Α

Στην Ελλάδα η κρίση στον χώρο των ΜΜΕ άρχισε να γίνεται αισθητή το 2008 και πλέον έχει λάβει διαστάσεις χιονοστιβάδας: καθίζηση της διαφήμισης και της κυκλοφορίας, μεγάλες ζημιές και αθρόες απολύσεις στα συγκροτήματα ΜΜΕ.

Οι λόγοι που εξηγούν αυτή την κατάσταση στην Ελλάδα είναι συγκυριακοί – όπως η οικονομική κρίση – αλλά και δομικοί. Για παράδειγμα η διαγώνια συγκέντρωση που θριάμβευσε τις τελευταίες δύο δεκαετίες στη χώρα επέτρεψε σε επιχειρηματίες να συντηρούν για χρόνια ζημιογόνα ΜΜΕ με σκοπό την άσκηση πίεσης στην πολιτική εξουσία, τη διαμόρφωση της κοινής γνώμης και εν τέλει την εξυπηρέτηση αλλότριων σκοπών. Το σκάσιμο της Ελληνικής « φούσκας » μοιραία λοιπόν επέφερε εκατόμβη στο χώρο.

Πλέον, τα παραδοσιακά εκδοτικά συγκροτήματα βλέπουν ως μόνη σανίδα σωτηρίας τους το διαδίκτυο. Η ιδέα αυτή όμως, πέρα από τον τεχνολογικό ντετερμινισμό που τη χαρακτηρίζει, αγνοεί κάποια βασικά προβλήματα οικονομικής και κοινωνικής φύσης.

Το διαδίκτυο αποτελεί πεδίο διαφημιστικού υπερανταγωνισμού και όχι ολιγοπωλίου όπως η τηλεόραση και ο τύπος. Αυτό σημάνει ότι, σε μια μικρή αγορά όπως η Ελλάδα, εκατοντάδες ιστότοποι ανταγωνίζονται για την προσοχή του (μικρού σχετικά) κοινού και για την διαφημιστική δαπάνη που αυτή συνεπάγεται.

Το μοντέλο που κερδίζει τη μάχη της επισκεψιμότητας είναι αυτό του copy-paste και της σκανδαλολογίας (χαμηλό κόστος/πολλά κλικ) στο οποίο ειδικεύονται pure-players και ψευδοblogs. Παράλληλα για να φτάσουν στο κοινό οι παραγωγοί περιεχομένου εξαρτώνται όλο και περισσότερο από ενδιάμεσους όπως η Google, η Apple και το Facebook που κρατούν για τον εαυτό τους τη μερίδα του λέοντος της διαφημιστικής υπεραξίας.

Την ίδια στιγμή το διαδικτυακό κοινό, έχοντας καλύψει την ανάγκη του για βασική ενημέρωση και ψυχαγωγία, αρνείται να πληρώσει για επιγραμμικά κακέκτυπα εφημερίδων και καναλιών. Αντίθετα, οι ίδιοι οι χρήστες συμμετέχουν στην παραγωγή και κυρίως στη διάδοση της πληροφορίας μέσω συμμετοχικών εργαλείων και διαδικασιών.

Στο διαδίκτυο ο πλουραλισμός και η καινοτομία στην ενημέρωση, με όλες τις αντιθέσεις τους, προέρχονται από τα κάτω και όχι από τα γραφεία υψηλόβαθμων στελεχών συγκροτημάτων επικοινωνίας.  Όμως το ερώτημα για το πως θα χρηματοδοτηθεί η ανεξάρτητη επαγγελματική δημοσιογραφία παραμένει ανοιχτό.

Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα Παρόν, 8/05/11

Ραδιοφωνική συνένετευξη στο Βασίλη Κουφόπουλο πάνω στο ίδιο θέμα 28/04/11

Εκτός από μια εταιρεία με θετική εικόνα και ποιοτικό hardware, η Apple είναι μέρος ενός μονοπωλιακού συστήματος , μαζί με τη Google και τη Microsoft, το οποίο ελέγχει το μεγαλύτερο κομμάτι της επιγραμμικής διανομής περιεχομένου και λογισμικού σε παγκόσμιο επίπεδο.

Η αρχή έγινε με το iTunes, το οποίο από συμπληρωματική υπηρεσία για το iPod γρήγορα εξελίχθηκε στη μεγαλύτερη πλατφόρμα διανομής πολιτισμικού περιεχομένου (μουσική, βίντεο, παιχνίδια) στο παγκόσμιο διαδίκτυο.  Η εμφάνιση του iPhone και η εγκαθίδρυση του ως το πιο διαδεδομένο εργαλείο νομαδικής χρήσης του διαδικτύου υποχρέωσε όλους τους προμηθευτές υπηρεσιών και περιεχομένων να περάσουν από την πλατφόρμα AppStore.

Πλέον ο διαφαινόμενος θρίαμβος του iPad θα καταστήσει την Apple κυρίαρχο και στην διανομή γραπτού περιεχομένου όπως εφημερίδες και βιβλία. Οι κίνδυνοι από μια τέτοια εξέλιξη είναι πολλοί. Ο πρώτος είναι η ασφυξία που μια τέτοια οικονομική συγκέντρωση επιφέρει στον τομέα των καινοτόμων εφαρμογών και μοντέλων επιγραμμικής διανομής. Ο δεύτερος κίνδυνος είναι η δυνατότητα που έχει πλέον η Apple να λογοκρίνει τα περιεχόμενα που διανέμει στη βάση δικών της κριτηρίων, στερώντας από τους εκάστοτε προμηθευτές την πρόσβαση σε εκατομμύρια χρήστες ανά τον πλανήτη.

