Σε πρόσφατο άρθρο του ο Dan Gillmor, από τους πιο γνωστούς ακαδημαϊκούς προαγωγούς της διαδικτυακής δημοσιογραφίας, δήλωσε την ενθουσιώδη αισιοδοξία του για το μέλλον της ενημέρωσης.

Το βασικό επιχείρημα του Gillmor είναι ότι στο διαδίκτυο τείνουν να εξαφανιστούν τα υπάρχοντα οικονομικά εμπόδια για κάποιον που θέλει να εισέλθει στο χώρο των παραδοσιακών ΜΜΕ.

Η βιομηχανική υποδομή του τύπου και της ραδιοτηλεόρασης και τα κόστη που αυτή προϋποθέτει δεν είναι πλεόν απροσπέλαστη προϋπόθεση για κάποιον που θέλει να αγγίξει το ευρύ κοινό.

Ως εκ τούτου, σύμφωνα με τον Gillmor, οι εκατοντάδες καινοτόμες πρωτοβουλίες διαδικτυακής δημοσιογραφίας που ανθίζουν παγκοσμίως παράγουν ένα ενημερωτικό περιβάλλον ποικιλομορφότερο και απαλλαγμένο από τα βάρη του παρελθόντος. Βάρη και εξαρτήσεις που διαφαίνονται και στο πρόσφατο σκάνδαλο του News of the World.

Σαφώς και δεν μπορεί να διαφωνήσει κανείς με τη γενική διαπίστωση του Gillmor. Είναι όμως απαραίτητο να υπενθυμιστεί το εξής: η διαδικτυακή δημοσιογραφία αναπτύσσεται σε συνεχή αλληλεπίδραση με την βιομηχανία των παραδοσιακών ΜΜΕ και υπό την επιρροή γιγάντων του διαδικτύου όπως Google, Facebook, Microsoft κλπ.

Αρκεί κανέις να ρίξει μια ματιά στα στατιστικά επισκεψιμότητας για να διαπιστώσει ότι οι περισσότεροι χρήστες του διαδικτύου ενημερώνονται μέσα από ιστότοπους οι οποίοι ανήκουν σε μεγάλα εκδοτικά και επικοινωνιακά συγκροτήματα.

Αυτή η διαπίστωση δεν αναιρεί την αρχική παρατήρηση του Gillmor ότι το διαδίκτυο απότελεί πεδίο καινοτομίας και ανανέωσης για τη δημοσιογραφία. Η αποτίμηση όμως της ποικιλομορφίας και του πλουραλισμού της επιγραμμικής ενημέρωσης με επιστημονικά κριτήρια δεν μπορεί να γίνει μόνο μέσα από το πρίσμα του ενθουσιασμού και της αισιοδοξίας που προκαλεί η διαδικτυακή avant garde.

Η έρευνα πρέπει απαραίτητα να εξετάσει το πεδίο της νέας δημοσιογραφίας σε όλες του τις εκφάνσεις ακόμα κι αν αυτές δεν συμφωνούν με το καινοτόμο μοντέλο που περιέγραψε ο Gillmor και άλλοι τεχνόφιλοι διανοούμενοι.

Μια τέτοια ακριβώς προσπάθεια επιστημονικής αποτίμησης της σύγχρονης δημοσιογραφίας σε όλες της τις πτυχές προσπάθησε να κάνει το συνέδριο Diversity of Journalisms: shaping complex media landscapes που έγινε στην Παμπλόνα της Ισπανίας στις 4 και 5 Ιουλίου. Ο υπότιτλος εκφράζει την πολυπλοκότητα του συγκεκριμένου γνωστικού πεδίου το οποίο χαρακτηρίζεται από αντιφατικές τάσεις.

Λόγω του μεγάλου αριθμού των ερευνητικών προτάσεων με εξαιρετικό ενδιαφέρον δεν μπορώ να κάνω εδώ μια συνθετική παρουσίαση του συνεδρίου. Για όσους ενδιαφέρονται τα κέιμενα είναι ήδη διαθέσιμα στον επίσημο ιστότοπο σε μορφή ηλεκτρονικού βιβλίου (PDF). Σημειώνω την αξιολογη πρωτοβουλία των διοργανωτών να τα διαθέσουν ελεύθερα με άδεια Creative Commons.

Παρακάτω θα περιγράψω εν συντομία τα δύο κέιμενα που παρουσίασα εκεί σε συνεργασία με Γάλλους συναδέλφους.

Το πρώτο έχει τίτλο «The development of online local journalism in South-Western France: the case of La Dépêche du Midi », με τον Franck Bousquet. Πρόκειται για μια έρευνα πεδίου που διεξάγαμε το 2010 μέσω συνεντεύξεων και εθνογραφικής παρατήρησης της ηλεκτρονικής σύνταξης (online newsroom) της εφημερίδας La Dépêche du Midi η οποία καλύπτει μονοπωλιακά τη νοτιοδυτική Γαλλία.

