολιγαρχίας.

Πολιτικός οπορτουνισμός, αναλγησία, προπαγάνδα και χειραγώγηση είναι η πραγματικότητα της δημόσιας σφαίρας στη χώρα. Κοινωνική αδικία, ρατσισμός, ψυχολογική βία, φάσμα φτώχειας ή τουλάχιστον κοινωνικού υποβιβασμού είναι η καθημερινότητα των εργαζόμενων που υπομένουν τις « μεταρρυθμίσεις ». Προκλητικός πλούτος, κυνισμός, νεποτισμός και θέαμα ο κόσμος της Σαρκοζικής ολιγαρχίας και των συμμάχων της.

Μετά την ψήφιση του συνταξιοδοτικού και τις τελευταίες προγραμματισμένες κινητοποιήσεις το πιο πιθανό είναι το μαζικό κίνημα να σβήσει. Οι εκλογές είναι σε ενάμιση χρόνο, η κυβέρνηση θα υπενθυμίσει την δημοκρατική νομιμοποίηση της,  τα αφεντικά θα προτάξουν το « κόστος για την οικονομία και τον τουρισμό », τα κυρίαρχα ΜΜΕ θα επωμιστούν πάλι το ρόλο του μαντρόσκυλου που είχαν αναγκαστικά αποτινάξει έστω και λίγο υπό την πίεση του κινήματος.

Και τώρα τι; Μήπως ο Οκτώβρης δεν ήταν παρά ένα, λαμπερό, επεισόδιο της γαλλικής « μυθολογίας του κοινωνικού κινήματος », σουβενίρ και φολκλόρ χωρίς αντίκτυπο. Μπορεί και να ήταν.

Υπάρχει όμως ένα πεπραγμένο. Τα συνδικάτα ξέρουν ότι δεν μπορούν πια να υπολογίζουν σε κοινωνικούς συμβιβασμούς για να νομιμοποιηθούν. Οι πλατιές μάζες των εργαζομένων που ψήφισαν τον Σαρκοζύ πριν από τρία χρόνια ξέρουν ότι το όραμα του πλουτισμού μέσα από τη δουλειά που τους έταξε ήταν ψεύτικο. Οι καλοπροαίρετοι της ιντελιντζένσιας ξέρουν πια ότι χρειάζεται ρηξικέλευθος λόγος και σκέψη κριτική για να μη χαθεί το τελευταίο ίχνος της κοινωνικής νομιμοποίησης του ρόλου τους. Οι ρεφορμιστές κατάλαβαν ότι κι αν κερδίσουν την εξουσία όλα αυτά θα τα βρουν μπροστά τους.

Μπορεί λοιπόν ο γαλλικός Οκτώβρης να γίνει απαρχή για αντίσταση. Όχι της τσαμπουκαλεμένης πλην όμως ρηχής και σπασμωδικής εκδοχής της, αλλά της άλλης. Της θεωρητικά στιβαρής και πρακτικά αποφασισμένης και οργανωμένης αντίστασης σε καθημερινή βάση.

Και ίσως στο τέλος να έρθει και η « εναλλακτική πρόταση διακυβέρνησης » που τόσο επιτακτικά απαιτούν από την Αριστερά οι τηλεοπτικοί αστέρες .  Από τα κάτω των κοινωνικών διεργασιών κι όχι από τα πάνω των σοφιστικέ γραφείων του Γαλλικού Σοσιαλιστικού Κόμματος.

Η σταδιακή εκλαΐκευση του “κοινωνικού διαδικτύου” και στην Ελλάδα ενέπνευσε  αρχικά πληθώρα αισιόδοξων αναλύσεων και σχολίων σχετικά με την υποτιθέμενη εκ φύσεως θετική επιρροή τους στη δημόσια σφαίρα. Όμως η πραγματικότητα είναι διαφορετική. Η ισχυροποίηση του λαϊκισμού και της μισαλλοδοξίας σε ένα μεγάλο κομμάτι της ελληνικής κοινωνίας είναι πλέον ορατή και στη διαδικτυακή έκφραση της.

