Ιστορικά η έννοια της πνευματικής ιδιοκτησίας υπήρξε προοδευτική κατάκτηση των δημιουργών. Σκοπός της ήταν η προστασία της πνευματικής δημιουργίας με τρόπο τέτοιο ούτως ώστε να συντηρεί οικονομικά τους δημιουργούς και τους άλλους εμπλεκόμενους στην παραγωγή και διάθεση πολιτιστικών αγαθών. Δεν είναι τυχαίο ότι η αναγνώριση της πνευματικής ιδιοκτησίας υπήρξε μια από τις διεκδικήσεις του Διαφωτισμού και η θεσμοθέτηση της στη συνέχεια έγινε με τη στήριξη προοδευτικών διανοούμενων όπως ο Victor Hugo.

Τις τελευταίες δεκαετίες όμως ο αρχικός σκοπός της νομοθεσίας περί πνευματικής ιδιοκτησίας, δηλαδή η εξισορρόπηση μεταξύ των συμφερόντων των δημιουργών και του κοινού, σταδιακά αλλοιώθηκε. Η ανάδυση μιας πανίσχυρης επικοινωνιακής βιομηχανίας μετέτρεψε την νομοθεσία περί πνευματικής ιδιοκτησίας σε μέσο διαιώνισης και ισχυροποίησης ενός ολιγοπωλίου.

Αυτό έγινε ευκολότερο λόγω της στρατηγική θέσης που απέκτησε η επικοινωνιακή βιομηχανία στις σύγχρονες αστικές δημοκρατίες μέσω της αλληλεξάρτησης που ανέπτυξε με το πολιτικό και οικονομικό κατεστημένο. Οι ΗΠΑ, όντας το ζωτικό κέντρο της παγκόσμιας επικοινωνιακής βιομηχανίας, πρωτοστατούν πλέον στην εγκαθίδρυση δρακόντειων μέτρων προστασίας και ελέγχου της πνευματικής δημιουργίας.

Όπως έχει δείξει η επιστημονική έρευνα (1, 2), η διεθνοποίηση της σχετικής νομοθεσίας αποτελεί μοχλό πίεσης των ΗΠΑ προς τρίτες χώρες και είναι αναπόσπαστο κομμάτι της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής. Χωρίς κανείς να υποτιμά το σημαντικότατο πρόβλημα της χρηματοδότησης της δημιουργίας, είναι ξεκάθαρο ότι το κεντρικό διακύβευμα της πνευματικής ιδιοκτησίας είναι πλέον πολιτικό.

Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσονται και οι διαπραγματεύσεις της ACTA (Anti-Counterfeiting Trade Agreement) στις οποίες συμμετέχουν οι ΗΠΑ, η Ευρωπαϊκή Ένωση, ο Καναδάς, η Ιαπωνία, η Σουηδία κ.α. Λείπουν βέβαια από τη λίστα χώρες όπως η Ινδία, η Κίνα και η Βραζιλία οι οποίες έχουν μια πιο ελαστική θεώρηση της πνευματικής ιδιοκτησίας.

Σκοπός της ACTA είναι η εναρμόνιση προς το αυστηρότερο, με μοντέλο την αμερικάνικη Digital Millennium Copyright Act, των εθνικών νομικών πλαισίων σχετικών με το copyright.

Το πρώτο πρόβλημα της ACTA είναι η μυστικότητα μέσα στην οποία προετοιμάζεται η συνθήκη. Οι αντιπρόσωποι των χωρών που συμμετέχουν στις συσκέψεις συμφώνησαν να μην δώσουν καμία πληροφορία σχετική με το περιεχόμενο τους.

Η ίδια η ύπαρξη της  ACTA ήταν γνωστή σε ελάχιστους πριν από την πρώτη διαρροή εγγράφων που έγινε τον Μάιο του 2008. Ακολούθησαν κι άλλες διαρροές, λίστα των οποίων μπορείτε να δείτε εδώ. Η πληροφόρηση σχετικά με το περιεχόμενο της  ACTA προκάλεσε αντιδράσεις από οργανώσεις πολιτών αλλά και πολιτικούς σε ΗΠΑ, Βρετανία, Γαλλία, Καναδά και Νέα Ζηλανδία οι οποίοι απαίτησαν διαφάνεια. Αυτό ανάγκασε τους εμπλεκόμενους να βγάλουν γενικόλογα δελτία τύπου, όπως αυτό που αφορά τη συνάντηση που έγινε στο Μεξικό και έληξε την Παρασκευή που μας πέρασε.

Η ACTA περιέχει έξι καφάλαια: (1) Initial Provisions and Definitions; (2) Enforcement of Intellectual Property Rights; (3) International Cooperation; (4) Enforcement Practices; (5) Institutional Arrangements; (6) Final Provisions.

Η γενικότερη φιλοσοφία των κειμένων που ήρθαν στη δημοσιότητα είναι η αναγωγή της αμερικάνικης νομοθεσίας για την καταστολή της παραβίασης της πνευματικής ιδοκτησίας σε μοντέλο για όλες τις χώρες που θα υπογράψουν τη συνθήκη:

- Εξισώνονται έτσι οι ποινές για τους παραβάτες του copyright είτε αυτοί είχαν οικονομικό όφελος από την παραβίαση είτε όχι. Για παράδειγμα η εγγραφή μιας ταινίας με κάμερα τη στιγμή της προβολής της (camcording) διώκεται με τον ίδιο τρόπο, άσχετα με το αν ο σκοπός της ήταν η εμπορική εκμετάλλευση ή όχι.