Τα παραδείγματα μιας τέτοιας καταχρηστικής συμπεριφοράς είναι πολλά. Το τελευταίο όμως αποτέλεσε πραγματικό σκάνδαλο στις ΗΠΑ. Πρόκειται για την περίπτωση του Mark Fiore διαδικτυακού σκιτσογράφου και καρτουνίστα ο οποίος είναι ο πρώτος στο είδος του που κέρδισε το βαρυσήμαντο βραβείο Pulitzer τη Δευτέρα 12 Απριλίου. Μόλις έγινε γνωστή η είδηση πήρε δημοσιότητα και η λογοκρισία που υπέστη ο Fiore από την Apple λίγους μήνες πριν.

Όταν ο Fiore έκανε αίτηση στην Apple για να διανείμει την εφαρμογή του NewsToons από το AppStore, η εταιρεία την απέρριψε με το αιτιολογικό ότι προσβάλλει δημόσιες προσωπικότητες. Εδώ μπορείτε να διαβάσετε το μέηλ της Apple στο οποίο εξηγεί ότι οι καρικατούρες του Fiori  δεν τηρούν τις προϋποθέσεις του iPhone Developer Program License Agreement. Στο παρακάτω βίντεο μπορείτε να δείτε για πιο είδος « προσβολής προσωπικότητας » πρόκειται.

Το βραβείο Pulitzer αποτέλεσε την αφορμή για να πάρει δημοσιότητα το θέμα με αποτέλεσμα η Apple να ανακαλέσει κι ο Steve Jobs να ζητήσει δημόσια συγγνώμη από τον Fiore. Όμως το πρόβλημα παραμένει. Τι γίνεται με τους χιλιάδες προμηθευτές περιεχομένου, καλλιτέχνες, δημοσιογράφους, προγραμματιστές, που δεν έχουν τη δημοσιότητα του Fiore;

Update 09/11: νέα περίπτωση λογοκρισίας εδώ στο Appstore

Το θέμα γίνεται ακόμη σοβαρότερο αν αναλογιστεί κανείς ότι μέσω του iPad η Apple μπορεί να εξελιχθεί σε λίγα χρόνια ο κύριος διανομέας του τύπου. Με ποια κριτήρια μια ιδιωτική εταιρεία αποφασίζει για το τι μπορεί κάποιος να διαβάσει και τι όχι; Ποιες εγγυήσεις έχουν οι εκδότες ότι δεν θα αποτελέσουν αντικείμενο λογοκρισίας για λόγους εμπορικούς ή πολιτικούς;

Σε παρόμοιες περιπτώσεις ο νομοθέτης έχει μεριμνήσει ώστε η ολιγοπωλιακή θέση ενός διανομέα να μην έχει επιπτώσεις στον πλουραλισμό της πληροφόρησης. Στη Γαλλία για παράδειγμα σύμφωνα με τον νόμο τα πρακτορεία τύπου είναι υποχρεωμένα να διανέμουν όλες της εφημερίδες και τα περιοδικά άσχετα με το περιεχόμενο τους. Η αρχή της ουδετερότητας του διαδικτύου (net neutrality), παρόλες τις επιθέσεις που δέχεται τελευταία, υποχρεώνει του πάροχους να διανέμουν όλα τα πρωτόκολλα και εφαρμογές με τον ίδιο τρόπο.

Στην πράξη η νομοθεσία δεν τηρείται πάντα και φυσικά οι εμπορικές βλέψεις κυριαρχούν της θεωρητικής επιδίωξης του πλουραλισμού. Όμως τουλάχιστον είναι γενικά παραδεκτός ο ρυθμιστικός ρόλος του κράτους, η εφαρμογή του οποίου σαφώς και εξαρτάται από κοινωνικούς συσχετισμούς.

Τι γίνεται όταν μια κλειστή ιδιωτική εφαρμογή γίνεται μοναδικός διανομέας για εκατομμύρια χρήστες; Εκεί προς το παρόν δεν υπάρχει πρόβλεψη γιατί απλά το διακύβευμα δεν έχει τεθεί ως τέτοιο σε ότι αφορά τις νέες χρήσεις και τα νέα μέσα όπως αυτά αναπτύσσονται σήμερα.

Η στρατηγική του Σαρκοζύ σε ότι αφορά τα θέματα διαδικτύου συνδυάζει κατασταλτικά μέτρα ενάντια σε εναλλακτικές πρακτικές όπως το peer-to-peer με οικονομική υποστήριξη της παραδοσιακής επικοινωνιακής και πολιτισμικής βιομηχανίας.

Με πρόσχημα την ενίσχυση της δημιουργίας, η γαλλική κυβέρνηση προσπαθεί να ελέγξει τη μαζική επικοινωνία μέσω οικονομικών ανταλλαγμάτων. Η περίπτωση του τύπου και των διαδικτυακών ιστότοπων ενημέρωσης που ανέφερα εδώ είναι χαρακτηριστική.

Τα συμπεράσματα της επιτροπής Zelnik έρχονται ως συμπλήρωμα του « νόμου κατά της πειρατείας » (Hadopi, three strikes). Ο στόχος είναι  από τη μία να καταπολεμηθεί η ανταλλαγή περιεχομένου σε βάση ισοτιμίας (peer-to-peer) και από την άλλη να ενισχυθεί η νόμιμη επιγραμμική πώληση μουσικής.

Μερικά από τα μέτρα που προτείνει η έκθεση είναι τα εξής:

- Δημιουργία μιας κάρτας αγοράς μουσικής στο διαδίκτυο για τους νέους της οποίας το μισό κόστος θα πληρωθεί από το κράτος.

- Διαφημιστική καμπάνια υπέρ της αγοράς μουσικής κόστους πέντε εκατομμυρίων ευρώ

- Αύξηση των φοροαπαλλαγών για τις δισκογραφικές εταιρείες

- Δημιουργία μιας κοινής άδειας χρήσης από διαδικτυακές υπηρεσίες για τους καταλόγους όλων των εταιρειών

- Αναδιαπραγμάτευση των σχέσεων μεταξύ δημιουργών και εταιρειών προς όφελος των πρώτων

- Φορολόγηση των πάροχων αλλά και των μεγάλων παικτών του διαδικτύου για τη χρηματοδότηση ενός ταμείου υπέρ της πνευματικής δημιουργίας.