Όπως έγραφα πριν από σχεδόν δύο χρόνια, “ενα από τα βασικά επιχειρήματα των τεχνόφιλων διανοούμενων το οποίο ανακυκλώνεται άκριτα από τα ΜΜΕ είναι η υποτιθέμενη «δημοκρατική » φύση των εφαρμογών  Web 2.0. Σύμφωνα με αυτή την επιχειρηματολογία, η συμμετοχική φύση των νέων μέσων, λόγω των τεχνικών χαρακτηριστικών τους,  δίνει την δυνατότητα σε όλους να εκφραστούν στη δημόσια σφαίρα αλλά και να συμμετάσχουν άμεσα στην διαμόρφωση της δυνητικής « κοινής γνώμης ».

Η εξέλιξη αυτή, που χαρακτηρίζεται συχνά ως « τεχνολογική επανάσταση », θεωρείται από πολλούς ως η μήτρα κοσμογονικών εξελίξεων  στο χώρο της μαζικής επικοινωνίας και εν τέλει ως παράγοντας βελτίωσης της ίδιας της δημοκρατίας. Το βασικό πρόβλημα αυτών των προσεγγίσεων είναι ότι από τη μία υπερτιμούν τον ριζοσπαστικό χαρακτήρα των νέων τεχνολογιών και δη του λεγόμενου Web 2.0, ενώ ταυτόχρονα υποτιμούν τις κοινωνικές, οικονομικές και πολιτιστικές ανισότητες που χαρακτηρίζουν τη χρήση τους.”

Πράγματι, η εισαγωγή των νέων μέσων στην κοινωνία γίνεται σε συνεχή αλληλεπίδραση με τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της. Δεν είναι τόσο η τεχνολογία που αλλάζει τους συσχετισμούς και τον πολιτισμό μιας κοινωνίας, όσο αυτοί που διαμορφώνουν τις συνθήκες οικειοποίησης της τεχνολογίας από το ευρύ κοινό. Το ίδιο συμβαίνει και με τη δημόσια έκφραση που αποτελούν τα ελληνόφωνα ιστολόγια και κοινωνικά δίκτυα.

Στην πρώτη περίοδο ανάπτυξης των ελληνόφωνων νέων μέσων, η ελιτίστικη υφή της κοινωνικής τους βάσης δικαιολογούσε και την σχετική ομοιογένεια, με λίγες εξαιρέσεις, συμπεριφορών και περιεχομένων που αναπτύσσονταν σε αυτά. Για παράδειγμα, ο “πρωτοπόρος” πληθυσμός της ελληνόφωνης μπλογκοσφαίρας παρουσίαζε κοινά κοινωνιολογικά, τεχνολογικά και ιδεολογικά χαρακτηριστικά: νέοι χρήστες ως επί το πλείστον, με υψηλή μόρφωση, σημαντικές τεχνικές δεξιότητες, υψηλό διανοητικό/οικονομικό κεφάλαιο και φιλελεύθερη προσέγγιση σε ότι αφορά τις ατομικές ελευθερίες και δικαιώματα.

Σαφώς και αυτά τα χαρακτηριστικά δεν είναι αντιπροσωπευτικά της ελληνικής κοινωνίας στο σύνολο της. Όμως, παρόλες τις κατά καιρούς συγκρούσεις και διαμάχες είτε επί προσωπικού είτε με βαθύτερα πολιτικά αίτια, η συναίνεση στα βασικά ζητήματα νετικέτας και ανοχής της διαφορετικότητας, που επέτρεπε αν μη τι άλλο μια μορφή διαλόγου, ήταν υπαρκτή, έστω κι αν το τίμημα ήταν η περιχαράκωση του διαδικτυακού χώρου από τις σκληρές αντιφάσεις που διατρέχουν την ελληνική κοινωνία.

Έχω την εντύπωση ότι πλέον το ελληνικό διαδίκτυο έχει απολέσει αυτή τη συναίνεση. Η μαζική εισροή νέων χρηστών κατέστησε σταδιακά την μπλογκοφαίρα και τα κοινωνικά δίκτυα αντιπροσωπευτική ενός όλο και μεγαλύτερου τμήματος της ελληνικής κοινωνίας. Εκτός από τα προφανή θετικά στοιχεία της μαζικής διαδικτυακής έκφρασης των Ελλήνων πολιτών, η τάση αυτή μετουσίωσε επίσης και τις χρόνιες παθογένειες της ελληνικής δημόσιας σφαίρας: λαϊκισμός, μισαλλοδοξία, χειραγώγηση, ξενοφοβία.

