Τα χαρακτηριστικά αυτά είναι μεταξύ άλλων η συμμετοχή, η ανάδραση, η δημιουργία, ο ενεργός ρόλος των χρηστών, το μοίρασμα, η ανταλλαγή και η κοινότητα (μια αρκετά αναλυτική παρουσίαση των υπηρεσιών του Web 2.0 στα ελληνικά εδώ). Η γενικότερη αποδοχή των παραπάνω χαρακτηριστικών ήταν και είναι παραπάνω από θετική. Σύμφωνα με τους τεχνόφιλους διανοούμενους (αναλυτική βιβλιογραφία στο τέλος του κειμένου)[1], η εξέλιξη αυτή του διαδικτύου δικαιώνει το όραμα μιας διαφανούς, δημοκρατικής και συμμετοχικής μαζικής επικοινωνίας στην «εποχή της πληροφορίας ».

Προσωπικά έχω αναφερθεί παλιότερα στον εν δυνάμει ριζοσπαστικό χαρακτήρα της καινοτομίας στο διαδίκτυο. Υπό συγκεκριμένες συνθήκες αυτό που αποκαλούμε Web 2.0 μπορεί να αποτελέσει το εφαλτήριο για μια σταδιακή εξισορρόπηση της συσχέτισης δυνάμεων μεταξύ προσφοράς και ζήτησης στο κομμάτι αυτό του παραγωγικού συστήματος που αφορά τις άυλες υπηρεσίες. Παράλληλα, έστω και με ανισότητες, το πλέγμα των εργαλείων αυτών δημιουργεί ευνοϊκές συνθήκες για τον εκδημοκρατισμό της δημόσιας έκφρασης (βλέπε ιστολόγια, διανομή περιεχομένου μέσω δικτύων peer-to-peer).

Όμως, όσο το « νέο διαδίκτυο » αναδεικνύεται σε πρωταρχικό παράγοντα που χαρακτηρίζει τις καθημερινές συνήθειες των χρηστών αλλά και τις αναλύσεις που τις αφορούν, τόσο η ανάγκη για μια κριτική αποτίμηση του φαινομένου γίνεται απαραίτητη. Παρακάτω θα προσπαθήσω να αναφερθώ επιγραμματικά στα κυριότερα σημεία αυτής της κριτικής θεώρησης βασιζόμενος στην πρόσφατη σχετική βιβλιογραφία[2]. Η παρουσίαση και ο σχολιασμός τους θα γίνει σε διαδοχικά άρθρα.

Κριτική 1^η : είναι το Web 2.0 πραγματικά τόσο 2.0;

Αν και ο όρος είναι πρόσφατος, οι λειτουργίες και εφαρμογές που καλύπτει βρίσκουν τις ρίζες τους στο παρελθόν. Όπως αναφέρει ο David Silver, η πρώτη προσπάθεια για συμμετοχική παραγωγή περιεχομένου σε οργανωμένο επίπεδο μπορεί να εντοπιστεί στα τέλη της δεκαετίας του 60 και συγκεκριμένα στο Whole Earth Catalog του Stewart Brand.

Στο ελευθεριακό πνεύμα της εποχής ο Brand εξέδωσε ένα είδος καταλόγου με την φιλοδοξία να γίνει η νέα Εγκυκλοπαίδεια του Ντιντερό εμπεριέχοντας όλες τις πηγές γνώσης που θα μπορούσαν να επιτρέψουν την καλύτερη κατανόηση του κόσμου. Οι εκδότες του Whole Earth Catalog ενθάρρυναν τους αναγνώστες να συμμετάσχουν στην δημιουργία του περιεχομένου με προτάσεις, σχόλια και άρθρα. Μέσα από τον κατάλογο ο Brand και οι συνεργάτες του συνειδητά προσπαθούσαν να εξαλείψουν τον διαχωρισμό μεταξύ κοινού και συγγραφέων.