- Υποχρεώνονται οι πάροχοι σύνδεσης στο διαδίκτυο να συμμετέχουν προληπτικά στην καταστολή της ανταλλαγής προστατευόμενων αρχείων και να διευκολύνουν την πρόσβαση σε προσωπικά δεδομένα χρηστών.

- Υποχρεώνονται οι χώρες που να σκληρήνουν τις προβλεπόμενες ποινές επισείοντας ακόμα και φυλάκιση για αδικήματα για τα οποία κάτι τετοιο δεν προβλεπόταν με την ισχύουσα νομοθεσία.

- Προλειάνεται το έδαφος για κατασταλτικές πρακτικές όπως η μέθοδος three strikes και το φιλτράρισμα του διαδικτύου.

- Δυσκολεύεται ακόμη περισσότερο η αντιγραφή φαρμάκων από φτωχες χώρες που δεν έχουν τη δυνατότητα να πληρώσουν τις φαρμακευτικές εταιρείες που διαθέτουν τις σχετικές πατέντες.

Το περιεχόμενο της ACTA και ο τρόπος με τον οποίο αυτή προετοιμάζεται μέσα σε συνθήκες πλήρους μυστικότητας καταπατούν κάθε δημοκρατική αρχή. Στο βωμό του copyright, οι εμπνευστές της ACTA δείχνουν έτοιμοι να θυσιάσουν βασικά δικαιώματα των πολιτών όπως η ιδιωτικότητα και η ελέυθερη έκφραση και πρόσβαση στην πληροφορία. Απειλούνται επίσης βασικές αρχές του κράτους δικαίου όπως η αναλογικότητα των ποινών σε σχέση με τη σοβαρότητα της παράβασης. Μια σημαντική κινητοποίηση βρίσκεται πλέον σε εξέλιξη διεθνώς ενάντια στις αρχές καταστολής και ελέγχου που πρεσβεύει η ACTA.
Πηγές:
Ανάλυση του καθηγητή του πανεπιστήμιου της Οτάβα, Michael Geist.
Ιστοσελίδα της οργανωσης La Quadrature du Net για την καμπάνια Attack ACTA
Λήμμα της Wikipedia για την ACTA
Ιστοδελίδα της οργάνωσης We Rebuild για την ACTA
Ιστοσελίδα της οργάνωσης OpenACTA
Ιστοσελίδα της οργάνωσης ACTA Action Now!
Ιστοσελίδα της Electronic Frontier Foundation για την ACTA
Ανακοίνωση της Oxfam για την ACTA

Αν αυτό συμβεί η Γαλλία θα είναι η πρώτη χώρα που θα εφαρμόσει στην πράξη την αρχή των three strikes: δύο προειδοποιητικά μηνύματα και μετά διακοπή της σύνδεσης σε περίπτωση παραβίασης της πνευματικής ιδιοκτησίας εκ μέρους ενός χρήστη. Ήδη η βιομηχανία του θεάματος είναι πανέτοιμη να εξαπολύσει εκατοντάδες χιλιάδες τέτοια προειδοποιητικά μηνύματα.

Ο νόμος αυτός είναι προβληματικός και καταχρηστικός σε ότι αφορά τα δικαιώματα των πολιτών από πολλές απόψεις:

- αντικαθιστά το δικαστήριο – μόνο αρμόδιο να αποφασίσει αν υπάρχει παρανομία στην περίπτωση ανταλλαγής αρχείων και ποια είναι η ενδεδειγμένη τιμωρία – από μια απλή διοικητική Αρχή.

- επιτρέπει σε εταιρείες να παρακολουθούν ιδιωτικές χρήσεις του διαδικτύου για να εντοπίσουν τυχόν παραβάσεις της νομοθεσίας περί πνευματικής ιδιοκτησίας.

- εκλαμβάνει αυτόματα ως ένοχο τον ιδιοκτήτη μιας σύνδεσης στο διαδίκτυο και επισείει διακοπή της τελευταίας χωρίς να λαμβάνει υπόψη περιπτώσεις κατά τις οποίες η παραβίαση του copyright προέρχεται από άλλο φυσικό πρόσωπο.

- βασίζεται σε μεθόδους ανίχνευσης των πρωτοκόλλων peer-to-peer με πολλές ατέλειες των οποίων τα αποτελέσματα είναι συχνά λανθασμένα.

- βαρύνει με υπέρογκο κόστος τους φορολογούμενος αφού η επιβολή του απαιτεί σημαντικές επενδύσεις εκ μέρους του κράτους.

- παραβιάζει την αρχή της αναλογικότητας αφού για ένα πταίσμα (αντιγραφή ή/και διάθεση ενός αρχείου) επισείει μια πολύ αυστηρή τιμωρία, την διακοπή της σύνδεσης για έξι με δώδεκα μήνες.

- έρχεται σε αντίθεση με τροπολογία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου σχετικά με το πακέτο τηλεπικοινωνιών.

Θυμίζω ότι η τροπολογία 138 των ευρωβουλευτών Bono, Cohn-Bendit και Roithova που ψηφίστηκε με πλειοψηφία εννέα δεκάτων από το Ευρωκοινοβούλιο στις 24 Σεπτεμβρίου 2008 αναφέρει ότι:

« Δεν μπορεί να επιβάλλεται περιορισμός στα θεμελιώδη δικαιώματα και τις ελευθερίες των τελικών χρηστών χωρίς προηγουμένως να υπάρχει απόφαση των δικαστικών αρχών, ιδίως σύμφωνα με το άρθρο 11 της διακήρυξης των θεμελιωδών δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης σχετικά με την ελευθερία έκφρασης και πληροφόρησης, εκτός και εάν απειλείται η δημόσια ασφάλεια, οπότε η απόφαση μπορεί να έπεται ».