Ο πολλαπλασιασμός των “ανεξάρτητων”ιστολογίων που προβάλουν ένα συνονθύλευμα “ειδήσεων” και “αποκαλύψεων” με κίτρινο περιεχόμενο και η υψηλή επισκεψιμότητα τους αποδεικνύει του λόγου το αληθές. Το ίδιο και τα χιλιάδες ανώνυμα, προσβλητικά και αφοριστικά σχόλια που κατακλύζουν το ελληνόφωνο διαδίκτυο. Πλέον, η διάρθρωση τους με “επίσημα” ΜΜΕ παρόμοιας φύσης αλλά και με την άκρα δεξιά είναι συστημική. Απόδειξη η ενορχήστρωση λασπολογικών εκστρατειών ενάντια ανθρώπων με αξιόλογη δημόσια παρουσία όπως, μεταξύ πολλών, η Αφροδίτη Αλ Σαλέχ, ο Παναγιώτης Βρυώνης ή ο Στέλιος Κούλογλου.

Πως όμως θα μπορούσε η εξέλιξη να είναι διαφορετική σε μια κοινωνία που γαλουχήθηκε επικοινωνιακά από τα κραυγάζοντα τηλεοπτικά παράθυρα και τα λάγνα μεσημεριανάδικα; Ποια θα μπορούσε να ήταν η διαδικτυακή μετάφραση ενός πολιτικού και δημοσιογραφικού συστήματος βασισμένου στη χειραγώγηση και στην λογική του νόμιμου που είναι και ηθικό; Όχι μόνο η εκλαΐκευση των νέων μέσων δεν φαίνεται στην παρούσα φάση να αντιβαίνει στα παραπάνω αλλά οξύνει το πρόβλημα μέσω της ασυδοσίας που επιτρέπει η ανωνυμία, όπως έχει αναφέρει κατ’ επανάληψη ο Μανώλης Ανδριωτάκης.

Κάποιος μπορεί να απαντήσει ότι η σημερινή κατάσταση δεν είναι παρά παιδική αρρώστια του ελληνόφωνου διαδικτύου. Η ωρίμανση των χρήσεων θα φέρει και την αντίστοιχη εξισορρόπηση. Το επιχείρημα έχει βάση. Πράγματι ο αρνητικός τεχνολογικός ντετερμινισμός όπως εκφράζεται για παράδειγμα από τον Andrew Keen είναι το ίδιο λαθεμένος με την άκρατη τεχνοφιλία. Όμως τα παραδείγματα πιο ώριμων διαδικτυακά χωρών δείχνουν ότι τελικά τα νέα, όπως και τα παλιά μέσα, δεν είναι άλλο παρά ένας, έστω παραμορφωτικός, καθρέφτης της ίδιας της κοινωνίας που τα γέννησε. Τα φαινόμενα που περιέγραψα δεν θα παύσουν, δυστυχώς, όσο η ελληνική κοινωνία θα βρίσκεται στο σημερινό τέλμα της οικονομικής, κοινωνικής, πολιτικής και αξιακής κρίσης.

Να συμπληρώσω ότι, όπως αναφέρω και στη συζήτηση που γίνεται παρακάτω στα σχόλια, είμαι αντίθετος σε κάθε προσπάθεια επιβολής της επωνυμίας στα ιστολόγια από τα πάνω. Έχω μάθει εκατοντάδες πράγματα και έχω συγκινηθεί πολλές φορές διαβάζωντας κείμενα ανώνυμων και ψευδώνυμων ιστολόγων με αξιοπρέπεια και βάθος. Καμία σχέση δεν έχουν όλοι αυτοί με την κατάσταση που περιγράφω παραπάνω.

Κι ένα παλιότερο σχετικό ποστ για την περίπτωση του press-gr

Γράφουν επίσης δύο θύματα του Τρωκτικού, ο Κούλογλου στο Tvxs κι ο Τσαγκαρουσιάνος στη Lifo

Μια πρόταση για ένα πλαίσιο αρχών και αξιών για δημοσιογραφικά blog από τον Μανώλη Ανδριωτάκη

Σκέψεις πάνω στο θέμα από τον Προκόπη Δούκα

Και μια ψευδώνυμη μπλόγγερ με τα όλα της που δεν καταλαβαίνει από ξύλινη γλώσσα: Η μάγισσα Κίρκη γράφει σχετικά.