Το πως δηλαδή αποτέλεσαν το όχημα νομιμοποίησης στρεβλώσεων του οικονομικού και πολιτικού πεδίου αλλά και της κοινωνίας στο σύνολο της. Το πως επέβαλαν την κυρίαρχη ιδεολογία του καταναλωτισμού και την αποπολιτικοποίηση σε ένα μεγάλο κομμάτι των Ελλήνων. Το πως ποδηγέτησαν την κοινή γνώμη και συνεχίζουν να το κάνουν στην υπηρεσία του Μνημονίου.

Το δεύτερο ζήτημα είναι η οικονομική κρίση των ΜΜΕ, οι λόγοι που τη γέννησαν και οι επιπτώσεις της για τις συνθήκες εργασίας των δημοσιογράφων και τη λειτουργία της ενημέρωσης γενικότερα. Μέσα από αυτή τη συζήτηση αναζητούνται επίσης οι προοπτικές για την ανασυγκρότηση της δημοσιογραφίας σε υγιείς βάσεις.

Στις 6 Μαρτίου το Ινστιτούτο Νίκος Πουλαντζάς και η εφημερίδα Αυγή διοργάνωσαν εκδήλωση πάνω στο θέμα με τη συμμετοχή των δημοσιογράφων Κώστα Αρβανίτη (ΝΕΤ), Δημήτρη Στούμπου (Αυγή) και Άντας Ψαρρά (Ελευθεροτυπία) και της κοινωνιολόγου των ΜΜΕ Αλεξάνδρας Κορωναίου.

Εδώ μπορείτε να δείτε ένα χαρακτηριστικό στιγμιότυπο από την εκδήλωση, όπου ο Κώστας Αρβανίτης εξηγεί τον τρόπο με τον οποίο ο μηχανισμός της τηλεθέασης της AGB χρησιμοποιείτε για να φιμωθεί το κομμάτι αυτό της πολιτικής έκφρασης που δεν συνάδει με τα κυρίαρχα οικονομικά και επικοινωνιακά συμφέροντα.

Την Τετάρτη 21 Μαρτίου τα Τμήματα Επικοινωνίας του Παντείου και του Πανεπιστημίου Αθηνών διοργανώνουν ημερίδα με θέμα “Η κρίση των Ελληνικών ΜΜΕ”.

Στην ημερίδα στην οποία θα συμμετάσχουν δημοσιογράφοι και πανεπιστημιακοί θα συζητηθεί η κατάσταση στην τηλεόραση, τα έντυπα και το ραδιόφωνο καθώς και τις προοπτικές για τον χώρο.

Αξίζει να σημειωθεί ότι μεταξύ άλλων στο συνέδριο θα μιλήσουν απεργοί εργαζόμενοι του Alter, νέοι αξιόλογοι ερευνητές όπως η Αντιγόνη Ευστρατόγλου αλλά και εκπρόσωποι εναλλακτικών διαδικτυακών μέσων όπως ο Αποστόλης Καπαρουδάκης του Radiobubble.

Οι πρωτοβουλίες στο ακαδημαϊκό πεδίο προς μια κριτική προσέγγιση της μαζικής επικοινωνίας στην εποχή της οικονομικής κρίσης πολλαπλασιάζονται επίσης και σε διεθνές επίπεδο.

Για παράδειγμα στις 3 Μαίου η Ελευθερία Λεκάκη και η Hilde Stephansen διοργανώνουν workshop με τίτλο ‘Articulating alternatives: agents, spaces and communication in/of a time of crisis’ στο πανεπιστήμιο Goldsmiths του Λονδίνου.

Επίσης η European Sociological Association, (Research Network 29) διοργανώνει τον επόμενο Σεπτέμβρη στην Αθήνα διεθνές συνέδριο με θέμα Κρίση και Κριτική.

Τα ΜΜΕ, η διαφήμιση, το μάρκετινγκ, οι ειδικοί με δημόσιο βήμα, οι πολιτικοί αποτελούν κομμάτια αυτής της μηχανής.