Την Πέμπτη 27 Νοεμβρίου 2008 το Συμβούλιο Υπουργών της ΕΕ ακύρωσε την τροπολογία 138 του πακέτου τηλεπικοινωνιών μετά από την πίεση που ασκήθηκε από τον προεδρεύοντα την ΕΕ Σαρκοζύ. Όμως πρόσφατα, στις 5 Μαρτίου 2009, η τροπολογία ενσωματώθηκε πάλι στο τηλεπικοινωνιακό πακέτο από την ευρωβουλευτή των Γάλλων σοσιαλιστών Catherine Trautmann. Πλέον φέρει τον αριθμό 46.

Η απειλή της ψήφισης του νόμου για το διαδίκτυο έχει ξεσηκώσει κύματα διαμαρτυρίας μεταξύ των Γάλλων χρηστών του διαδικτύου που εκφράζονται σε κοινωνικά δίκτυα, όπως το Twitter και το Facebook, , ιστολόγια και φόρα. Μια καμπάνια διαμαρτυρίας που ξεκίνησε η οργάνωση La Quadrature du Net με τίτλο Blackout του γαλλικού διαδικτύου σημειώνει αρκετή επιτυχία. Πλέον, χιλιάδες γαλλόφωνοι ιστότοποι προβάλουν το πένθιμο μπάνερ της καμπάνιας.

Μια ενδιαφέρουσα πρωτοβουλία είναι επίσης η API’s Vs. Hadopi. Πρόκειται για ένα mash-up από διαφορετικές εφαρμογές που δίνει τη δυνατότητα στους χρήστες να παρακολουθήσουν τη συζήτηση για τον νόμο σε απευθείας μετάδοση από την γαλλική Εθνοσυνέλευση σχολιάζοντας τα τεκταινόμενα σε ζωντανό χρόνο μέσω Twitter. Ταυτόχρονα, σε ένα Google Map φαίνονται τα σημεία της Γαλλίας και του πλανήτη από όπου γίνονται τα σχόλια, δίνοντας τους μια πιο ζωντανή χειροπιαστή χροιά.

Όμως οι μεμονωμένες αυτές πρωτοβουλίες δείχνουν ανίκανες να παράγουν ένα πραγματικό κίνημα διαμαρτυρίας με συγκεκριμένο πολιτικό περιεχόμενο. Πολλοί γνωστοί γαλλόφωνοι μπλόγκερς όπως ο Narvic και ο Versac δεν δίστασαν να ασκήσουν κριτική σε τέτοιες συμβολικές κινήσεις χωρίς ευρεία κοινωνική στήριξη.

Σε πολιτικό επίπεδο, οι μπλόγκερς και λοιποί εκφραστές της δημοσιογραφίας των πολιτών δεν είναι σε θέση να ασκήσουν την απαραίτητη πίεση στο πολιτικό σύστημα ώστε να μην υποκύψει στις επιταγές του λόμπι της επικοινωνίας. Όλα γίνονται σαν το διαδίκτυο να αποτελούσε μια δημόσια σφαίρα εντελώς αυτόνομη από το πολιτικοκοινωνικό γίγνεσθαι της χώρας.

Ταυτόχρονα, το θέμα είναι εντελώς θαμμένο από τα ΜΜΕ, που ανήκουν σε ομίλους της βιομηχανίας τους θεάματος και έχουν κάθε συμφέρον να ψηφιστεί ο συγκεκριμένος νόμος. Προς το παρόν, σε αντίθεση με όσα έχουν συμβεί σε άλλες περιπτώσεις το κίνημα των χρηστών του διαδικτύου δείχνει ανίκανο να επηρεάσει την ατζέντα των κυρίαρχων ΜΜΕ.

Εκτός των αναφορών στην ανάγκη ενίσχυσης της πολιτιστικής δημιουργίας στην Ευρώπη, το ψήφισμα καταδικάζει σθεναρά τα μέτρα κατά της πειρατείας και ειδικότερα αυτά που προβλέπεται να υιοθετηθούν σύντομα στη Γαλλία γνωστά και ως « διαβαθμισμένη απάντηση » (riposte graduée). Μια παρόμοια θέση έχει ήδη έκφρασει επίσημα και η κυβέρνηση της Σουηδίας.

Η βασική ιδέα των μέτρων αυτών, έτσι όπως περιέχεται στην έκθεση Olivennes, είναι η σταδιακή τιμωρία των χρηστών που ανταλλάσουν προστατευόμενο περιεχόμενο στα δίκτυα peer-to-peer. Σε πρώτη φάση οι χρήστες θα δέχονται προειδοποιητικά μηνύματα και σε περίπτωση που δεν υπακούσουν οι πάροχοι θα κόβουν τη σύνδεση τους. Το συγκεκριμένο μέτρο συνιστά κατάφωρη παραβίαση των ψηφιακών δικαιωμάτων αφού μεταξύ άλλων :

- αντικαθιστά το δικαστήριο – μόνο αρμόδιο να αποφασίσει αν υπάρχει παρανομία στην περίπτωση ανταλλαγής αρχείων και ποια είναι η ενδεδειγμένη τιμωρία – από μια απλή διοικητική Αρχή.

- επιτρέπει σε εταιρείες όπως η ΑΕΠΙ να παρακολουθούν ιδιωτικές χρήσεις του διαδικτύου για να εντοπίσουν τυχόν παραβάσεις της νομοθεσίας περί πνευματικής ιδιοκτησίας.