Η δικτύωση των υπολογιστών στις αρχές τις δεκαετίας του 70 επέτρεψε τις πρώτες συμμετοχικές εφαρμογές για ανταλλαγή ιδεών στο τομέα της πληροφορικής μέσω των Request for Comments. Μετά την διάδοση του World Wide Web, oι πρακτικές αυτές μετουσιώθηκαν από τον Ward Cunningham στο πρώτο πρόγραμμα που επέτρεπε την συλλογική συγγραφή ιστοσελίδων το 1994. Ο ιστότοπος του Cunningham που λεγόταν WikiWikiWeb έδωσε το όνομα wiki στις ανάλογες εφαρμογές. Την ίδια περίοδο εταιρείες όπως η AOL και η Amazon χρησιμοποιούσαν ήδη περιεχόμενο παραγόμενο από απλούς χρήστες (User Generated Content). Η πρώτη για να εμπλουτίσει την διαδικτυακή της πύλη με μικρό κόστος, η δεύτερη για να αποκτήσει δωρεάν κριτικές για το διαδικτυακό βιβλιοπωλείο της.

Την ίδια περίπου εποχή ξεκίνησαν και τα πρώτα κοινωνικά δίκτυα (Social Networks) όπως το SixDegrees.com, το Classmates.com, το Theglobe.com και άλλα, με φιλοσοφία παρόμοια με αυτή του Facebook και του MySpace. Στόχος τους ήταν ήδη από εκείνη την εποχή η χρησιμοποίηση της διαδραστικής φύσης του μέσου για την όσο το δυνατόν αποτελεσματικότερη διαφήμιση. Το RSS (Real Simple Syndication) και το CSS (Cascading Style Sheets), δύο σημαντικά εργαλεία διαχωρισμού φόρμας και περιεχομένου των ιστότοπων, υπάρχουν ήδη εδώ και δέκα χρόνια όπως και οι πλατφόρμες ιστολογίων Blogger.com και LiveJournal. Άλλωστε τα πρώτα ιστολόγια, είχαν ήδη δημιουργηθεί στις ΗΠΑ αλλά και στην Ευρώπη από το 1995.

Όπως φαίνεται από τα παραπάνω ενδεικτικά παραδείγματα, αυτό που ονομάζουμε Web 2.0 βασίζεται σε εγγενή κοινωνικοτεχνικά χαρακτηριστικά του διαδικτύου (συμμετοχή, διαδραστικότητα, πλαστικότητα) από γέννησης του ARPANET στη δεκαετία του 70 με σκοπό τη διευκόλυνση της επιστημονικής έρευνας[3]. Ακολούθως τα χαρακτηριστικά αυτά αναπτύχθηκαν και εξελίχθηκαν μετά την ανάδυση του World Wide Web και μέχρι την οικονομική κρίση του 2000-2001, εκμεταλλευόμενα την συνεχή άνοδο του αριθμού των χρηστών αλλά και τις αθρόες επενδύσεις στο χώρο των διαδικτυακών υπηρεσιών.

Όταν ο Tim O’Reilly δημιούργησε τον όρο Web 2.0, σκοπός του ήταν η απαρίθμηση των start-up εταιρειών που επιβίωσαν της κρίσης. Ως εκ θαύματος ανακάλυψε ότι σχεδόν όλες εκμεταλλεύονταν αποτελεσματικά τα εγγενή κοινωνικά και τεχνικά χαρακτηριστικά του διαδικτύου και δεν προσπαθούσαν να μεταφυτεύσουν εκεί τις υπάρχουσες λογικές και τα ισχύοντα οικονομικά μοντέλα της πολιτισμικής βιομηχανίας ή των τηλεπικοινωνιών. Αυτό που ευνόησε αυτές τις εταιρείες στην συνέχεια ήταν ότι μπόρεσαν να εκμεταλλευτούν την περίοδο ωρίμανσης της χρήσης του μέσου από το 2004 και μετά, με την μαζική είσοδο εκατομμυρίων χρηστών με συνδέσεις υψηλής ταχύτητας, αλλά και την κατακόρυφη άνοδο των διαφημιστικών δαπανών.

Η μορφή και η διάρθρωση του σημερινού διαδικτύου είναι λοιπόν αποτέλεσμα αυτής της συνεχούς αλληλεπίδρασης κοινωνικών, οικονομικών και τεχνολογικών παραγόντων εν μέσω ευμετάβλητων συσχετισμών, αλληλοσυγκρουόμενων συμφερόντων, διαφοροποιημένων πρακτικών και χρήσεων. Με άλλα λόγια το σημερινό διαδίκτυο είναι το ιστορικά καθορισμένο αποτέλεσμα μιας ήδη μακράς διαδρομής και όχι το εκ του μηδενός δημιούργημα της « νέας » τεχνολογίας, έστω κι αν κάποιες επιμέρους τεχνολογικές καινοτομίες συνεισέφεραν στην εξέλιξη του (βλέπε AJAX).