Οι τρεις πρώτες προτάσεις είναι καθαρό δώρο στο λόμπι των δισκογραφικών. Οι δύο επόμενες είναι ενδιαφέρουσες και προς τη σωστή κατεύθυνση. Όμως είναι η τελευταία πρόταση και κυρίως η ιδέα φορολόγησης της Google, την οποία υποστήριξε και δημόσια ο ίδιος ο Σαρκοζύ, που προκάλεσε ειρωνικά σχόλια από τον αγγλικό και αμερικανικό τύπο.

Δείτε την New York Post και το Wired όπου  επιστρατεύτηκαν στερεότυπα της Γαλλίας ως χώρα που φορολογεί τα πάντα καθώς και καρικατούρες του Σαρκοζύ. Ο τελευταίος μάλιστα χαρακτηρίστηκε ως λαϊκιστής και δημαγωγός από το Wired.

Όμως στα παραπάνω δεν δόθηκαν ξεκάθαρες απαντήσεις στο γιατί μια τέτοια φορολόγηση είναι αστεία ή αδύνατη. Περισσότερο ουσιαστική κριτική στην πρόταση αυτή έγινε από καλούς γνώστες των νέων μέσων και της γαλλικής πραγματικότητας όπως ο Frédéric Filloux.

Άσχετα αν η συγκεκριμένη ιδέα εντάσσεται σε μια πολιτική στρατηγική, στην συγκεκριμένη περίπτωση αυτή του Σαρκοζύ, το πραγματικό ερώτημα είναι εάν και κατά πόσο μπορεί και πρέπει η Google να χρηματοδοτήσει την πνευματική δημιουργία.

Στη σημερινή διάρθρωση του διαδικτύου, η συγκεκριμένη εταιρεία εκμεταλλεύεται προς όφελος της την θετική εξωτερικότητα που συνιστά το ελεύθερα διαθέσιμο περιεχόμενο, είτε αυτό είναι ιδιοκτησία της πολιτισμικής βιομηχανίας, είτε δημιούργημα ερασιτεχνών.

Τα περιεχόμενα όπως τα κείμενα, οι εικόνες, τα βίντεο και οι ήχοι προς τους οποίους κατευθύνει το κοινό η μηχανή αναζήτησης της Google αποτελούν και το κυριότερο κίνητρο χρήσης της τελευταίας. Όμως παρόλα αυτά η Google αρνείται συστηματικά να χρηματοδοτήσει την πνευματική δημιουργία ενώ η ίδια διανέμει κέρδη στους μετόχους της τάξης των πέντε δισεκατομμυρίων δολαρίων.

Όχι μόνο αυτό αλλά η Google, όπως όλες οι πολυεθνικές όχι μόνο του διαδικτύου, φοροδιαφεύγει συστηματικά στις χώρες που δραστηριοποιείται και δη στην Ευρώπη. Για παράδειγμα στη Γαλλία δηλώνει τζίρο 40 εκατομμυρίων δολαρίων ενώ στην πραγματικότητα αυτός ξεπερνάει τα 800. Στην Μεγάλη Βρετανία η φοροδιαφυγή σύμφωνα με την Guardian φτάνει τα  450 εκατομμύρια λίρες !

Είναι σίγουρο ότι η προσπάθεια φορολόγησης της Google και άλλων πολυεθνικών του διαδικτύου υπέρ της πνευματικής δημιουργίας είναι δύσκολη από τεχνική, πολιτική και νομική άποψη. Ωστόσο θεωρώ ότι μεσοπρόθεσμα είναι ένας από τους τρόπους εξισορρόπησης του διαδικτυακού οικοσυστήματος προς όφελος των δημιουργών και του πλουραλισμού.

Αλλού για το θέμα:

Guardian

Editorsweblog

Los Angeles Times

Ο Μπόρχες στην ιστορία με τον τίτλο “Η βιβλιοθήκη της Βαβέλ” περιγράφει την ουτοπία μιας φανταστικής βιβλιοθήκης που περιέχει όλα τα βιβλία, αυτά που υπάρχουν και αυτά που πρόκειται να γραφτούν.

Ο ήρωας της ιστορίας περιπλανάται στη αχανή βιβλιοθήκη ψάχνοντας φράσεις με νόημα μέσα στους άπειρους τόμους που περιέχουν όλους τους πιθανούς συνδυασμούς λέξεων χωρίς να τα καταφέρνει.

Παραδόξως, αυτοί που έρχονται τώρα να σώσουν τον ήρωα του Μπόρχες δεν έχουν μάλλον ποτέ διαβάσει την ιστορία του. Είναι ο Larry Page και ο Sergey Brin, συνιδρυτές της Google. Ο σκοπός του πρότζεκτ Google Books είναι να ψηφιοποιήσει όλα τα βιβλία που έχει παράγει η ανθρωπότητα στην ιστορία της. Προς το παρόν η υπηρεσία διαθέτει πάνω από δέκα εκατομμύρια βιβλία και συνεχίζει με αμείωτη ένταση την να μεγαλώνει τη συλλογή της. Πλέον μπορεί κανείς να βρει την Ιλιάδα του Ομήρου στα αρχαία ελληνικά σε έκδοση του 1833 και να την κατεβάσει σε μορφή pdf.

Η Google έχει συνάψει συμφωνίες με χιλιάδες βιβλιοθήκες στον πλανήτη, όπως η βιβλιοθήκη του αμερικάνικου Κογκρέσου, για την ψηφιοποίηση των συλλογών τους. Με το τεχνολογικό προβάδισμα και τα τεράστια οικονομικά μέσα που διαθέτει, η Google προσφέρει εξαιρετικά χαμηλό κόστος ψηφιοποίησης, τεχνική υποστήριξη υψηλής ποιότητας και βέβαια ένα τεράστιο κοινό που χρησιμοποιεί της υπηρεσίες της.