- εκλαμβάνει αυτόματα ως ένοχο τον ιδιοκτήτη μιας σύνδεσης στο διαδίκτυο και επισείει διακοπή της τελευταίας χωρίς να λαμβάνει υπόψη περιπτώσεις κατά τις οποίες η παραβίαση του copyright προέρχεται από άλλο φυσικό πρόσωπο (π.χ. άλλο μέλος της οικογένειας, συγκάτοικο, γείτονα που χρησιμοποιεί ασύρματη σύνδεση εν άγνοια του δικαιούχου της, επιχείρηση cybercafé, δημόσια σύνδεση σε ελεύθερα προσβάσιμο χώρο κλπ.). Για μια εμπεριστατωμένη κριτική στα γαλλικά επισκεφτείτε τον ιστότοπο της οργάνωσης La Quadrature du Net.

Το ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου στην τελευταία του έκδοση προτρέπει τα κράτη μέλη να αποφεύγουν « τη λήψη μέτρων κατά της πειρατείας όπως η διακοπή σύνδεσης στο διαδίκτυο που παραβιάζουν τα ανθρώπινα δικαιώματα, τα δικαιώματα του πολίτη και την αρχή της αναλογικότητας ». Το ψήφισμα αναγνωρίζει την ανάγκη για προστασία της πνευματικής ιδιοκτησίας αλλά προσθέτει ότι μέτρα που θεωρούν τους χρήστες του διαδικτύου ως εν δυνάμει εγκληματίες δεν συνεισφέρουν στην καταπολέμηση της πειρατείας.

Ο Γάλλος εισηγητής της έκθεσης Guy Bono δήλωσε απερίφραστα : « στο συγκεκριμένο ζήτημα αντιτίθεμαι σθεναρά στα μέτρα καταστολής μερικών ευρωπαϊκών κυβερνήσεων (σ.σ. βλέπε Σαρκοζύ στη Γαλλία, αλλά και πρόσφατες πρωτοβουλίες του ΟΠΙ την Ελλάδα) τα οποία έχουν επιβληθεί απευθείας από μια βιομηχανία που δεν έχει καταφέρει να βρει ένα νέο οικονομικό μοντέλο προσαρμοσμένο στις ανάγκες της κοινωνίας της πληροφορίας. Η διακοπή της σύνδεσης είναι μέτρο δυσανάλογο με τον επιζητούμενο στόχο. Είναι μια τιμωρία με δραματικές επιπτώσεις για τον χρήστη σε μια εποχή που η πρόσβαση στο διαδίκτυο είναι δικαίωμα ζωτικής σημασίας ».

Η συγκεκριμένη έκθεση δεν είναι δεσμευτική για τα κράτη μέλη όπως π.χ. οι οδηγίες της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Αποτελεί όμως μια πρώτης τάξης πολιτική νίκη για τους υπερασπιστές των ψηφιακών δικαιωμάτων ενάντια στην αλόγιστη καταστολή που πρεσβεύει το λόμπι της πολιτιστικής βιομηχανίας και οι νεοφιλελεύθεροι ταγοί της παγκοσμιοποιημένης αγοράς πολιτισμικών αγαθών και υπηρεσιών.

Έτσι, η έκθεση στην πρώτη της μορφή, χωρίς τις τελικές τροποποιήσεις, που μπορείτε να διαβάσετε στα ελληνικά ολόκληρη εδώ, παρακινεί την Επιτροπή « να επανεξετάσει το κρίσιμο ζήτημα της πνευματικής ιδιοκτησίας από πολιτιστική και οικονομική άποψη και να καλέσει όλους τους φορείς του τομέα, ιδίως τους φορείς των τηλεπικοινωνιών και τους παρόχους πρόσβασης στο διαδίκτυο, να εξεύρουν από κοινού δίκαιες λύσεις για τους φορείς μικρού ή μεγάλου μεγέθους, με σκοπό την επίτευξη μιας ισορροπίας μεταξύ των δυνατοτήτων πρόσβασης στις πολιτιστικές δραστηριότητες και στα περιεχόμενα και της πνευματικής ιδιοκτησίας, κατά τρόπο που θα διασφαλίζεται μια πραγματική αμοιβή στους δικαιούχους των δικαιωμάτων και μια πραγματική επιλογή στους καταναλωτές· εφιστά εν προκειμένω την προσοχή των κρατών μελών στο γεγονός ότι η δίωξη των καταναλωτών δεν είναι η ορθή λύση για την καταπολέμηση της ψηφιακής πειρατείας ».

Επίσης καλεί την Επιτροπή να διαπιστώσει « ότι στο διαδίκτυο οι κλασικοί τρόποι χρήσης των πολιτιστικών προϊόντων και υπηρεσιών έχουν ανατραπεί και ότι είναι σημαντικό να υπάρξει μέριμνα για μια πρόσβαση χωρίς εμπόδια στα πολιτισμικά επιγραμμικά περιεχόμενα και την ποικιλομορφία των πολιτιστικών εκφράσεων πέραν της μοναδικής βιομηχανικής και εμπορικής λογικής, διασφαλίζοντας εξάλλου την εύλογη αμοιβή δικαίως κατανεμημένη μεταξύ όλων των κατηγοριών δικαιούχων ».