Η κατασκευή της συναίνεσης, σύμφωνα με τον Lippmann, είναι απαραίτητη για τη διακυβέρνηση των σύγχρονών κοινωνιών γιατί, σε αντίθεση με την άμεση δημοκρατία, η αστική αντιπροσωπευτική δημοκρατία προϋποθέτει διαμεσολάβηση μεταξύ του λαού και των κυβερνώντων.

Εξήντα έξι χρόνια αργότερα ο Edward S. Herman και ο Noam Chomsky οικειοποιήθηκαν την έννοια στο βιβλίο τους Manufacturing Consent.

Κάνοντας μια ανάλυση της μαζικής επικοινωνίας υπό το πρίσμα της πολιτικής οικονομίας, έφτασαν στο συμπέρασμα ότι τα κυρίαρχα ΜΜΕ τείνουν να διαμορφώνουν την συναίνεση προς την κατεύθυνση που ευνοεί το ίδιο το οικονομικό και πολιτικό τους όφελος και όχι αυτό της κοινωνίας.

Η τηλεόραση ως μηχανή κατασκευής συναίνεσης

Η ελληνική τηλεόραση αποτελεί χαρακτηριστική περίπτωση μιας τέτοιας διαστροφής της δημόσιας σφαίρας.

Όπως είναι πλέον γνωστό και διαπιστωμένο επιστημονικά (βλέπε βιβλιογραφία στο τέλος του κειμένου), η ελληνική ιδιωτική τηλεόραση αποτέλεσε τα τελευταία είκοσι χρόνια όχημα ενδυνάμωσης και περίπλεξης των δεσμών αλληλεξάρτησης μεταξύ της οικονομικής και της πολιτικής ελίτ του τόπου.

Η χρήση της τηλεόρασης ως μέσο πίεσης προς το πολιτικό προσωπικό επέτρεψε στους ιδιοκτήτες της να συγκεντρώσουν πλούτο και επιρροή.

Ως αντάλλαγμα για την προβολή και την ευνοϊκή μεταχείριση που εξασφάλισαν, οι πολιτικοί των κομμάτων εξουσίας εκχώρησαν στους ιδιοκτήτες τηλεοπτικών σταθμών προνόμια, δημόσια έργα, προμήθειες, “ειδικές” ρυθμίσεις κλπ.

Παράλληλα, η τηλεόραση κατά πρώτο λόγο, αλλά και ο τύπος και δη ο περιοδικός (βλέπε περίπτωση Κωστόπουλου), κατασκεύασαν συναίνεση γύρω από το μύθο της “ισχυρής Ελλάδας” της υπερκατανάλωσης.

Αυτός ο μύθος από τη μία εξυπηρετούσε τους κύριους χρηματοδότες των ΜΜΕ – δηλαδή τους διαφημιστές και τους διαφημιζόμενους – εξάπτοντας την καταναλωτική μανία των Ελλήνων και από την άλλη ενδυνάμωνε την πολιτική καθεστηκυία τάξη.

Νέα κατάσταση, νέα καθήκοντα για τα κυρίαρχα ΜΜΕ

Σήμερα, μετά τον κατακλυσμό της κρίσης, οι εκπρόσωποι των κυρίαρχων ΜΜΕ τάσσονται αναφανδόν υπέρ των μέτρων της Τρόικας και την κυβέρνησης. Στην προσπάθεια τους να διασωθούν, υιοθετούν τη ρήση “νέα κατάσταση, νέα καθήκοντα”.

Η κατασκευασμένη συναίνεση δεν περιέχει πια “ισχυρή Ελλάδα” αλλά έναν εκβιασμό που συνοψίζεται στο εξής δίλημμα: η ελληνική κοινωνία πρέπει να δώσει τη συγκατάθεση του σε όλες τις απαιτήσεις των δανειστών, αλλιώς θα υποστεί το σοκ της χρεοκοπίας και της γενικευμένης εξαθλίωσης.

Οι μέθοδοι της προπαγάνδας είναι γνωστές και έχουν χρησιμοποιηθεί και στο παρελθόν.