Πρόσφατα ο Sergey Brin έγραψε ένα άρθρο στην New York Times με τίτλο “A Library to Last Forever”. Στο κείμενο ο, δισεκατομμυριούχος πλέον, συνιδρυτής της Google επιχειρηματολογεί υπέρ του εγχειρήματος Google Books και απαντάει στην κριτική που του ασκείται.

Τα βασικά του επιχειρήματα είναι ότι η ψηφιοποίηση των βιβλίων μπορεί να τα σώσει από την καταστροφή (σε αυτό επικαλείται μέχρι και την καταστροφή της βιβλιοθήκης της Αλεξάνδρειας). Και επίσης ότι μια υπηρεσία όπως το Google Books προσφέρει πρόσβαση σε βιβλία που το ευρύ κοινό δεν θα διάβαζε ποτέ λόγω φυσικών περιορισμών όπως η απόσταση, ο μικρός αριθμός αντιτύπων, ο χρόνος που απαιτεί μια αναζήτηση σπάνιων τόμων κτλ.

Η τακτική του Brin είναι βέβαια να υιοθετεί επιχειρήματα που δεν αφορούν ειδικά το Google Books αλλά γενικά το θέμα της ψηφιοποίησης στα οποία δεν μπορεί κανείς παρά να συμφωνήσει. Άλλα όμως είναι τα προβληματικά σημεία του Google Books.

Η κριτική δεν αφορά γενικά την ψηφιοποίηση αλλά τους όρους της συμφωνίας της Google με τους Αμερικάνους εκδότες, γνωστής και ως Google Books Settlement. Η συμφωνία αυτή είναι το αποτέλεσμα της δικαστικής διαμάχης μεταξύ της Google και των οργανώσεων Association of American Publishers (AAP) και Authors Guild. Προβλέπει τον διαμοιρασμό των κερδών της πώλησης βιβλίων μέσω του Google Books στις ΗΠΑ, 37% για την Google και 63% για τους έχοντες τα πνευματικά δικαιώματα.

Η συμφωνία προβλέπει μάλιστα και μια διαδικασία για την δημιουργία μιας λίστας κατόχων πνευματικών δικαιωμάτων, το Books Rights Registry. Οι κάτοχοι δικαιωμάτων σε βιβλία καλούνται να εκδηλώσουν ενδιαφέρον στην εξής ιστοσελίδα. Εκεί δηλώνουν εάν θέλουν τα βιβλία τους να μπουν στο Google Books και με ποιους όρους. Οι κάτοχοι δικαιωμάτων που θα συμφωνήσουν θα πάρουν και τα αντίστοιχα χρήματα από τη Google.

Τα βιβλία, για τα οποία δεν θα υπάρξει καμία εκδήλωση ενδιαφέροντος, θα θεωρηθούν “ορφανά έργα”. Τα ορφανά έργα είναι τα βιβλία που έχουν εξαντληθεί από το εμπόριο, υπάρχουν μόνο σε συλλογές και βιβλιοθήκες, καλύπτονται από το copyright αλλά κανείς δεν γνωρίζει ποιος είναι ο πραγματικός ιδιοκτήτης του. Σύμφωνα με τους όρους της συμφωνίας η Google θα διαθέτει πλέον το δικαίωμα να τα ψηφιοποιήσει και να τα διαθέσει χωρίς περιορισμούς.

Οι αντιδράσεις στη συμφωνία ήταν πολλές είτε από ανταγωνιστές της Google, είτε από εκδότες που δεν εκπροσωπούνται από την AAP και την Authors Guild, όπως οι Ευρωπαίοι, είτε από οργανώσεις και απλούς πολίτες. Έτσι το αμερικάνικο υπουργείο Δικαιοσύνης πάγωσε τη διαδικασίας επικύρωσης της συμφωνίας που πλέον βρίσκεται στο αέρα.

Οι κριτικές είναι διαφορετικές σε σχέση με το από που προέρχονται. Οι ανταγωνιστές της Google (Microsoft, Yahoo, Amazon κτλ.), μέσω της Open Book Alliance, διαμαρτύρονται ενάντια στην εγκαθίδρυση ενός μονοπωλίου στην ψηφιοποίηση και διανομή των βιβλίων. Το βασικό κίνητρο τους είναι το οικονομικό τους συμφέρον.

Οι οργανώσεις των Ευρωπαίων βιβλιοθηκάριων από την πλευρά τους θέτουν το θέμα από την άποψη του δημοσίου συμφέροντος. Παρότι αναγνωρίζουν το ενδιαφέρον του εγχειρήματος, υποστηρίζουν ότι η εναπόθεση της παγκόσμιας γνώσης στα χέρια μιας ιδιωτικής εταιρείας αμερικανικών συμφερόντων, χωρίς τον απαραίτητο έλεγχο, υποθάλπει κινδύνους για την ελευθερία της έκφρασης, της έρευνας και της πολιτισμικής ποικιλότητας.

Άλλοι, όπως James Grimmelman, καθηγητής της New York Law School, υποστηρίζουν ότι η συμφωνία για το Google Books περιέχει κινδύνους για την ιδιωτικότητα αφού επιτρέπει στη Google να συγκεντρώσει πληροφορίες σχετικά με το τι διαβάζει ο καθένας από εμάς. Μια τέτοια εξέλιξη, σε συνδυασμό με άλλες, κάνει δυνητικά δυνατή την ανάδυση μιας οργουελιανής κοινωνίας.

Σε τελική ανάλυση το κεντρικό θέμα που αναδεικνύει η ιστορία του Google Books, είναι η θέση και ο ρόλος στην κοινωνία ενός αγαθού όπως είναι η γνώση. Το αγαθό αυτό ανήκει σε όλους, τόσο στους αναγνώστες όσο και στους συγγραφείς και εκδότες. Με άλλα λόγια η βιβλιοθήκη της Βαβέλ δεν είναι ιδιωτική ιδιοκτησία αλλά δημόσιο αγαθό.