Οι προτροπές αυτές βέβαια είναι πολύ δύσκολο εώς αδύνατο να υιοθετηθούν από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή που ως γνωστό εξυπηρετεί ως επί το πλείστον τα μεγάλα οικονομικά συμφέροντα και λιγότερο αυτά των Ευρωπαίων πολιτών. Απόδειξη αυτής της εντελώς διαφορετικής προσέγγισης μεταξύ των δύο ευρωπαϊκών θεσμών, Επιτροπής και Κοινοβουλίου, η γνωμοδότηση της Neena Gill για λογαριασμό της Επιτροπής Βιομηχανίας Έρευνας και Ενέργειας που επισυνάπτεται στην προαναφερόμενη έκθεση.

Σε αυτήν αναφέρεται ότι η Επιτροπή θεωρεί, εντελώς αυθαίρετα, « ότι οι μεμονωμένοι καταναλωτές θα επωφεληθούν από αυτή την κατάσταση (σ.σ. τα μέτρα καταστολής), δεδομένου ότι η λιγότερη πειρατεία θα οδηγήσει σε χαμηλότερες τιμές και οι καταναλωτές θα μπορούν να αγοράζουν πιο δημιουργικά προϊόντα υψηλότερης ποιότητας ». Στην πραγματικότητα συμβαίνει βέβαια το αντίθετο.

Ακόμη χειρότερα, η Επιτροπή « καλεί τους φορείς παροχής υπηρεσιών Διαδικτύου να συνεργάζονται για την καταπολέμηση της διαδικτυακής πειρατείας εφαρμόζοντας τους όρους των συμβάσεών τους που τους επιτρέπουν να αφαιρούν ή να εμποδίζουν τη δυνατότητα πρόσβασης σε παραβατικό υλικό και να ακυρώνουν και να κλείνουν λογαριασμούς συνδρομητών που παραβιάζουν τα δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας· κατά την ίδια έννοια, καλεί τους φορείς παροχής υπηρεσιών Διαδικτύου να εφαρμόζουν μέτρα φιλτραρίσματος για να αποτρέπουν την παραβίαση δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας ».

Χρέη ενδιάμεσου μεταξύ των ενδιαφερομένων μερών, δηλαδή παραγωγών και διανομέων εμπορικού περιεχομένου, πάροχων πρόσβασης στο διαδίκτυο και κράτους έχει αναλάβει ο Οργανισμός Πνευματικής Ιδιοκτησίας (ΟΠΙ) « μόνος αρμόδιος φορέας στην Ελλάδα σχετικά με την προστασία της Πνευματικής Ιδιοκτησίας (που) εποπτεύεται από το Υπουργείο Πολιτισμού ».

Μέσω αυτού του οργανισμού διεξάγεται μια «δημόσια διαβούλευση », αρκετά προβληματική ως προς τη μέθοδο της όπως επισημαίνει κι ο Παναγιώτης Βρυώνης, σχετικά με « την πειρατεία στο διαδίκτυο και τη λήψη μέτρων από παρόχους Υπηρεσιών Internet ».

Tο κείμενο της ανακοίνωσης είναι χαρακτηριστικό της προσέγγισης που τείνει να κυριαρχήσει στην ευρωπαϊκή νομοθεσία : « Η πειρατεία έχει ως συνέπεια πρωτίστως την αποδυνάμωση της πολιτιστικής παραγωγής καθώς οι εμπλεκόμενοι στην αλυσίδα της πολιτιστικής παραγωγής στερούνται της νόμιμης αμοιβής τους ».

Προφανώς για τους συντάκτες η μόνη « πολιτιστική παραγωγή » που υπάρχει είναι αυτή που έχει ως αντικειμενικό στόχο την απόσταξη μιας « νόμιμης αμοιβής » μέσω του υπάρχοντος συστήματος της δισκογραφικής και κινηματογραφικής βιομηχανίας. Κάθε άλλης φύσης εναλλακτική παραγωγή και διανομή πολιτιστικών αγαθών δεν υφίσταται αν δεν βασίζεται στην πώληση αντικειμένων όπως CD ή DVD αλλά στην ανταλλαγή, την δωρεά ή την ελεύθερη διανομή ψηφιακού περιεχομένου στο διαδίκτυο.

Στο κείμενο η μέθοδος peer-to-peer ταυτίζεται με την διανομή προστατευόμενου περιεχομένου αγνοώντας όλες τις άλλες σχετικές εφαρμογές όπως η τηλεφωνία, η τηλεόραση και η αναζήτηση πληροφοριών.

Ίδιου περίπου ύφους και περιεχομένου είναι το ερωτηματολόγιο που απευθύνεται στους Έλληνες χρήστες του διαδικτύου και που μπορείτε να βρείτε εδώ. Ενδεικτικά μόνο η τελευταία ερώτηση: « Συμφωνείτε ότι η καταπολέμηση της διαδικτυακής πειρατείας θα ελευθερώσει εύρος χρήσης (bandwidth) των δικτύων προκειμένου να αναπτυχθούν νόμιμες υπηρεσίες στο πλαίσιο της ψηφιακής Ελλάδας; ».

Παράλληλα με τις προθέσεις για «διαβούλευση » του ΟΠΙ, πολλά έχουν αρχίσει ήδη να γίνονται για τους Έλληνες χρήστες του διαδικτύου αλλά χωρίς αυτούς.

Έτσι στις αρχές του έτους μαθαίνουμε από τον In love with life ότι « διεξήχθη άτυπη συνάντηση κεκλεισμένων των θυρών στο Υπουργείο Πολιτισμού υπό την προεδρία εκπροσώπου του Οργανισμού Πνευματικής Ιδιοκτησίας (ΟΠΙ) μεταξύ των οργανισμών συλλογικής διαχείρισης πνευματικών δικαιωμάτων και των μεγαλύτερων παρόχων υπηρεσιών πρόσβασης διαδικτύου (ISPs) της χώρας. Θέμα της στρογγυλής αυτής τράπεζας δεν ήταν φυσικά τίποτε άλλο παρά η καταπολέμηση της πειρατείας στην Ελλάδα ».