Κάθε βράδυ εδώ και δυο χρόνια οι τηλεθεατές βομβαρδίζονται με έναν ορυμαγδό πληροφοριών υπό μορφή ακαταλαβίστικης νόβλανγκ (CDS, Euribor, ομόλογα, κούρεμα, spreads, Fitch, Moody’s, hedge funds, PSI, FSI κλπ.).

Οι αντιφατικές δηλώσεις από απόκρυφους οικονομικούς αναλυτές, υπαλλήλους των Βρυξελλών και λοιπούς Ευρωπαίους πολιτικάντηδες διαδέχονται η μία την άλλη.

Το μέλλον της χώρας κρέμεται κάθε τόσο από τα χείλη του Σόιμπλε, του Μπαρόζο, της Λαγκάρντ και του κάθε τυχάραπαστου Τροϊκανού.

Αυτός ο πληθωρισμός της πληροφόρησης παρουσιάζεται χωρίς σύνδεση, εξήγηση ή εμβάθυνση με σκοπό να προκαλέσει σύγχυση, ψυχολογική πίεση και τελικά παραίτηση από κάθε προσπάθεια του κοινού να κατανοήσει το τι ακριβώς συμβαίνει.

Η στρατηγική του φόβου

Παράλληλα, σαν σενάριο χολυγουντιανής ταινίας δράσης, οι εξελίξεις διαδέχονται η μία την άλλη με καταιγιστικό ρυθμό. Η αγωνία κορυφώνεται πριν από τα Eurogroup της “τελευταίας ευκαιρίας”.

Μετά από κάθε έγκριση νέου “σχεδίου διάσωσης” επέρχεται προσωρινή ανακούφιση, που όμως συνοδεύεται πάντα από επίπονα μέτρα κι άλλα Eurogroup και άλλα σχέδια διάσωσης…Κι έτσι η πολυπόθητη κάθαρση για τον κεντρικό ήρωα, δηλαδή τον Έλληνα πολίτη, παραμένει μετέωρη.

Η αποτελεσματικότητα της στρατηγικής του φόβου φαίνεται από την αύξηση της τηλεθέασης των ενημερωτικών εκπομπών και των δελτίων ειδήσεων.

Έχοντας απορριφθεί από μεγάλο κομμάτι της νεολαίας και των πολιτών με υψηλή μόρφωση, τα προγράμματα αυτά έχουν τεράστια διείσδυση στα κοινωνικά στρώματα με το χαμηλότερο μορφωτικό επίπεδο και στους ηλικιωμένους.

Με άλλα λόγια, ο πληθυσμός που εξαρτάται περισσότερο από την τηλεόραση για την ενημέρωση του είναι και ο περισσότερο ευάλωτος στην χειραγώγηση του μέσου.

Η κάλυψη του κοινωνικού κινήματος

Την ίδια στιγμή το κοινωνικό κίνημα αντίστασης στα μέτρα είτε διαβάλλεται και λοιδορείται συστηματικά, είτε εκθειάζεται πατερναλιστικά για να χειραγωγηθεί ευκολότερα (βλέπε κίνημα της πατάτας).

Το σημείο καμπής σε ότι αφορά την κάλυψη του κοινωνικού κινήματος από την τηλεόραση ήταν ο Μάης του 2011.

Μέχρι τότε, κάθε διαδήλωση ή άλλη μορφή αντίστασης είτε αποσιωπούνταν εντελώς από τα κανάλια, είτε παρουσιαζόταν ως αρχαϊκή και λαϊκιστική ανωμαλία, είτε καταδικάζονταν ως δημιούργημα των “κουκουλοφόρων”.

Όμως η δύναμη του κινήματος των Αγανακτισμένων αλλά και η αυξανόμενη κριτική όλο και μεγαλύτερης μερίδας του κοινού προς τα ΜΜΕ, ανάγκασε τους ταγούς της καθεστωτικής δημοσιογραφίας να αλλάξουν γραμμή.

Πλέον, οι τηλέαστέρες δηλώνουν την κατανόηση τους ως προς την αγανάκτηση του κοινωνικού σώματος. Διαπιστώνουν επίσης τον άδικο και επιζήμιο χαρακτήρα των μέτρων που επιβάλλονται.