Η ανιστόρητη προσέγγιση σύγχρονών προφητών όπως ο O’Reilly εξυπηρετεί μια συγκεκριμένη λογική υποκινούμενη από ιδιοτελή κίνητρα. Στην συγκεκριμένη περίπτωση ο όρος Web 2.0 λειτούργησε σαν μοχλός μάρκετινγκ με σκοπό να πεισθούν οι απανταχού επενδυτές να ανοίξουν το πορτοφόλι τους. Το ίδιο επιχείρημα της «ριζοσπαστικής καινοτομίας » έχει άλλωστε χρησιμοποιηθεί πολλές φορές στο παρελθόν για τον ίδιο σκοπό.

Όμως, αν η αγορά αρκείται σε τέτοιες απλοποιητικές προσεγγίσεις, ο κοινωνικός προβληματισμός δεν μπορεί και δεν πρέπει να βασιστεί στον τεχνολογικό και οικονομικό ντετερμινισμό αλλά ούτε και στο hype. Αυτό δείχνουν προσπάθειες όπως αυτή του Trebor Scholz αλλά και των Danah Boyd και Nicole Ellison για τη προώθηση μιας ιστορικής προσέγγισης σε ότι αφορά το ζήτημα της καινοτομίας στο διαδίκτυο.

Η συνέχεια εδώ:

Χτίζοντας την κριτική του Web 2.0 : εκδημοκρατισμός ή ολιγαρχία;

Χτίζοντας την κριτική του Web 2.0 : συμμετοχή ή εκμετάλλευση;

Όμως τα Windows Vista εκτός από τα πολλά λειτουργικά προβλήματα που παρουσιάζουν, έχουν σχεδιαστεί με στόχο να θέσουν την Microsoft ως απαραίτητο κρίκο στην αλυσίδα διάθεσης περιεχομένου. Σύμφωνα με την εργασία A Cost Analysis of Windows Vista Content Protection του ερευνητή Peter Gutmann, που ανακάλυψα χάρις σε ένα πόστ από το Ιστολόγιο, τα Vista περιέχουν ένα σύστημα DRM (digital rights management) για το περιεχόμενο υψηλής πιστότητας όπως οι δίσκοι Blu-Ray και HD-DVD. Το σύστημα προστασίας του περιεχομένου προκαλεί όμως μια σειρά προβλημάτων για τον χρήστη αφού εμπεριέχει νέα κόστη σε σχέση με την υπερκατανάλωση πόρων, τη μειωμένη λειτουργικότητα αλλά και την έλλειψη συμβατότητας.

Με λίγα λόγια, όπως αναφέρει και η κοινότητα ελεύθερου λογισμικού του ΕΜΠ, το DRM των Vista επιτρέπει στη Microsoft και τις εταιρίες των μέσων:
* να αποφασίζουν ποια προγράμματα μπορεί ο χρήστης ή όχι να χρησιμοποιήσει στον υπολογιστή του.
* να αποφασίζουν ποιες λειτουργίες του υπολογιστή ή του λογισμικού μπορεί ο χρήστης να χρησιμοποιήσει κάθε στιγμή.
* να αναγκάσουν το χρήστη να εγκαταστήσει νέα προγράμματα ακόμα και αν δεν τα θέλει.
* να περιορίσουν την πρόσβασή του χρήστη σε συγκεκριμένα προγράμματα, ακόμα και στα αρχεία δεδομένων του.

Το θέμα είναι γιατί η Microsoft παίρνει τέτοιο ρίσκο με το νέο της λειτουργικό σύστημα ;

Κατά τη γνώμη μου η στρατηγική της εταιρείας του Bill Gates είναι να προσφέρει μια έξοδο κινδύνου από τη σημερινή κατάσταση στις majors της βιομηχανίας του θεάματος. Προς το παρών η συνεχής ανάπτυξη της ανταλλαγής περιεχομένου σε βάση ισοτιμίας (peer-to-peer) έχει δημιουργήσει πανικό στους μεγάλους παραγωγούς όπως οι δισκογραφικές εταιρείες και τα χολιγουντιανά στούντιο. Όλοι αυτοί οι τεράστιοι οικονομικοί παράγοντες, που ελέγχονται στην πλειοψηφία τους από πολυεθνικά συγκροτήματα, θεωρούν ότι η ανταλλαγή περιεχομένου μεταξύ χρηστών του διαδικτύου προκαλεί διαφυγόντα κέρδη, άσχετα αν οι επιστημονικές μελέτες αποδεικνύουν το αντίθετο και οι ίδιες αυτές εταιρείες παραμένουν αμύθητα πλούσιες χάρις στα δικά μας χρήματα.