Λίγο καιρό αργότερα πληθαίνουν οι καταγγελίες ότι πολλοί χρήστες ADSL συνδέσεων του ΟΤΕ πέφτουν θύματα traffic shaping. Η συγκεκριμένη μέθοδος, που αποκαλείται και data discrimination, αναφέρεται στην ικανότητα του πάροχου να δίνει προτεραιότητα στην διακίνηση συγκεκριμένων πακέτων πληροφοριών μέσω των δικτύων του εις βάρος άλλων εφαρμογών, στην προκειμένη περίπτωση αυτών που βασίζονται σε πρωτόκολλα peer-to-peer. Όπως μπορείτε να δείτε εδώ και εδώ η συγκεκριμένη πρακτική διασταυρώθηκε από δύο διαφορετικά τεστ.

Η τεχνολογία που επιτρέπει τέτοιες μεθόδους ελέγχου προέρχεται από εταιρείες όπως η καναδική Sandvine και δοκιμάστηκε από πάροχους στο εξωτερικό. Η γνωστότερη περίπτωση είναι αυτή της αμερικάνικης Comcast. Μετά από δεκάδες καταγγελίες χρηστών, η FCC αποφάσισε να διερευνήσει τις μεθόδους που εφαρμόστηκαν και διέταξε πρόσφατα επίσχεση πληροφοριών της εταιρείας.

Την ίδια διαδικασία ακολούθησαν και Έλληνες χρήστες μέλη του φόρουμ adslgr.com για την περίπτωση του ΟΤΕ καταθέτοντας αίτημα διερεύνησης προς την Επιτροπή Τηλεπικοινωνιών. Σε συνέντευξη τους μάλιστα στην εφημερίδα Metropolis εξηγούν πολύ καλά το τεχνικό κομμάτι αλλά και το γενικότερο διακύβευμα που έχει να κάνει με το θέμα της δικτυακής ουδετερότητας (network neutrality).

Εκτός των πρακτικών δυσκολιών εφαρμογής τέτοιων μέτρων και τις δικονομικές διακλαδώσεις, τίθενται κάποια σοβαρά ερωτήματα πολιτικής φύσης :

Πως θα γίνει η διάκριση μεταξύ νόμιμης και παράνομης χρήσης προγραμμάτων peer-to-peer; Ποιος εγγυάται ότι μια τέτοια πρακτική δεν θα παραβιάσει προσωπικά δεδομένα των χρηστών; Με ποια κριτήρια θα αποφασισθεί ποιες πληροφορίες πρέπει να έχουν προτεραιότητα;

Εν τέλει ποιος έχει το δικαίωμα να αποφασίσει τι είναι αποδεκτό και τι όχι μεταξύ των πολιτιστικών πρακτικών που διαμορφώνονται στο διαδίκτυο;

Το θέμα είναι πολύ σημαντικό και σχετίζεται άμεσα, κατά τη γνώμη μου, με το δικαίωμα στην ελευθερία της έκφρασης και της επικοινωνίας, όπως και το θέμα με τα ιστολόγια. Είναι επιτακτική ανάγκη να ακουστεί και παραέξω μια εναλλακτική θεώρηση σχετικά με το ζήτημα της πνευματικής ιδιοκτησίας σταθμίζοντας τα συμφέροντα των δημιουργών και του κοινού και όχι μόνο αυτά της πολιτιστικής βιομηχανίας.

Έτσι τα τελευταία χρόνια οι πάροχοι σύνδεσης (ΙΑΡ, Internet access providers) έκλειναν τα μάτια στη ανταλλαγή περιεχομένου σε βάση αμοιβαιότητας (peer-to-peer) γιατί η χρήση αυτή τους συνέφερε οικονομικά.

Η γρήγορη εξάπλωση των συνδέσεων DSL οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στην ανάγκη των χρηστών για υψηλότερες ταχύτητες, εν μέρει για την ευκολότερη ανταλλαγή αρχείων μέρος των οποίων προστατεύεται από την νομοθεσία περί πνευματικής ιδιοκτησίας. Τα επιπλέον κέρδη των πάροχων είναι όμως ανάλογα με τον αριθμό νέων συνδέσεων.

Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο οι εκπρόσωποι της βιομηχανίας του θεάματος συνάντησαν δυσκολίες στο να καταστήσουν τις εταιρείες τηλεπικοινωνιών συμμάχους τους στον πόλεμο κατά της «πειρατείας ». Οι εταιρείες αυτές είναι οι μόνες που μπορούν να ταυτοποιήσουν μια διεύθυνση ΙΡ, που είναι και η διαδικτυακή ταυτότητα κάθε συνδεδεμένου υπολογιστή, με ένα φυσικό πρόσωπο. Είναι δηλαδή απαραίτητες σε κάθε προσπάθεια ελέγχου της χρήσης του διαδικτύου και ταυτοποίησης των χρηστών.

Στις ΗΠΑ ισχύει η safe harbor provision, η διάταξη δηλαδή που απαλλάσσει τους πάροχους τηλεπικοινωνιακών υπηρεσιών από τον εκ των προτέρων έλεγχο των μηνυμάτων που διαβιβάζουν. Η λογική αυτή ιστορικά προέρχεται από τη νομοθεσία περί τηλεφωνίας. Πράγματι, είναι παράλογο μια τηλεφωνική εταιρεία να θεωρηθεί υπεύθυνη για τις τυχόν εγκληματικής φύσης συνδιαλέξεις που μετέφερε στο δίκτυο της.