Αφού λοιπόν εκφράσουν την “αλληλεγγύη” τους στα “νοικοκυριά και τους συνταξιούχους οι οποίοι “πλήττονται βάναυσα”, καταλήγουν στην υποστήριξη των μέτρων της Τρόικας και της κυβέρνησης αφού “δεν υπάρχει εναλλακτική λύση” !

Η δημοσιογραφική ελίτ στην υπηρεσία των ισχυρών

Μάλιστα η ταύτιση των κυρίαρχων ΜΜΕ με τις επιταγές των δανειστών είναι τέτοια που ένα πιο επιφανή μέλη της δημοσιογραφικής ελίτ, ο Παντελής Καψής, είναι πλέον κυβερνητικός εκπρόσωπος.
Σε ένα ιδεατό στιγμιότυπο της ελληνικής τηλεόρασης ο Παντελής Καψής θα δεχόταν τις επίμονες ερωτήσεις του αδελφού του Μανώλη στα τηλεοπτικά παράθυρα σχετικά με την κυβερνητική πολιτική.

Από την πλευρά τους οι αυστηροί σχολιαστές του Σκάι και του Αντέννα ζητούν την άμεση πάταξη και του τελευταίου φοροφυγά. Αποφεύγουν όμως να εξηγήσουν γιατί οι ιδιοκτήτες των εκδοτικών συγκροτημάτων στα οποία εργάζονται, με την ιδιότητα του εφοπλιστή, επωφελούνται από 56 κατοχυρωμένες φοροαπαλλαγές.

Οι εισαγγελείς του Μεγάλου καναλιού καταδικάζουν την σπατάλη κρατικού χρήματος. Δεν λένε όμως ότι οι μισθοί τους πληρώνονται χάρη στα κέρδη των αφεντικών τους από δημόσια έργα και προμήθειες.

Βέβαια όλοι οι τηλεαστέρες δεν βρίσκονται στο πλευρό της Τρόικας. Πολλοί από αυτούς εξελίσσονται σε “όψιμους αντιστασιακούς” υιοθετώντας ένα λαϊκιστικό και ψευδοπατριωτικό λόγο αντίστασης στους “ξένους κατακτητές”. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ο Γιώργος Τράγκας.

Από τη μία κηρύσσει ανένδοτο πόλεμο ενάντια στη Μέρκελ και σε όλους αυτούς που ποδοπάτησαν την εθνική του υπόσταση. Από την άλλη αποσιωπεί ότι για χρόνια εισέπραττε εκατομμύρια ευρώ κρατικής διαφήμισης από την κυβέρνηση ΝΔ ως ανταμοιβή για την υποστήριξη του.

Η κρίση ευκαιρία για μια άλλη δημοσιογραφία;

Οι αντιδράσεις των μεγαλοδημοσιογράφων και των εκδοτών γίνονται ακόμη πιο σπασμωδικές από τη στιγμή που νιώθουν να χάνουν τον έλεγχο που ασκούσαν και στη μάζα των απλών δημοσιογράφων με πιέσεις, εκβιασμούς αλλά και υλικά ανταλλάγματα.

Εν μέσω απολύσεων, μειώσεων μισθών (όταν και όπου αυτοί δίνονται) και κλεισίματος επιχειρήσεων, εκατοντάδες εργαζόμενοι στα ΜΜΕ ριζοσπαστικοποιούνται και αυτονομούνται. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αυτά του Άλτερ και της Ελευθεροτυπίας.

Όλοι αυτοί και άλλοι πολλοί έρχονται να ενισχύσουν εναλλακτικές μορφές ενημέρωσης: ιστολόγια, κοινωνικά δίκτυα, ανεξάρτητοι ενημερωτικοί ιστότοποι, διαδικτυακά ραδιόφωνα, νεόκοπα περιοδικά, απεργιακά φύλλα εφημερίδων…

Μέσα στον καταιγισμό της κρίσης οι ανεξάρτητες πηγές ενημέρωσες που συνδυάζουν την δημοσιογραφία των πολιτών με αυτή των επαγγελματιών πολλαπλασιάζονται.