Επιγραμματικά κάποια συμπεράσματα:
- Οι δημοσιογράφοι της εφημερίδας χρησιμοποιούν πλέον τα στατιστικά του ιστότοπου για να μάθουν ποια άρθρα είχαν τη μεγαλύτερη επισκεψιμότητα. Αυτό το κριτήριο χρησιμοποιείται ακόμη και από αρχισυντάκτες για την επιλογή θεμάτων. Το ποσοτικό κριτήριο της επισκεψιμότητας, ανάλογο της τηλεθέασης, μπαίνει έτσι από το παράθυρο στις συντάξεις του τύπου, μέσω διαδικτύου.

- Η διεύθυνση της εφημερίδας προσεγγίζει το διαδίκτυο με κριτήρια που εξαντλούνται στο μάρκετινγκ. Σκοπός τους δεν είναι να ανανεώσουν τη δημοσιογραφία ή να παράξουν καινοτομία αλλά να επιτύχουν οικονομικό κέρδος, πράγμα εξαιρετικά δύσκολο στις παρούσες συνθήκες. Κατά συνέπεια επιβάλλουν σκληρές συνθήκες δουλειάς στους δημοσιογράφους, δεν αναγνωρίζουν τη δραστηριότητα τους ως δημοσιογραφία και τους περιορίζουν σε καθήκοντα ρουτίνας.

- Οι δημοσιογράφοι του ιστότοπου ασχολούνται ουσιαστικά μόνο με τη διαχείριση περιεχομένου που προέρχεται από άλλες πηγές (εφημερίδα, πρακτορεία κλπ) χωρίς να έχουν τη δυνατότητα να εκφραστούν και να παράγουν πρωτότυπη ενημέρωση (shovelware). Με άλλα λόγια οι νέοι αυτοι εργαζόμενοι, με όλα τα στοιχεία πρεκαριάτου, απασχολούνται σε μια φάμπρικα περιεχομένου που μόνο στόχο έχει να μειώσει τα έσοδα και να αυξήσει την επισκεψιμότητα (Το πλήρες κείμενο της παρουσίασης στα αγγλικά εδώ σε PDF).

Η τάση αυτή που περιγράφω παραπάνω είναι παγκόσμιο φαινόμενο. Δεκάδες πλέον έρευνες περιγράφουν το ίδιο μονότονο περιβάλλον αναπαραγωγής και πληθωρισμού της πληροφορίας. Από συζητήσεις που είχα στο παρελθόν μέ Έλληνες δημοσιογράφους του διαδικτύου αποκόμισα την εντύπωση ότι η κατάσταση είναι περίπου ίδια στα καλά μαγαζιά και πολύ χειρότερη σε αυτά της Β΄ κατηγορίας (βλέπε πχ. εδώ).

Σε τέτοιες συνθήκες η καινοτομία και η δημιουργία είναι πολύ δύσκολη και περιορίζεται συχνά στο packaging της πληροφορίας και όχι στο περιεχόμενο.

Η δεύτερη παρουσίαση είναι μεθοδολογικής φύσης και έχει τίτλο «A multifaceted study of online news diversity: issues and methods », με τους Emmanuel Marty και Franck Rebillard. Σε αυτή περιγράφουμε τις δυσκολίες που παρουσιάζονται όταν κανείς προσπαθήσει να μετρήσει ή να αποτιμήσει την ποικιλομορφία και τον πλουραλισμό στο διαδίκτυο. Αυτό επιχειρούμε σε ένα ερευνητικό πρόγραμμα με τίτλο Internet, Redondance et Pluralisme de l’Information (IPRI) του οποίου τα τελικά αποτελέσματα θα δημοσιευθούν εντός του 2012.

Το βασικό ερώτημα της παρουσίασης είναι το πως πρέπει να συνδυαστούν ερευνητικές μέθοδοι που προέρχονται από τις κοινωνικές επιστήμες όπως η κοινωνικοοικονομική ανάλυση, η εθνογραφική παρατήρηση και η ανάλυση περιεχομένου με τη χρήση προγραμμάτων για την επεξεργασία των τεράστιων ποσοτήτων δεδομένων που παράγουν οι χρήστες του διαδικτύου.

Από θεωρητικής άποψης δείχνουμε το πως το θεωρητικό πλάισιο των digital methods μπορεί να εφαρμοστεί στο γνωστικό αντικέιμενο της διαδικτυακής δημοσιογραφίας και ενημέρωσης (για ένα παράδειγμα της δουλειάς μας σε αυτό το κομμάτι βλέπε εδώ).