Δεν είναι θεμιτό η πνευματική ιδιοκτησία να περιορίζει την πρόσβαση των πολιτών στον πολιτισμό. Από την άλλη όμως, με πρόφαση τον εκδημοκρατισμό της γνώσης και την αδυναμία του κοινωνικού συνόλου να την πραγματοποιήσει με δικά του μέσα, λόγου χάρη μέσω των πανεπιστημιακών ιδρυμάτων, δεν πρέπει η αποστολή αυτή να διατεθεί ως λευκή επιταγή σε ένα μονοπώλιο ιδιωτικών συμφερόντων.

Το ποστ αυτό εμπνέυστηκε από αντίστοιχο άρθρο του Olivier Ertzscheid
Άλλες πηγές :
- Ρεζουμέ του Google Books Settlement (pdf)
- Σχετική βιβλιογραφία
-Σχετικό άρθρο της The New York Review of Books που αναδημοσιεύτηκε από τη Monde Diplomatique και μεταφράστηκε από την Βάλια Καϊμάκη στα ελληνικά.

Για να εξηγήσει την ιδέα της αυτορύθμισης της αγοράς ο συγγραφέας χρησιμοποίησε μεταφορικά την εικόνα του “αόρατου χεριού”: “and by directing that industry in such a manner as its produce may be of the greatest value, he intends only his own gain, and he is in this, as in many other cases, led by an invisible hand to promote an end which was no part of his intention …By pursuing his own interest he frequently promotes that of the society more effectually than when he really intends to promote it”.

Η ιδέα της αυτορύθμισης της αγοράς ως μέσο επίτευξης του κοινού συμφέροντος αναζωογονήθηκε τη δεκαετία του 70 από τους νεοφιλελεύθερους οικονομολόγους της σχολής του Σικάγο με εξέχοντα τον Milton Friedman. Με αφορμή την πετρελαϊκή κρίση, σταδιακά η νεοφιλελεύθερη θεωρία αντικατέστησε στις δυτικές χώρες τις ιδέες του Κέινς με τα γνωστά αποτελέσματα τα οποία δεν είναι το αντικείμενο μου εδώ.

Τα θεωρητικά μοντέλα της νεοφιλελεύθερης οικονομίας ισχύουν σε συνθήκες τέλειας αγοράς και βασίζονται σε μια σειρά από προϋποθέσεις. Μια από αυτές για παράδειγμα είναι ότι όλοι οι οικονομικοί παράγοντες δρουν με λογικά κριτήρια και με σκοπό να αποκομίσουν το μέγιστο κέρδος.

Μια άλλη βασική προϋπόθεση είναι η ανυπαρξία ή η ελαχιστοποίηση του κόστους συνδιαλλαγής, δηλαδή σύμφωνα με τον Coase όλων των εξόδων που γεννά η προσπάθεια συντονισμού οικονομικών παραγόντων στα πλαίσια μιας συμφωνίας.

Η ανυπαρξία κόστους συνδιαλλαγής συνδέεται επίσης με την συμμετρία στην πληροφόρηση, δηλαδή την δυνατότητα των συμβαλλόμενων σε μια οικονομική πράξη μερών να έχουν ισότιμη γνώση των πραγματικών μεγεθών και διαστάσεων της συμφωνίας. Όπως γίνεται γρήγορα αντιληπτό τέτοιες προϋποθέσεις δεν υφίστανται παρά σπάνια στον πραγματικό κόσμο.

Όμως οι τελευταίες στρατηγικές επιλογές της Google δείχνουν ότι η εταιρεία από την Καλιφόρνια έχει βαλθεί να υποκαταστήσει το “αόρατο χέρι” του Adam Smith. Κάτι που έμμεσα υποδεικνύει το ιδεολογικό υπόβαθρο στο οποίο βασίζεται. Η πρώτη από τις δύο πρωτοβουλίες αφορά την γνωστή υπηρεσία Google Trends. Μέχρι τώρα η συγκεκριμένη υπηρεσία έδινε πληροφορίες για τους πιο δημοφιλείς όρους αναζήτησης.

Εδώ και λίγες μέρες οποιοσδήποτε μπορεί μέσω του Google Trends να πληροφορηθεί την επισκεψιμότητα των μεγάλων ιστότοπων αλλά και να τους συγκρίνει. Η υπηρεσία μοιάζει με αυτήν της Alexa, μόνο που πίσω της βρίσκεται η δύναμη της μεγαλύτερης μηχανής αναζήτησης του πλανήτη.

Η δεύτερη πρωτοβουλία που η Google ανακοίνωσε στο επίσημο μπλογκ της είναι η δημιουργία της υπηρεσίας Ad Planner, ανάλογης των στατιστικών της comScore και της NetRatings. Το εργαλείο αυτό, ακόμα σε βήτα μορφή, δίνει τη δυνατότητα στους χρήστες του να γνωρίσουν λεπτομερή ποιοτικά και ποσοτικά στοιχεία της επισκεψιμότητας οποιουδήποτε μεγάλου ιστότοπου: pageviews, unique visitors, δημογραφικά χαρακτηριστικά, όροι αναζήτησης.

Πως γίνεται αυτό; Συνδυάζοντας τις απίστευτες ποσότητες πληροφοριών που διαρκώς συσσωρεύουν οι εκατοντάδες υπηρεσίες της Google. Έτσι, οποιαδήποτε στοιχείο σχετικά με το κοινό οποιουδήποτε δημοφιλούς σάιτ γίνεται μαζικά διαθέσιμο.

Οι παραπάνω υπηρεσίες, που όπως συνήθως προσφέρονται δωρεάν, δίνουν την δυνατότητα στους χρήστες να συγκρίνουν τα στατιστικά τρίτων ιστότοπων και κατ’επέκταση να ρυθμίσουν τις οικονομικές κινήσεις τους ανάλογα.