Έτσι λοιπόν το στοίχημα τους για το μέλλον είναι το περιεχόμενο υψηλής πιστότητας. Με το επιχείρημα της βελτιωμένης ποιότητας η βιομηχανία του θεάματος θέλει να μας πείσει να αλλάξουμε όλη την τεχνολογική αλυσίδα κατανάλωσης ήχου και εικόνας από τον υπολογιστή και την κάρτα γραφικών μέχρι την οθόνη και τα ηχεία. Αυτό γιατί τα νέα εργαλεία που θέλουν να επιβάλλουν είναι « αεροστεγή » με την έννοια ότι όλα τα κομμάτια της αλυσίδας περιλαμβάνουν DRM και έτσι αποκλείουν την αντιγραφή και ανταλλαγή περιεχομένου. Και εδώ εμφανίζεται ο απεχθής ρόλος της Microsoft που αναλαμβάνει να κάνει τον χωροφύλακα στον υπολογιστή μέσω των Vista μην επιτρέποντας τη χρήση οποιουδήποτε μη συμβατού συστατικού, software ή hardware.

Όλα αυτά βέβαια αποφασίζονται χωρίς εμάς για εμάς αφού παραβιάζουν το αναφαίρετο δικαίωμα των χρηστών να καταναλώνουν τα πολιτιστικά αγαθά όπως και όπου εκείνοι θέλουν, αυτό που οι αμερικάνοι σοφά αποκαλούν fair use.

Όπως και να έχει η μάχη για την ελεύθερη επικοινωνία προμηνύεται δύσκολη αλλά όχι ακατόρθωτη, όπως αποδεικνύει η ιστορία της τεχνολογίας.

Στο προηγούμενο ποστ προσπάθησα να αναλύσω, σε θεωρητικό επίπεδο, την κοινωνικό‑οικονομική μετάλλαξη που συμβολίζει κατά κάποιο τρόπο η ιδέα του Web 2.0. Αναφέρομαι στο ίντερνετ δεύτερης γενιάς που βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στη συλλογική νοημοσύνη, δηλαδή το σύνολο των συσσωρευμένων εμπειριών, κρίσεων, προτάσεων και δημιουργιών των χρηστών και το οποίο αξιοποιείται μέσω μιας ομαδικής προσπάθειας για τη βελτίωση των διαδικτυακών υπηρεσιών, προϊόντων και εργαλείων.

Εάν παραμερίσουμε τις δημοσιογραφικές αναφορές στο Web 2.0 σαν κάτι εντελώς καινούριο, που δεν σκοπεύουν παρά στον εύκολο εντυπωσιασμό και την αγοραία εκμετάλλευση του concept, παρατηρούμε ότι τα παραπάνω χαρακτηριστικά είναι κατά κάποιο τρόπο συστατικά στοιχεία του διαδικτύου από τα πρώτα του βήματα. Η ιδέα του ίντερνετ προήλθε από την ανάγκη διασύνδεσης χωριστών δικτύων πληροφορικής αμερικανικών πανεπιστημίων με σκοπό την αμοιβαία ανταλλαγή πληροφοριών πάνω σε συγκεκριμένα επιστημονικά ζητήματα και μέσω αυτής την διευκόλυνση της έρευνας (Βλέπε “Μια σύντομη ιστορία του Ιντερνετ“). Τα πρώτα ερασιτεχνικά newsgroups που αναπτύχθηκαν στις αρχές της δεκαετίας του 90 σκόπευαν στην γενίκευση αυτής της αρχής σε όλα τα επιμέρους θέματα ενδιαφέροντος, από την πληροφορική μέχρι τα κόμιξ και την πολιτική. Υπό αυτή την έννοια το Web 2.0 δεν αποτελεί καινοτομία ως προς τη φύση του αλλά περισσότερο ως προς τη κλίμακα εφαρμογής του, η οποία και μετριέται σήμερα σε εκατομμύρια χρήστες του διαδικτύου σε όλο τον πλανήτη.