Πράγματι, το τελευταίο δεν μπορεί να προσεγγισθεί μόνο μέσω παραδοσιακών μεθόδων των κοινωνικών επιστημών. Αυτό γιατί εξαρτάται από εργαλεία η χρήση των οποίων αφήνει άπειρα “ίχνη” (επισκέψεις, likes, tweets κλπ.) τα οποία αναλογούν σε κοινωνική δραστηριότητα και μπορούν να αναλυθούν με αυτοματοποιημένο τρόπο (News science of networks).

Ταυτόχρονα όμως, η αυτόματη ανάλυση δεν αρκεί για να δώσει νόημα σε σύνθετες κοινωνικές πρακτικές όπως η λειτουργία της δημόσιας σφαίρας και των ΜΜΕ. Μόνο ο συνδυασμός των δύο μπορεί να δώσει μια σαφή και σφαιρική εικόνα ενός τόσο πολύπλοκου γνωστικού πεδίου (Το πλήρες κείμενο εδώ σε PDF).

Το συνέδριο διοργανώνεται από το Τμήμα Κοινωνιολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου, τη Διεθνή Ένωση Γαλλόφωνων Κοινωνιολόγων (AISLF), τη Διεθνή Κοινωνιολογική Ένωση (ISA) και πιο συγκεκριμένα την Ερευνητική επιτροπή: «Κοινωνιολογία της Επικοινωνίας, της Γνώσης και του Πολιτισμού» (της οποίας, ένα από τα πρώτα μέλη, υπήρξε ο E. Morin) καθώς και από το Εθνικό Κέντρο Κοινωνικών Ερευνών (ΕΚΚΕ), με την υποστήριξη του Γαλλικού Ινστιτούτου Αθηνών.

Το συνέδριο, θα λάβει χώρα στις 26 Μαΐου στο Μουσείο της Ακρόπολης, και στις 27 και 28 Μαΐου στο Auditorium του Institut français d’Athènes.

Θα μιλήσουν ο Edgar Morin, ο André Petitat, πρόεδρος της Διεθνής Ένωσης Γαλλόφωνων Κοινωνιολόγων από το Πανεπιστήμιο της Λωζάνης και μερικοί από τους σημαντικότερους Γάλλους κοινωνιολόγους, όπως ο Lucien Sfez από το Πανεπιστήμιο Paris 1 Panthéon-Sorbonne, ο Michel Maffesoli από το Πανεπιστήμιο Paris Descartes, ο Bruno Péquignot από το Πανεπιστήμιο Sorbonne Nouvelle – Paris 3 και ο Pierre Bouvier από το Πανεπιστήμιο Paris 10 Nanterre. Η είσοδος θα είναι ελεύθερη.

Σκοπός του Συνεδρίου είναι μία επίκαιρη κοινωνιολογική προσέγγιση όλων των πεδίων της σύγχρονης καθημερινής ζωής όπου ανακύπτει το διακύβευμα  «πολιτισμός-βαρβαρότητα»: στην επικοινωνία και στις «παγκόσμιες» αφηγήσεις, στις διαδικασίες προσδιορισμού ταυτοτήτων (και τη θέση του «άλλου»), στις σχέσεις εξουσίας ή στις σχέσεις «χρόνου» – «χώρου». Θα υπάρξουν επίσης θεματικές σχετικές με το έργο του Edgar Morin.

Πρόγραμμα (στα γαλλικά)

Πρόσκληση

Η διοργάνωση γίνεται από την Ελληνική Επιτροπή της Παγκόσμιας Οργάνωσης Προσχολικής Αγωγής (Ο.Μ.Ε.Ρ.) καθώς και από το Τμήμα Εκπαίδευσης και Αγωγής στην Προσχολική Ηλικία του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Οι εργασίες θα γίνουν στο Νέο Πολιτιστικό Κέντρο Μουσείο Μπενάκη (Πειραιώς 138). Η είσοδος δεν είναι ελέυθερη. Προαπαιτείται εγγραφή εδώ.

Από το πλούσιο πρόγραμμα που μπορείτε να κατεβάσετε εδώ, ενδεικτικά κάποιες ενδιαφέρουσες παρουσιάσεις :

Δέσποινα ΧΡΟΝΑΚΗ
Παιδιά, ΜΜΕ και διαδίκτυο: πόσο διαφέρουν οι αναπαραστάσεις των ΜΜΕ για το διαδίκτυο
από τις αντιλήψεις των παιδιών γι’ αυτό;

Μπέττυ ΤΣΑΚΑΡΕΣΤΟΥ
Ελληνικό MediaSmart – «Δες τη διαφήμιση έξυπνα».