Οι εξελίξεις αυτές επιβεβαιώνουν ότι η στρατηγική της Google έγκειται στο να προσφέρει σταδιακά εργαλεία (Analytics, Sitemaps, Feedburner, Trends, Ad Planner) που επιτρέπουν δυνητικά σε κάθε συμμετέχοντα στο διαδίκτυο να μεταμορφωθεί σε οικονομικό παράγοντα της ηλεκτρονικής “τέλειας αγοράς”. Κατά προτίμηση χρησιμοποιώντας τις διαφημιστικές υπηρεσίες της ίδιας της Google είτε ως διαφημιστής (Adsense) είτε ως διαφημιζόμενος (Adwords).

Η δυνατότητα αυτή όντας δωρεάν, το κόστος για τους συμμετέχοντες μηδενίζεται, η ασυμμετρία της πληροφόρησης επίσης και το μόνο που μένει είναι απόσταξη ενός μικρού ποσοστού επί κάθε διαδικτυακής οικονομικής συνδιαλλαγής από τον Μεσάζοντα, το “αόρατο χέρι” του Mountainview.

Το πρόβλημα βέβαια με αυτήν τη διαμόρφωση σε πρώτη ανάλυση είναι η σταδιακή εξάρτηση του συνόλου της διαδικτυακής οικονομίας από έναν και μόνο οικονομικό παράγοντα. Ακόμη πιο πέρα, το πολιτικό θέμα που τίθεται είναι η απρόσμενη εξέλιξη που οδηγεί στην αντικατάσταση του ρυθμιστικού ρόλου του Κράτους, που τόσο λοιδορείται από την φιλελεύθερη ιδεολογία, από αυτόν ενός ιδιωτικού μονοπωλίου που δεν υφίσταται κανένα δημοκρατικό έλεγχο.

Merci à Emmanuel Parody pour l’inspiration.

Το Yahoo αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της μυθολογίας των start-up. Η δημιουργία του από δύο άσημους φοιτητές του πανεπιστημίου του Stanford, τους Jerry Yang και David Filo, συνέπεσε με την περίοδο κατά την οποία το διαδίκτυο άρχισε να τραβάει το ενδιαφέρον των επενδυτών στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Η βασική ιδέα των ιδρυτών του Yahoo ήταν η δημιουργία ενός καταλόγου από κατηγορίες ιστότοπων με σκοπό την διευκόλυνση της χρήσης του νέου μέσου, σε μια εποχή που το περιεχόμενο και οι υπηρεσίες του διαδικτύου ήταν ακόμα σε εμβρυακό στάδιο. Το 1995 σημαντικοί χρηματοδότες της Silicon Valley όπως η Sequoia Capital επένδυσαν στην εταιρεία η οποία και άρχισε να παρουσιάζει σημαντικούς ρυθμούς ανάπτυξης.

Η στρατηγική του Yahoo είναι χαρακτηριστική της πρώτης περιόδου του διαδικτύου. Η λογική που κυριάρχησε από το 1995 μέχρι και το 2005 έβλεπε το ίντερνετ ως μια πιο εξελιγμένη παραλλαγή των υπαρχόντων ΜΜΕ. Έτσι το οικονομικό μοντέλο που υιοθετήθηκε ήταν αυτό της προσφοράς περιεχομένου μέσω διαδικτυακών πυλών ή portals με σκοπό την προσέλκυση κοινού σε μαζική βάση και την μεταπώληση του στους διαφημιζόμενους.

Για παράδειγμα η πώληση διαφημιστικού χώρου από το Yahoo υπακούει σε κριτήρια τηλεοπτικής λογικής: τα banners του πωλούνται πιο ακριβά την Δευτέρα το πρωί που θεωρείται το prime time του διαδικτύου λόγω της μαζικής επισκεψιμότητας από χώρους εργασίας.

Οι διευθύνοντες την εταιρεία σε αυτή την περίοδο ήταν στελέχη με εμπειρία στην πολιτιστική βιομηχανία. Ο πρόεδρος του Yahoo Terry Semel είχε δουλέψει χρόνια στις majors του κινηματογράφου και ο υπεύθυνος ανάπτυξης εκτός ΗΠΑ John Marcom ήταν παλιός δημοσιογράφος του Wall Street Journal και πρώην στέλεχος της Time-Warner.

Οι άνθρωποι αυτοί εφάρμοσαν « μηντιακές » πρακτικές: αγορά πληροφοριών από τα μεγαλύτερα ειδησεογραφικά πρακτορεία (AFP, AP, Reuters), συνεργασίες με δημοσιογράφους και αναλυτές για παραγωγή πρωτότυπου περιεχομένου, προσφορά μουσικής και βίντεο κτλ.

Αν και η επιλογή αυτή ήταν ιδιαίτερα επιτυχής τα πρώτα χρόνια ταυτόχρονα συνετέλεσε σε στρατηγικά λάθη τα οποία η εταιρεία πληρώνει τώρα. Για παράδειγμα στο μοντέλο των portals η μηχανή αναζήτησης δεν είναι παρά μια ακόμη υπηρεσία μεταξύ δεκάδων άλλων. Έτσι, αντί να αναπτύξει μια δική του τεχνολογία το Yahoo ανέθεσε την υπηρεσία αυτή σε εξωτερικούς προμηθευτές.

Το 1999 το Yahoo, όπως και η AOL πριν από αυτό, αποφασίζει να αναθέσει την υπηρεσία αναζήτησης του σε μια μικρή και άσημη start-up που άκουγε στο όνομα Google. Η απόφαση αυτή επέτρεψε στη Google από τη μία να κερδίσει πόρους – τους οποίους και επένδυσε αμέσως στην βελτίωση της τεχνολογίας της – και από την άλλη να γίνει γνωστή σε όλο και περισσότερους χρήστες του διαδικτύου. Η ειρωνεία είναι ότι οκτώ χρόνια μετά η πρώην « μικρή start-up », που εντωμεταξύ έγινε ο μεγαλύτερος παίκτης του παγκόσμιου ίντερνετ, προσφέρθηκε να σώσει το Yahoo από την « κακιά » Microsoft.