Η πρώτες υπηρεσίες που εκμεταλλεύτηκαν με τρόπο οργανωμένο και μαζικό τη συλλογική νοημοσύνη προέρχονται από τη πρώτη περίοδο του διαδικτύου και είναι αυτές που επέζησαν της οικονομικής κρίσης του 2001. Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το Google. Οι δύο ιδρυτές της εταιρείας Larry Page και Sergey Brin συναντήθηκαν ως νέοι φοιτητές στο πανεπιστήμιο του Stanford το 1996 και άρχισαν να δουλεύουν πάνω σε μια νέα μηχανή αναζήτησης στο διαδίκτυο την οποία και δημοσιοποίησαν για πρώτη φορά το 1998. Μέχρι τότε το βασικό κριτήριο που χρησιμοποιούσαν οι μηχανές αναζήτησης για να ιεραρχήσουν τις σελίδες σε σχέση με μια έρευνα στη βάση λέξεων‑κλειδιών ήταν η παρουσία των λέξεων αυτών στις εν λόγω σελίδες. Όσο περισσότερες φορές μια λέξη‑κλειδί ήταν παρούσα σε ένα διαδικτυακό τόπο τόσο αυτός ανέβαινε στα αποτελέσματα της αναζήτησης. Πολλοί « πονηροί» webmasters εκμεταλλευόμενοι τον τρόπο αυτό λειτουργίας γέμιζαν τις σελίδες τους με τις πιο δημοφιλείς λέξεις, έστω και αν ήταν άσχετες με το περιεχόμενο του site, και κατάφερναν έτσι να προσελκύσουν χρήστες και άρα διαφήμιση. Η αναζήτηση πληροφοριών γινόταν όμως πολύ δύσκολη και απαιτούσε χρόνο και προσπάθεια για να διαχωριστεί η ήρα από το στάχυ. Επιπροσθέτως πολλές μηχανές αναζήτησης όπως η Altavista, που ήταν από τις πιο γνωστές την περίοδο 1999‑2001, άρχισαν να πωλούν τις καλές θέσεις στην κατάταξη των απαντήσεων χωρίς να διαφοροποιούν τα πληρωμένα από τα άλλα αποτελέσματα. Έτσι η σχέση εμπιστοσύνης που συνέδεε τους χρήστες με αυτές τις υπηρεσίες καταρρακώθηκε από τη στιγμή που οι απαντήσεις των μηχανών αναζήτησης δεν ήταν παρά μία ακόμα μορφή διαφήμισης.

Η βασική καινοτομία του Google ήταν ότι συνδύασε το κριτήριο της παρουσίας των λέξεων‑κλειδιών με τον αριθμό συνδέσμων μίας συγκεκριμένης σελίδας. Με άλλα λόγια όσο πιο πολλά links οδηγούν σε ένα δικτυακό τόπο τόσο καλύτερη θέση παίρνει ο ίδιος στα αποτελέσματα μιας αναζήτησης. Η μέθοδος αυτή, που βαφτίστηκε PageRank από τους Page και Brin, βασίζεται στην ιδέα ότι κάθε σύνδεσμος αποτελεί κατά κάποιο τρόπο μια ψήφο υπέρ του site στο οποίο οδηγεί σε σχέση με το ενδιαφέρον που αυτό παρουσιάζει. Έτσι το Google λαμβάνει υπόψη του στη ιεράρχηση των αποτελεσμάτων τα κριτήρια συνάφειας των ίδιων των webmasters καθώς και την συσσωρευμένη εμπειρία τους ως προς το ποιος δικτυακός τόπος έχει ενδιαφέρον πάνω σε ποιο θέμα, κάτι που αποτελεί μια πρώτη έκφραση συλλογικής νοημοσύνης. Παράλληλα τα αποτελέσματα της αναζήτησης διαχωρίστηκαν με ξεκάθαρο τρόπο από της πληρωμένες καταχωρίσεις (sponsored links) με τέτοιο τρόπο ώστε και οι χρήστες να μένουν ικανοποιημένοι και η υπηρεσία να εκμεταλλευτεί τα διαφημιστικά έσοδα.