Αλεξάνδρα ΝΟΥΣΙΑ
Βιντεοπαιχνίδια: απόψεις των παιδιών, τρόποι μάθησης και έμφυλες διαφορές.

Βασίλειος ΟΙΚΟΝΟΜΙΔΗΣ
Παρακολούθηση τηλεοπτικών προγραμμάτων και λεξιλογική ανάπτυξη παιδιών προσχολικής
ηλικίας: αποτελέσματα ελέγχων σε παιδιά και οι απόψεις των γονέων τους.

Νικολέττα ΤΣΙΤΣΑΝΟΥΔΗ –ΜΑΛΛΙΔΗ
Δράσεις και προτάσεις για την καλλιέργεια του μιντιακού γραμματισμού από την παιδική
ηλικία.

Ειρήνη ΑΝΔΡΙΟΠΟΥΛΟΥ
Συμπεράσματα της Μελέτης «Κριτήρια Αξιολόγησης για τον Γραμματισμό στα Μέσα
Επικοινωνίας (παιδεία για τα Μέσα)».

Λίζα ΤΣΑΛΙΚΗ
Παιδιά και Διαδίκτυο στην Ελλάδα: Μια πρώτη προσέγγιση σε βάθος.

Ιωσήφ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ
«Έχουμε τρεις τηλεοράσεις, DVDκαι Video[…]».
Μέσα επικοινωνίας και διαμόρφωση της ταυτότητας Αλβανών μαθητών.

Ιωάννα ΒΩΒΟΥ
Η «βιομηχανία» μικρών τηλεθεατών της τηλεόρασης:
η περίπτωση του Babydance. Η

Το συνέδριο οργανώθηκε από το εργαστήριο ADIS του πανεπιστημίου Paris-Sud. Οι συμμετέχοντες ήταν κυρίως οικονομολόγοι ειδικευμένοι στο διαδίκτυο και την επικοινωνιακή βιομηχανία. Παρά την αρκετά εφαρμοσμένη προσέγγιση της πλειονότητας των συμμετεχόντων και τις πολλές οικονομετρικές παρουσιάσεις, στο συνέδριο έγιναν ενδιαφέρουσες συζητήσεις και ανταλλαγές απόψεων.

Ένα σημαντικό κομμάτι των εργασιών αφορούσε στην εμπορική αξιοποίηση των προσωπικών δεδομένων και στους κινδύνους που αυτή επιφυλάσσει. Σύμφωνα με τον Michel Arnaud, οι τεχνολογίες της επικοινωνίας επιτρέπουν την διασκόρπιση των προσωπικών δεδομένων σε δημόσιες και ιδιωτικές υπηρεσίες με κίνδυνο την συγκέντρωση και την χάλκευση ή την χρησιμοποίηση τους από τρίτους χωρίς την άδεια αλλά ούτε και την επίγνωση των ενδιαφερομένων. Ο έλεγχος εκ μέρους των πολιτών των προσωπικών τους δεδομένων αποτελεί ένα βασικό κριτήριο για την μέλλουσα εξέλιξη των προσωπικών ελευθεριών στο διαδίκτυο.

Για τους Emmanuel Kessous και Bénédicte Rey, η συμπεριφορά των χρηστών του διαδικτύου σχετικά με την προστασία των προσωπικών τους δεδομένων είναι διφορούμενη: από τη μία ανησυχούν για την τυχόν εκμετάλλευση τους από ένα νέο Big Brother, ενώ ταυτόχρονα δεν διστάζουν να δίνουν πολύ προσωπικές πληροφορίες σε υπηρεσίες τύπου Web 2.0 για κάποιο πρόσκαιρο χρηστικό πλεονέκτημα αμφίβολης ποιότητας (βλέπε Facebook).

Τέλος, πάνω στο ίδιο θέμα, η Caroline Lancelot Miltgen αναλύει τα κριτήρια με βάση τα οποία οι χρήστες διαδικτυακών υπηρεσιών αποφασίζουν να μοιραστούν προσωπικά τους δεδομένα ή όχι. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα της έρευνας της, ένα βασικό κριτήριο είναι η πολιτική προστασίας αυτών των πληροφοριών από τις σχετικές υπηρεσίες και ο τρόπος που αυτή η πολιτική εκφράζεται προς τους χρήστες.

Αυτό που επισημαίνει η ερευνήτρια είναι ότι η μεγάλη πλειοψηφία των χρηστών δεν έχει μια προαποφασισμένη τακτική σχετικά με τον βαθμό και την ποιότητα των προσωπικών δεδομένων που είναι σε θέση να δώσει. Η απόφαση αυτή παίρνεται κάθε φορά σε σχέση με την συγκεκριμένη συγκυρία (είδος υπηρεσίας, χρόνος και τρόπος χρήσης, φιλική ή άλλου είδους προτροπή, αναγκαιότητα χρήσης ή όχι, δυνατότητα αντικατάστασης της ίδιας υπηρεσίας από άλλο προμηθευτή) και μπορεί να διαφέρει σημαντικά ανά περίπτωση.