Το πρώτο σοβαρό χτύπημα στο οικονομικό μοντέλο του Yahoo ήρθε την περίοδο της οικονομικής κρίσης το 2000-2001. Τα διαφημιστικά έσοδα έπεσαν κατακόρυφα και οι ιθύνοντες της εταιρείας άρχισαν να ψάχνουν άλλες πηγές χρηματοδότησης όπως η πώληση υπηρεσιών. Η στρατηγική που επιλέχθηκε όμως αποδείχθηκε παράκαιρη.

Ποιος άραγε θα αγόραζε ηλεκτρονικό ταχυδρομείο με υψηλές δυνατότητες αποθήκευσης τη στιγμή που νέες υπηρεσίες έδιναν τις ίδιες δυνατότητες δωρεάν; Ποιος θα προτιμούσε να ενημερώνεται μέσα από ένα portal τη στιγμή που οι ιστότοποι των παραδοσιακών ΜΜΕ πολλαπλασιάζονταν; Ποιος θα κατέβαζε μουσική επί πληρωμή τη στιγμή που ανταλλαγή περιεχομένου σε βάση peer-to-peer έδινε κι έπαιρνε;

Το ίδιο συνέβη με την υπηρεσία αναζήτησης. Όταν το Yahoo κατάλαβε την στρατηγική σημασία της εξαγόρασε την εξειδικευμένη εταιρεία Overture το 2003 με σκοπό να απαλλαχθεί από την εξάρτηση του από την Google. Όμως η τελευταία είχε ήδη φτάσει την κρίσιμη μάζα χρηστών που χρειαζόταν για να αποτελέσει τον κυρίαρχο της αναζήτησης πληροφοριών στο διαδίκτυο. Το Yahoo μπήκε επίσης αργά στο παιχνίδι των sponsored links που σήμερα αντιπροσωπεύουν πάνω από 40% της διαφημιστικής πίτας του διαδικτύου.

Οι συνεχείς αναδιαρθρώσεις και η μείωση προσωπικού της εταιρείας δεν κατάφεραν να ενδυναμώσουν την κερδοφορία της. Η έλευση του Web 2.0 βρήκε το Yahoo σε μια κρίσιμη καμπή της ιστορίας του. Η εξαγορά του Flickr και του Del.icio.us δεν αποσόβησαν τη σταδιακή μείωση των διαφημιστικών εσόδων αφού παρόλη τη δημοτικότητας τους οι υπηρεσίες αυτές δεν απέφεραν τα αναμενόμενα σε οικονομικό επίπεδο.

Όπως αναφέρει ο ιστότοπος των New York Times, το Google ανακοίνωσε στις αρχές Σεπτεμβρίου ότι υπέγραψε συμβόλαια συνεργασίας με δύο από τα μεγαλύτερα πρακτορεία ειδήσεων σε παγκόσμιο επίπεδο Agence France-Presse (AFP) και Associated Press (AP) καθώς και με δύο άλλα μικρότερης εμβέλειας το Canadian Press (CP) και το Press Association (PA)[1]. Η συμφωνία αυτή αφορά την διανομή ειδήσεων των παραπάνω πρακτορείων από την υπηρεσία Google News, της οποίας η ελληνική έκδοση δημιουργήθηκε πρόσφατα.

Η εξέλιξη αυτή είναι σημαντική από πολλές απόψεις. Καταρχάς η απόφαση του Google να συνάψει εμπορικές συμφωνίες με τα πρακτορεία ειδήσεων συνιστά μια μεταστροφή της στρατηγικής που εφάρμοζε μέχρι τώρα η αμερικάνικη εταιρεία. Η ιδέα του Google News ανήκει στον Krishna Bharat, υπεύθυνου του τμήματος Research & Developement της εταιρείας. Με αφορμή τις επίθέσεις στο World Trade Center το 2001 ο Bharat έφτιαξε ένα πρόγραμμα που του επέτρεπε να παρακολουθεί σε πραγματικό χρόνο όλες τις σχετικές ειδήσεις που κυκλοφορούσαν στο διαδίκτυο.

Η βασική αρχή ήταν η δημιουργία ενός ρομπότ που διατρέχει τις σελίδες προεπιλεγμένων ιστότοπων εξάγοντας τους τίτλους των άρθρων που αναφέρονται σε ένα θέμα. Στη συνέχεια οι τίτλοι αυτοί, σε μορφή συνδέσμων, συντάσσονται σε μια ιστοσελίδα δημιουργώντας έτσι κάτι ανάμεσα σε « ηλεκτρονική εφημερίδα » και επισκόπηση Τύπου. Ο αναγνώστης έχει έτσι μια σύνοψη των κυριότερων ειδήσεων και αν θέλει να διαβάσει ένα άρθρο ολόκληρο δεν έχει παρά να κλικάρει στο ανάλογο σύνδεσμο και να φτάσει έτσι στην αρχική πηγή.

Η υπηρεσία παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στο αμερικάνικο κοινό την άνοιξη του 2002 και στη συνέχεια σε άλλες χώρες όπως η Γαλλία το 2003. Σήμερα το Google News υπάρχει σε 40 διαφορετικές γλώσσες και καταγράφει δεκάδες χιλιάδες πηγές. Η επιτυχία της υπηρεσίας είναι δεδομένη αφού κατατάσσεται ήδη μέσα στις δημοφιλέστερες πηγές πληροφόρησης σε πολλές χώρες μεταξύ των οποίων οι ΗΠΑ, η Μεγάλη Βρεταννία και η Γαλλία[2].