Η επιτυχία της μεθόδου ήταν τέτοια που από 10.000 αναζητήσεις ημερησίως το 1998 το Google έχει φτάσει το 2006 να αποτελεί την πιο σημαντική μηχανή αναζήτησης του διαδικτύου σε παγκόσμιο επίπεδο με μερίδιο αγοράς στις ΗΠΑ της τάξης του 40% και σε άλλες ευρωπαϊκές αγορές, όπως στη γαλλική το 80% !! Η επιτυχία αυτή όπως είναι φυσικό προκάλεσε δικαιολογημένους φόβους για την πιθανή ανάδυση στο μέλλον ενός μονοπωλίου του Google στην παγκόσμια επικοινωνιακή βιομηχανία. Μία περιγραφή αυτής της εξέλιξης σε μορφή μελλοντολογικού σεναρίου έγινε στο βίντεο EPIC 2014. Για μια επιστημονική κριτική της αρχής του PageRank σε σχέση με την πολιτική από ερευνητές του πανεπιστημίου του Princeton δείτε το άρθρο Googlαρχία. Σήμερα η ίδια μέθοδος εφαρμόζεται σε πολλούς ειδικευμένους τομείς όπως οι ειδήσεις, η επιστημονική έρευνα, η κατανάλωση, η έκδοση βιβλίων από το Google αλλά και πολλούς άλλους παράγοντες κτλ.

Το βασικά προβλήματα που θέτει η εξέλιξη αυτή είναι κατά τη γνώμη μου δύο:

- Πρώτον, η αυξανόμενη σημασία τεχνικών και αλγοριθμικών κριτηρίων στην ιεράρχηση των πληροφοριών που βρίσκονται στο διαδίκτυο ανεξαρτήτως της φύσης και της κοινωνικής και πολιτικής σημασίας τους.

- Δεύτερον, το γεγονός ότι όλες σχεδόν οι νέες υπηρεσίες του Web 2.0, συμπεριλαμβανομένου και του Google, βασίζονται στη συλλογή και εκμετάλλευση σε μεγάλη κλίμακα δεδομένων που αφορούν τις προτιμήσεις και τις συνήθειες των χρηστών.

Σε ότι αφορά το πρώτο, η επιχειρηματολογία των ιδρυτών του Google βασίζεται στο αξίωμα σύμφωνα με τo οποίo η καλύτερη εγγύηση ότι η ιεράρχηση των πληροφοριών είναι ουδέτερη είναι το γεγονός ότι γίνεται στη βάση αυστηρά τεχνικών και αλγοριθμικών κριτηρίων (PageRank) χωρίς την παραμικρή ανθρώπινη παρέμβαση. Όμως η τεχνολογία ΔΕΝ είναι ποτέ ουδέτερη. Για παράδειγμα στην περίπτωση των ειδήσεων η επιστημονική έρευνα έχει δείξει ότι η ιεράρχηση των θεμάτων στα παραδοσιακά μέσα γίνεται μέσα από ένα πολύπλοκο πλέγμα αμφίδρομων σχέσεων μεταξύ δημοσιογράφων, πηγών και κοινού. Το ότι μέσω μιας μηχανής αναζήτησης οι πολίτες έχουν πρόσβαση απευθείας στις πληροφορίες που τους ενδιαφέρουν χωρίς τη διαμεσολάβηση των δημοσιογράφων μπορεί να αποτελεί θετική εξέλιξη σε κάποιες περιπτώσεις όπου τα κλασσικά μέσα χειραγωγούνται από την πολιτική ή την οικονομική εξουσία. Όμως ταυτόχρονα, μέσω του φίλτρου των μηχανών αναζήτησης, τα δημοσιογραφικά κριτήρια αντικαθιστούνται από περίπλοκους υπολογισμούς βασισμένους στον αριθμό των συνδέσμων που οδηγούν σε μία σελίδα που αποκλείουν κάποια περιεχόμενα χωρίς αυτό να έχει άμεση σχέση με την εγγενή ποιότητα και την αξιοπιστία των αποκλεισμένων πληροφοριών.

Ως προς το δευτερο, η εμπορική εκμετάλλευση των δεδομένων που αφορούν τις προτιμήσεις και τις συνήθειες των χρηστών του διαδικτύου μπορεί να δημιουργήσει προβλήματα σχετικά με το κλασσικό «φακέλωμα» σε κλίμακα ανεπανάληπτη στην ανθρώπινη ιστορία.

Την επόμενη φορά επανέρχομαι και με άλλα παραδείγματα…