Ένα άλλο ζήτημα που απασχόλησε τις εργασίες ήταν το μέλλον της πολιτιστικής βιομηχανίας στο διαδίκτυο με χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτό της μουσικής. Όπως ανέφερε ο André Nicolas (Observatoire de la musique) οι σημερινές δυσκολίες της μουσικής βιομηχανίας δεν είναι μόνο αποτέλεσμα της ανταλλαγής περιεχομένου σε βάση ισοτιμίας (peer-to-peer).

Σημαντικότερες αιτίες αποτελούν η υψηλή οικονομική συγκέντρωση στον τομέα της μουσικής που κυριαρχείται από τέσσερις majors, η εντατική χρησιμοποίηση του μάρκετινγκ και της διαφήμισης με αποτέλεσμα τον περιορισμό της δημιουργικότητας, ο εφησυχασμός των μεγαλοπαραγωγών τη δεκαετία του 90 και η επιμονή τους στο CD που απέκλεισε για αρκετά χρόνια κάθε τεχνολογική πρόοδο στο χώρο.

Από την πλευρά του ο Jean-Samuel Beuscart, ανέλυσε λεπτομερώς τον τρόπο με τον οποίο το MySpace αποτελεί χώρο οικοδόμησης « φήμης » για τα νέα μουσικά σχήματα. Οι μουσικοί μέσω των σελίδων τους γίνονται « διαχειριστές » της δημόσιας εικόνας τους με στόχο την επιτυχία στον πραγματικό κόσμο π.χ. μέσω της υπογραφής συμβολαίου με μια δισκογραφική εταιρεία.

Η επιδίωξη αυτή οδηγεί συχνά σε τακτικές παραπλάνησης και χρησιμοποίησης τεχνασμάτων με στόχο την ανάδειξη τους. Ταυτόχρονα όμως το MySpace αποτελεί τον κατεξοχήν χώρο δημιουργίας « δυνητικών κοινοτήτων » αποτελούμενων από θιασώτες περιθωριακών μουσικών ιδιωμάτων που αποκλείονται από την παραδοσιακή μουσική βιομηχανία.

Η δική μου παρουσίαση, σε συνεργασία με τον συνάδελφο Franck Rebillard, αφορούσε στη σταδιακή και αμοιβαία προσαρμογή των pure players του διαδικτύου και της βιομηχανίας του Τύπου. Μέσα από το παράδειγμα των διαπραγματεύσεων του Google και των Γάλλων εκδοτών σχετικά με τη λειτουργία της υπηρεσίας Google News προσπαθήσαμε να δείξουμε την αλληλεξάρτηση που χαρακτηρίζει τη σχέση τους σε ότι αφορά τον τομέα της ενημέρωσης μέσω διαδικτύου, για την οποία έχω γράψει εδώ και εδώ.

Για όσους ενδιαφέρονται για μια θεωρητική και γενική προσέγγιση πάνω στο θέμα, ένα πολύ καλό άρθρο είναι αυτό που παρουσίασε ο Eric Brousseau, συγγραφέα του βιβλίου Internet and the Digital Economics, και το οποίο καταπιάνεται με τις γενικές αρχές της οικονομίας του διαδικτύου.

Το συνέδριο κάλυψε πολλές πτυχές των χρήσεων και των προκλήσεων των νέων τεχνολογιών της επικοινωνίας. Οργανωτικά ήταν πολύ επιτυχημένο και η επιλογή του πολυχώρου Απόλλων, παρότι μακριά από το κέντρο ήταν πολύ καλή αφού προσέφερε ιδανικές συνθήκες από τεχνική αλλά και αισθητική άποψη για ανταλλαγή απόψεων και δημιουργικές συζητήσεις. Μια πολύ ενδιαφέρουσα καινοτομία ήταν επίσης η ζωντανή ηχητική μετάδοση των τριών ημερών του συνεδρίου από τον επίσημο ιστότοπο του.

Οι ομιλητές ήταν κυρίως Γάλλοι αλλά και Έλληνες ερευνητές. Παρόλο το γεγονός ότι το επίπεδο των παρουσιάσεων, κυρίως των πρώτων, ήταν αρκετά ανομοιογενές πολλές από αυτές ήταν ενδιαφέρουσες. Απ’όσο μπόρεσα να παρακολουθήσω κεντρικά σημεία αναφοράς ήταν οι εξελίξεις που αφορούν στο πέρασμα των ΜΜΕ στο διαδίκτυο : blogs, ψηφιακή και διαδικτυακή τηλεόραση, ενημέρωση και δημοσιογραφία.