Έτσι η απαραίτητη δικαστική συνδρομή που απαιτείται για την ταυτοποίηση των χρηστών του δικτύων ανταλλαγής μέσω της διεύθυνσης ΙΡ δυσχεραίνει σε μέγιστο βαθμό την προσπάθεια τρομοκράτησης τους. Έστω κι αν χιλιάδες χρήστες σύρθηκαν στα δικαστήρια για παραδειγματισμό, η καταστολή δεν απέδωσε τα αναμενόμενα αποτελέσματα αφού η χρήση των δικτύων peer-to-peer συνέχισε με αμείωτη ένταση.

Σε δεύτερη φάση, η βιομηχανία του θεάματος σε συνεργασία με τις αρχές άλλαξε τακτική όπως στην περίπτωση της Γαλλίας. Υιοθετήθηκε ένα σύστημα βαθμιαίας «τιμωρίας » που μπορεί να αυτοματοποιηθεί και με το νέο νομοθετικό πλαίσιο δεν χρειάζεται δικαστική συνδρομή. Οι άτακτοι δικτυοναύτες δέχονται πρώτα ένα μήνυμα που τους ζητά ευγενικά να σταματήσουν να κατεβάζουν περιεχόμενο και μετά από τρεις προειδοποιήσεις τιμωρούνται με διακοπή σύνδεσης.

Η τακτική αυτή απαιτεί την αμέριστη συμπαράσταση των παρόχων οι οποίοι και αναλαμβάνουν να διεκπεραιώσουν, εκ των υστέρων, τις «ποινές » εναντίον των ίδιων των πελατών τους. Ποιοι είναι όμως οι λόγοι που τους ωθούν σταδιακά σε τέτοιου είδους συμφωνίες;

Εκτός της εύλογης πίεσης που δέχονται από τους κατόχους πνευματικών δικαιωμάτων, μια πιθανή εξήγηση είναι οικονομική. Αρχικά η χρήση peer-to-peer συνέφερε τους παρόχους που στόχευαν στο να αποκτήσουν μια κρίσιμη μάζα πελατών σε υψηλή σύνδεση και να μπορέσουν να τους προσφέρουν υπηρεσίες προστιθέμενης αξίας (VOD, Triple Play). Στην παρούσα φάση όμως αυτό δεν είναι σίγουρο, αφού η αύξηση της μέσης κατανάλωσης bandwidth εκ μέρους των χρηστών επιφέρει επιπλέον κόστος για τους παρόχους.

Όπως λέει ο αντιπρόεδρος της AT&T James Cicconi , « If someone is using a p2p network on a cell 24/7, it can adversely impact the service of their neighbors. It has the effect of not providing the service paid for. Overwhelming usage is from BitTorrent traffic. No one wants to get to the point [where] we say, You can’t do that ».

Από τη συνέντευξη συμπεραίνουμε ότι η ανάπτυξη του peer-to-peer , που αντιπροσωπεύει μεταξύ 50 και 90% της διακίνησης πληροφοριών στο διαδίκτυο, αρχίζει να προβληματίζει τους πάροχους σύνδεσης κάτι το οποίο αλλάζει και την συμπεριφορά τους ως προς τον έλεγχο του.

Το ίδιο στέλεχος αναφέρει ότι μια πιθανή λύση στο πρόβλημα αυτό είναι η ιεράρχηση του trafic. Η δυνατότητα δηλαδή να φιλτράρονται οι πληροφορίες που διακινούνται στο διαδίκτυο με βάση τα πρωτόκολλα που χρησιμοποιούνται. Κάτι τέτοιο θα προκαλούσε προβλήματα στη διανομή περιεχομένου μέσω προγραμμάτων BitTorrent π.χ. προς όφελος άλλων εμπορικών εφαρμογών.

Μια τέτοια εξέλιξη όμως καταπατά τη βασική αρχή της δικτυακής ουδετερότητας (Net Neutrality) που προβλέπει ότι όλες οι πληροφορίες πρέπει να διακινούνται χωρίς διάκριση ανεξάρτητα της φύσης και του σκοπού τους. Παράλληλα, αυτή η προοπτική εγείρει κι άλλες κρίσιμες ερωτήσεις:

Πως θα γίνει η διάκριση μεταξύ νόμιμης και παράνομης χρήσης προγραμμάτων peer-to-peer; Ποιος εγγυάται ότι μια τέτοια πρακτική δεν θα παραβιάσει προσωπικά δεδομένα των χρηστών; Με ποια κριτήρια θα αποφασισθεί ποιες πληροφορίες πρέπει να έχουν προτεραιότητα;

Αν και τεχνικά μια τέτοια προοπτική είναι αδύνατη σήμερα, οι εξελίξεις θα δείξουν κατά πόσο αποτελεί μια μελλοντική απειλή για τους χρήστες του διαδικτύου.

Η ανάδυση των δικτύων ανταλλαγής περιεχομένου σε βάση ισοτιμίας (peer-to-peer) ξεκίνησε ως ενστικτώδης πρακτική υπέρβασης των περιορισμών που η επικοινωνιακή βιομηχανία επέβαλε στη χρήση των προϊόντων της. Ο Shawn Fanning, δημιουργός του Napster το 1999, δεν είχε ως σκοπό παρά την διευκόλυνση της ανταλλαγής μουσικής με τους κολλητούς του στο πανεπιστήμιο.