Ταυτόχρονα όμως ο τρόπος λειτουργίας του Google News δημιούργησε αρκετά προβλήματα στην εταιρεία αφού πολλοί εκδότες και πρακτορεία ειδήσεων ισχυρίστηκαν ότι παραβιάζει τα πνευματικά τους δικαιώματα. Ο ισχυρισμός αυτός βασίστηκε στο γεγονός ότι το Google News αναπαράγει τίτλους άρθρων που ανήκουν στους εκδότες χωρίς την συγκατάθεση τους. Έτσι το 2006 το Google καταδικάστηκε από δικαστήριο του Βελγίου για παραβίαση πνευματικών δικαιωμάτων. Παρόμοια προβλήματα αντιμετώπισε και στη Γαλλία το 2003 και οι τοπικοί αντιπρόσωποι της εταιρείας αναγκάστηκαν να διαπραγματευτούν με γαλλικές εφημερίδες όπως η Le Monde και η Les Echos. Παράλληλα το πρακτορείο AFP μήνυσε το Google το 2005 σε δικαστήριο των ΗΠΑ για τον ίδιο ακριβώς λόγο.

Τα δικαστικά αυτά προβλήματα εμπόδιζαν μέχρι πρόσφατα το Google να εκμεταλευτεί εμπορικά την υπηρεσία η οποία και δεν περιελάμβανε διαφημίσεις. Ενώ στην αρχή η επίσημη θέση της αμερικάνικης εταιρείας ήταν ότι δεν παραβίαζε τα πνευματικά δικαιώματα των εκδοτών και ότι είχε κάθε δικάιωμα να αναπαράγει τους τίτλους των άρθρων, η σύναψη συμφωνιών με τα πρακτορεία ειδήσεων αποτελεί έμμεση παραδοχή ότι η διεκδικήσεις των πρακτορείων ήταν νόμιμες.

Η αλλαγή πλέυσης του Google σημαίνει ταυτόχρονα ότι η στρατηγική του στο τομέα της πληροφόρησης πλησιάζει περισσότερο αυτή του ανταγωνιστή του Yahoo, που βασίζεται στην αγορά άρθρων και τη διάθεση τους από τη διαδικτυακή του πύλη.

Η εξέλιξη αυτή ανοίγει το δρόμο για την εμπορική εκμετάλλευση του Google News μέσω διαφημίσεων και ουσιαστικά καθιστά την αμερικανική εταιρεία άμεσο ανταγωνιστή όλων των παραδοσιακών online media. Με τεχνολογική ισχύ και οικονομικά μέσα ασύγκριτα μεγαλύτερα από αυτά κάθε παραδοσιακού εκδότη…

Το πρώτο είναι ο καθολικός (universal) χαρακτήρας του νέου μέσου με την έννοια της ικανότητας του να εξασφαλίζει ανεμπόδιστη ροή πληροφοριών σε παγκόσμιο επίπεδο χωρίς γεωγραφικούς περιορισμούς. Ενώ η μετάδοση της παραδοσιακής τηλεόρασης μέσω του ερτζιανών κυμάτων βασίζεται σε ένα πυκνό δίκτυο αναμεταδοτών που κατά κανόνα κοστίζει ακριβά και περιορίζεται στα όρια της επικράτειας της κάθε χώρας, ένας διαδικτυακός τόπος είναι αυτόματα προσβάσιμος από οποιοδήποτε σημείο του πλανήτη όπου υπάρχει ένα στοιχειώδες τηλεπικοινωνιακό δίκτυο. Παράλληλα ενώ οι επίγειες ερτζιανές συχνοτήτες μετάδοσης, αλλά και αυτές μέσω δορυφόρου, χαρακτηρίζονται από σχετική σπανιότητα το διαδίκτυο προσφέρει απεριόριστο « χώρο » για τη διακίνηση ενημερωτικού και ψυχαγωγικού περιεχομένου. Θεωρητικά το χαρακτηριστικό αυτό προσφέρει τη δυνατότητα εκπομπής τηλεοπτικών προγραμμάτων σε παγκόσμια κλίμακα με χαμηλό κόστος.

Το δεύτερο σημείο είναι ο αμφίδρομος (interactive) χαρακτήρας του ίντερνετ σε αντίθεση με τα ραδιοτηλεοπτικά μέσα. Οι παραδοσιακοί τηλεοπτικοί και ραδιοφωνικοί σταθμοί εκπέμπουν μία μονόδρομη ροή πληροφοριών στην οποία ο μόνος έλεγχος που μπορεί να ασκήσει ο αποδέκτης είναι να αποφασίσει για την έναρξη και τη διακοπή της. Με άλλα λόγια ο τηλεθεατής μπορεί να συντονιστεί σε ένα κανάλι ή να αλλάξει συχνότητα, δεν μπορεί όμως να μεταβάλει τη σειρά με την οποία εκπέμπονται τα προγράμματα ούτε να ζητήσει άμεσα την προβολή μιας συγκεκριμένης εκπομπής. Η επιλογή του περιεχομένου ανήκει εξολοκλήρου στον υπεύθυνο προγράμματος του κάθε καναλιού, και στους προϊστάμενους του, οι οποίοι και κατέχουν προνομιακή θέση στο τηλεοπτικό μοντέλο, στο βαθμό που αυτό καθορίζεται κατά κύριο λόγο από την προσφορά και όχι απο τη ζήτηση. Σε αντίθεση με αυτά τα χαρακτηριστικά το ίντερνετ επιτρέπει την ανάδραση (feedback) εκ μέρους του χρήστη, δηλαδή την αποστολή πληροφοριών στον εκπέμποντα. Στην περίπτωση της τηλεόρασης μέσω διαδικτύου ο τηλεθεατής, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, έχει την δυνατότητα να επιλέξει της εκπομπές που θα παρακολουθήσει και τη σειρά με την οποία αυτές θα μεταδοθούν. Ο κάθε χρήστης γίνεται έτσι ο ίδιος υπεύθυνος προγράμματος και δεν υφίστανται τις επιλογές άλλων ως προς το είδος περιεχομένου στο οποίο θα έχει πρόσβαση.

η συνέχεια σε λίγο…