Tο συνέδριο ήταν για μένα η ευκαιρία να μάθω ποιοι είναι οι ερευνητικοί άξονες των Ελλήνων συναδέλφων. Από αυτά που άκουσα τρεις περιπτώσεις κέντρισαν το ενδιαφέρον μου. Η πρώτη αφορά ένα project υπό την επιμέλεια των Μιχάλη Μεϊμάρη, Δημήτρη Χαρίτου Αγγελικής Γαζή και τη συμμετοχή φοιτητών του τμήματος επικοινωνίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, σχετικά με locative media. Η ιδέα είναι η πειραματική χρήση κινητών τερματικών για τη δικτύωση χρηστών σε ένα πολυμεσικό και διαδραστικό περιβάλλον. Περισσότερες λεπτομέρειες θα βρείτε στο ιστολόγιο του Ματθαίου Τσιμιτάκη.

Μια άλλη έρευνα που βρήκα ενδιαφέρουσα ήταν αυτή του Νίκου Λέανδρου και της Βάγιας Δουδάκη από το Πάντειο Πανεπιστήμιο πάνω στις δημοσιογραφικές πρακτικές των ελληνικών ιστότοπων οικονομικής ενημέρωσης. Επίσης μια θεματική συνεδρία με εξαιρετικό αντικείμενο και αρκετούς Έλληνες συμμετέχοντες ήταν αυτή με τον τίτλο “Μάθηση Βασισμένη σε Ψηφιακά Παιχνίδια” της οποίας την ευθύνη είχε ο Δημήτρης Γκούσκος.

Τέλος στο συνέδριο έμαθα και την ύπαρξη ενός πολύ χρήσιμου δικτύου έρευνας με θέμα την μουσική βιομηχανία που οργάνωσε και ημερίδα πριν από λίγες μέρες. Η πρωτοβουλία ανήκει στους ερευνητές από το Πάντειο και το Αριστοτέλειο Πανεπιστημιο Γιώργο-Μιχαήλ Κλήμη, Αλέξανδρο Μπαλτζή, Γιώργο Τσουρβάκα και Γιώργο Φρίγκα.

Σε ότι αφορά τη δική μου παρουσίαση, που αφορούσε το Joost, η συζήτηση που ακολούθησε με βοήθησε να ωριμάσω κάποια συμπεράσματα σχετικά με την εμπορική διανομή μέσω peer-to-peer. Από κάποιες παρατηρήσεις που έγιναν λοιπόν κατέληξα ότι το Joost αποτελεί κατά κάποιο τρόπο την εκδίκηση της βιομηχανίας του περιεχομένου (τηλεόραση, σινεμά, μουσική) ενάντια στην βιομηχανία των τηλεπικοινωνιών και των πάροχων διαδικτυακών υπηρεσιών.

Η ανάπτυξη του peer-to-peer αποτέλεσε μια ιστορική αναδιανομή εισοδήματος από την πρώτη στους δεύτερους. Έτσι εκατομμύρια άνθρωποι στον πλανήτη έγιναν πελάτες τηλεπικοινωνιακών συγκροτημάτων για να αποκτήσουν σύνδεση στο διαδίκτυο. Για πολλούς από αυτούς ένας από τους βασικούς λόγους ήταν η δυνατότητα πρόσβασης σε περιεχόμενα όπως ταινίες, εκπομπές και μουσική. Κι αυτό χωρίς να υποστούν τις συχνά υπέρογκες οικονομικές απαιτήσεις της πολιτιστικής βιομηχανίας.

Το Joost και οι κλώνοι του είναι μια προσπάθεια εξισορρόπησης της σχέσης αυτής. Για επικοινωνιακά συγκροτήματα όπως η Viacom και το CBS, μέτοχους του Joost, η ιδέα είναι να χρησιμοποιήσουν το bandwidth των χρηστών για να διακινήσουν το ιδιόκτητο περιεχόμενο τους σε ένα ελεγχόμενο εμπορικά πλαίσιο. Όμως το bandwidth αυτό, που είναι και το ακριβότερο κομμάτι της διαδικτυακής διανομής, προσφέρεται αναγκαστικά στους χρήστες από τους τηλεπικοινωνιακά συγκροτήματα που τελικά αναλαμβάνουν και το κόστος αυτής της διανομής για λογαριασμό της επικοινωνιακής βιομηχανίας.