Αυτό που ξεκίνησε σαν φοιτητικό αστείο όμως έφτασε να είναι, οχτώ χρόνια μετά, ο εφιάλτης των μεγαλόσχημων στελεχών της βιομηχανίας του θεάματος. Εξ ου και η σκληρή καμπάνια των τελευταίων οι οποίοι με απειλές, κατευνασμούς και δικαστήρια προσπαθούν απεγνωσμένα να καταστρέψουν τα δίκτυα ανταλλαγής. Η ίδια η φύση όμως του peer-to-peer καθώς και οι διαδοχικές τεχνικές βελτιώσεις τους, επακόλουθο της καταστολής, καθιστούν αδύνατο τον έλεγχο τους και πολύ περισσότερο την κατάρρευση τους.

Ένα από τους σημαντικότερους σταθμούς στην σύντομη ιστορία του peer-to-peer ήταν η εφεύρεση του πρωτοκόλλου BitTorrent από τον Bram Cohen το 2002. Η σπουδαιότητα αυτής της εξέλιξης δεν αφορά τόσο στην αποτελεσματικότητα του, κατά γενική ομολογία υψηλή, όσο σε ένα τεχνικό χαρακτηριστικό του : για να λειτουργήσει ένα δίκτυο ανταλλαγής torrent, σε αντίθεση με προγράμματα όπως το LimeWire, το KaZaa ή το e-Mule, χρειάζεται απαραίτητα μια κεντρική πλατφόρμα αποκαλούμενη tracker και αποτελούμενη από ένα server και ένα δικτυακό τόπο.

Η ιδιαιτερότητα αυτή έκανε τα δίκτυα ανταλλαγής περιεχομένου βασιζόμενα στο BitTorrent να διαρθρωθούν με τρόπο ανάλογο ενός κοινωνικού δικτύου (social network). Οι χρήστες έχουν τη δυνατότητα ανταλλαγής απόψεων και κοινωνικοποίησης μέσα από forum, chat, σχολιασμούς και δημιουργία άβαταρς και οργανωμένων ομάδων capturers. Σταδιακά η κοινωνικοποίηση αυτή είχε σαν αποτέλεσμα την ανάδυση ψηγμάτων επιχειρηματολογίας με αντικείμενο της προάσπιση και την δικαιολόγηση των πρακτικών ανταλλαγής περιεχομένου στο διαδίκτυο.

Σε διεθνές επίπεδο, η επιχειρηματολογία αυτή διατρανώθηκε τα τελευταία χρόνια και σιγά σιγά δομήθηκε σε σημείο τέτοιο που σήμερα μπορούμε να μιλήσουμε για ιδεολογία, υπό την έννοια που της δίνει ο Régis Debray[1]. Πρωταγωνιστές αυτής της προσπάθειας, μεταξύ άλλων, είναι οι ιδιοκτήτες πολύ γνωστών trackers από τη βόρεια Ευρώπη όπως το The Pirate Bay και το Mininova οι οποίοι και ιδιοποιήθηκαν τον χαρακτηρισμό « πειρατές », που τους αποδόθηκε από τη βιομηχανία του θεάματος, και του έδωσαν θετικό νόημα.

Σε αυτούς προστέθηκαν διανοούμενοι, καλλιτέχνες, δημοσιογράφοι, δικηγόροι, προγραμματιστές και άλλοι μέσα από οργανώσεις όπως η Electronic Frontier Foundation, η League of Noble Peers και το Alternative Law Forum. Η ιδεολογία της « πειρατείας » παράγει πλέον έναν οργανωμένο αντίλογο στις κατηγορίες της βιομηχανίας του θεάματος μέσα από συνέδρια, άρθρα, βιβλία και ντοκυμαντέρ. Η ιδεολογία αυτή βασίζεται σε δάνεια από την ελευθεριακή φιλοσοφία συγγραφέων όπως ο Guy Debord, ο Hakim Bey και ο Howard Rheingold αλλά και γραπτά επιστημόνων όπως ο Richard Stallman, ο Lawrence Lessig και ο Philippe Aigrain.

Το κίνημα των peers αποτελεί φυσική συνέχεια της ιστορίας του διαδικτύου από την εποχή της δημιουργίας του, υπερασπίζοντας την ελεύθερη κυκλοφορία της πληροφορίας και την χειραφέτηση του κοινού από την κυριαρχία της μαζικής κουλτούρας. Μένει να δούμε αν η νέα αυτή θεώρηση της πνευματικής ιδιοκτησίας θα γίνει κάποτε κυρίαρχη…

Κάποια παραδείγματα αυτής της τάσης είναι τα εξής:

Το συνέδριο The Oil of the 21st Century και το μανιφέστο του.

Η ταινία Steal this film I που ασχολείται με τις πιέσεις της Αμερικανικής κυβέρνησης προς τη σουηδική για το κλείσιμο του Pirate Bay :

Η ταινία Steal this film II που πραγματεύεται την πειρατεία σε πιο θεωρητικό επίπεδο:

Το βιβλίο του Oram, Peer-to-Peer: Harnessing the Power of Disruptive Technologies

Το βιβλίο του Florent Latrive , Du bon usage de la piraterie : Culture libre, sciences ouvertes

Το βιβλίο του WERSHLER-HENRY, Free as in Speech and Beer: Open Source, Peer to Peer and the Economies of Online Revolution

Κι ένα δικό μου σχετικό άρθρο, σε συνεργασία με την Ιωάννα Βώβου, που πραγματεύται την διακίνηση ελληνικών τηλεοπτικών σειρών στα δίκτυα torrent.