Με λίγα λόγια εάν ως τώρα ο ΟΤΕ έβγαζε λεφτά στην πλάτη της Warner τώρα συμβαίνει το αντίθετο. Έστω κι αν τα συμφέροντα των δύο βιομηχανιών είναι αλληλένδετα, κι αν ακόμα η peer-to-peer εμπορική διανομή περιεχομένου είναι στα σπάργανα της η εξέλιξη φαίνεται ενδιαφέρουσα.

Το συνέδριο ΕUTIC 2007 θα εκδώσει σύντομα και πρακτικά. Τα περιμένω για να δώσω περισσότερες λεπτομέρειες…

Η αρχή της συμμετοχικής δημοκρατίας χαρακτηρίζεται καταρχάς από το εξής παράδοξο: η δημοκρατία δεν είναι, υποτίθεται, το μόνο πολιτικό σύστημα που στηρίζεται στην συμμετοχή των πολιτών που είναι και οι μόνοι φορείς της εξουσίας την οποία παραχωρούν για συγκεκριμένο χρονικό διάστημα στους εκλεγμένους αντιπροσώπους τους;

Υπό αυτή την έννοια η ανάδυση της ιδέας της συμμετοχικής δημοκρατίας αποτελεί και έμμεση παραδοχή ότι το παραδοσιακό πολιτικό σύστημα που βασίζεται εξολοκλήρου στην αρχή της αντιπροσώπευσης δεν λειτουργεί δημοκρατικά, δηλαδή δεν καταφέρνει να εκφράσει την λαϊκή βούληση και να λύσει τα προβλήματα των πολιτών. Σε τελική ανάλυση η επίσημη αντιπροσώπευση των πολιτών στην κεντρική εξουσία μέσω της Βουλής αλλά και στις τοπικές αυτοδιοικητικές αρχές δεν φαίνεται να είναι καθόλου αντιπροσωπευτική αφού χαρακτηρίζεται από «αιμομικτικές πρακτικές» με την έννοια ότι αφορά ένα μικρό αριθμό προσώπων που εναλλάσσονται στις θέσεις εξουσίας, ίδιας η παρόμοιας κοινωνικής, ιδεολογικής και οικονομικής καταγωγής.

Το φαινόμενο αυτό είναι ακραίο στην Ελλάδα, μία χώρα που είδε να αναμετρούνται στις εκλογές του 2004 γόνοι των ίδιων οικογενειών που αναμετρήθηκαν 23 χρόνια νωρίτερα στις εκλογές του 1981. Η τάση αυτή της νομής της εξουσίας μέσα σε ένα κλειστό κύκλωμα που αποτελείται από μια ομογάλακτη «πεφωτισμένη» μειοψηφία ενδυναμώνετε και από την όλο και μεγαλύτερη επιρροή του επικοινωνιακού συστήματος στο εκλογικό σώμα αφού οι εκλεκτοί των τηλεπαραθύρων έχουν σημαντικό πλεονέκτημα «αναγνωρισιμότητας», όπως λένε και οι επαγγελματίες εκλογολόγοι, και άρα ευκολότερη πρόσβαση στη εξουσία. Τα χαρακτηριστικά αυτά του σύγχρονου πολιτικού συστήματος και η κρίση που το διαπερνά έδωσαν το έναυσμα για την ανάπτυξη διαδικασιών συμμετοχικής δημοκρατίας τα τελευταία χρόνια.

Τέτοια συστήματα συναποφάσεως μεταξύ πολιτών και εξουσίας δημιουργούνται κυρίως σε τοπικό επίπεδο και έχουν ως δεδηλωμένο στόχο την αντιμετώπιση της κρίσης εμπιστοσύνης στην παραδοσιακή πολιτική. Ένα από τα πρώτα πειράματα τέτοιας φύσης έγινε στο δήμο του Porto Allegre στη Βραζιλία όπου ο ετήσιος τοπικός προϋπολογισμός αποφασίζεται στη βάση προτάσεων πολιτών και μη κυβερνητικών οργανώσεων και στη συνέχεια ψηφίζεται από το σύνολο του πληθυσμού. Σήμερα παρόμοιες συμμετοχικές διαδικασίες εφαρμόζονται σε πάνω από πενήντα ευρωπαϊκές πόλεις με μεγαλύτερη αυτή της Σεβίλλης στην Ισπανία με πληθυσμό 700.000 κατοίκων.

Τα χαρακτηριστικά των διαδικασιών αυτών είναι διαφορετικά ως προς το βαθμό και τη σημασία της συμμετοχής των πολιτών. Στις περισσότερες περιπτώσεις οι λαϊκές συνελεύσεις έχουν μόνο συμβουλευτικό χαρακτήρα αφού η πολιτική εξουσία δεν δεσμεύεται από τις αποφάσεις τους. Συχνά οι συμμετοχικές διαδικασίες καθοδηγούνται από τους τοπικούς άρχοντες των οποίων ο έμμεσος στόχος είναι απλά να νομιμοποιήσουν αποφάσεις που παίρνουν οι ίδιοι δίνοντας την ψευδή εντύπωση στους πολίτες ότι έχουν άμεσο λόγο για τα κοινά. Η καθοδήγηση «κάτω από το τραπέζι» γίνεται με διάφορες διαδικαστικές μεθόδους όπως το να μη δίνεται η δυνατότητα στους συμμετέχοντες να καταθέσουν τις δικές τους προτάσεις παρά μόνο να υπερψηφίζουν ή να καταψηφίζουν αυτές της πολιτικής εξουσίας. Ένας άλλος κλασικός τρόπος παραπλάνησης είναι η παρουσία οργανωμένων ομάδων πολιτών που πρόσκεινται σε κόμματα ή πολιτικές οργανώσεις και οι οποίοι ψηφίζουν με τρόπο προαποφασισμένο ούτως ώστε να αποφευχθεί ο αστάθμητος παράγοντας της ελεύθερης λαϊκής βούλησης. Σε αυτές τις περιπτώσεις η ιδέα της συμμετοχικής δημοκρατίας δεν είναι παρά ένα μέσο χαλιναγώγησης εκ μέρους των εξουσιαστικών μηχανισμών. Τέλος η συμμετοχή στις διαδικασίες αυτές καθορίζεται σε μεγάλο βαθμό από αυτό που ο κοινωνιολόγος Pierre Bourdieu αποκάλεσε συμβολικό κεφάλαιο και που συνδέεται άμεσα με το μορφωτικό επίπεδο και την κοινωνική θέση των πολιτών. Έτσι η συμμετοχή περιορίζεται συχνά στα ανώτερα κοινωνικά στρώματα και αποκλείει ένα μεγάλο κομμάτι του πληθυσμού που δεν διαθέτει την ικανότητα δημόσιας έκφρασης και επιχειρηματολογίας.

Μία άλλη μορφή συμμετοχικής δημοκρατίας είναι η εκλογή των υποψηφίων ενός κόμματος από των σύνολο των μελών του ή των φιλικά προσκείμενων ατόμων. Η ιδέα αυτή επέτρεψε στην Segolène Royal να αναδειχθεί, με διαφορά, σε επίσημη υποψήφια του γαλλικού σοσιαλιστικού κόμματος για τις επερχόμενες προεδρικές εκλογές που θα γίνουν τον Μάιο του 2007 χωρίς να έχει καταρχάς δυνατούς και οργανωμένους γραφειοκρατικούς μηχανισμούς μέσα στο κόμμα. Σε ό,τι αφορά την Ελλάδα, το ΠΑΣΟΚ προσπάθησε να εφαρμόσει τέτοιες διαδικασίες σε μεγάλη έκταση το 2004 όταν ο Γιώργος Παπανδρέου εξελέγη πρόεδρος του κόμματος αλλά και το 2006 για την επιλογή του υποψήφιου για το Δήμο Αμαρουσίου. Και στις δύο περιπτώσεις όμως οι συμμετοχικές διαδικασίες είχαν ως στόχο την νομιμοποίηση πολιτικών προσώπων, Royal και Παπανδρέου, οι οποίοι δεν είχαν ισχυρά κομματικά ερείσματα στους παραδοσιακούς μηχανισμούς εσωτερικής νομής της εξουσίας. Με άλλα λόγια στις περιπτώσεις αυτές η ιδέα της συμμετοχικής δημοκρατίας χρησιμοποιήθηκε για την παράκαμψη των παραδοσιακών αγκυλωτικών δυνάμεων που κυριαρχούν στο ελληνικό και στο γαλλικό σοσιαλιστικό κόμμα και όχι για να εκφραστεί η ελεύθερη βούληση των πολιτών σε σχέση με τα κεντρικά ζητήματα της εποχής μας.

Συμπερασματικά μπορούμε να πούμε ότι εάν η αρχή της συμμετοχικής δημοκρατίας αποτελεί καταρχάς ένα ενδιαφέρον μέσο αναζωογόνησης της πολιτικής ζωής, στην πράξη η εφαρμογή της τις περισσότερες φορές υπόκειται σε σημαντικούς περιορισμούς που και απομυζούν την ουσία της.

Για περισσότερες πληροφορίες πάνω στο θέμα της συμμετοχικής δημοκρατίας στην Ευρώπη δείτε το site επιστημονικού συνεδρίου που έγινε προσφατα στην Toulouse της Γαλλίας καθώς και τα περιεχόμενα της ανάλογης έκδοσης (στα γαλλικά).