Μια νέα δημόσια σφαίρα αναδύεται σταδιακά. Με δυσκολίες, προβλήματα, αδυναμίες αλλά με όρεξη δημιουργικότητα και ταλέντο εκατοντάδες ενεργοί πολίτες προσπαθούν να κατασκευάσουν μια νέα συναίνεση.

Μια συναίνεση από τα κάτω στην υπηρεσία του δημόσιου συμφέροντος και της αλήθειας.

Βιβλιογραφία

Chalkia Angélique, « De la presse et de ses journalistes en Grèce contemporaine », Les Cahiers du journalisme, No 8, décembre 2000.

Anagnostou Dia, Psychogiopoulou Evangelia et Kandyla Anna, Does media policy promote media freedom and independence? The case of Greece, Hellenic Foundation for European and Foreign Policy (ELIAMEP).

Reporters Sans frontières, “Ελλάδα: H κρίση, μία ευκαıρία γıα τον τύπο;“, Σεπτέμβριος 2011.

Smyrnaios Nikos, « Quelle règlementation pour les médias en Europe ? Le cas de la loi d’application dite de « l’actionnaire principal » en Grèce », Les Enjeux de l’information et de la communication, 21 septembre 2005.

Vovou Ioanna, « Histoire politique de la télévision en Grèce », Le Temps des médias, 2006/1, n° 6.

Λέανδρος Νίκος, Πολιτική οικονομία των ΜΜΕ. Η αναδιάρθρωση της βιομηχανίας των μέσων στην εποχή της πληροφοριακής επανάστασης, Καστανιώτης, Αθήνα, 2000.

Σμυρναίος Νικος, 2010, « Οικονομική συγκέντρωση και θεσμικό πλαίσιο στην ελληνική ιδιωτική τηλεόραση » στο Βώβου Ιωάννα (διεύθυνση), Ο κόσμος της τηλεόρασης : θεωρία, ανάλυση προγραμμάτων και ελληνική πραγματικότητα, Εκδόσεις Ηρόδοτος, Αθήνα, σελ. 141-174.

Ντοκιμαντέρ εμπνευσμένο από το βιβλίο των Herman & Chomsky

***

Η βαθιά πολιτική κρίση που κυριαρχεί στην επικαιρότητα αυτές τις μέρες έπεισε και τους τελευταίους πολίτες για την πλήρη ανεπάρκεια αυτού που αποκαλούμε πολιτικό προσωπικό. Ταυτόχρονα επιβεβαιώθηκε για ακόμα μία φορά η ύπαρξη ενός δημοσιογραφικού κατεστημένου που έχει ως στόχο την χειραγώγηση της κοινής γνώμης.

Πρόκειται περί της μερίδας αυτής των δημοσιογράφων που έχουν καταλάβει τις πιο νευραλγικές θέσεις στα ΜΜΕ της χώρας, είτε αυτές είναι σε απευθείας επαφή με το ευρύ κοινό (παρουσιαστές δελτίων και ενημερωτικών εκπομπών σε κανάλια και ραδιόφωνα, columnists στις εφημερίδες), είτε σε διευθυντικά πόστα από τα οποία ελέγχουν την ιεράρχηση και την κατεύθυνση των ειδήσεων.

Σε γενικές γραμμές, το κατεστημένο αυτό είναι προϊόν της ανάδυσης της ιδιωτικής τηλεόρασης τη δεκαετία του 90 ως αδιαμφισβήτητης κυρίαρχου της μαζικής επικοινωνίας στην Ελλάδα, έστω κι αν στη συνέχεια στα στελέχη που αναδείχθηκαν σε εκείνη την πρώιμη περίοδο προστέθηκαν κι άλλα νέας κοπής.

Έτσι, μέσω μηχανισμών που έχω περιγράψει αλλού (PDF), μια σχετικά μικρή ομάδα μεγαλοδημοσιογράφων και εκδοτών βρέθηκε να ελέγχει την συντριπτική πλειοψηφία των ελληνικών ΜΜΕ επιβάλλοντας την ατζέντα της στον μέσο πολίτη.

Πίσω από τους σκυλοκαβγάδες και τα ξεκατινιάσματα στα τηλεοπτικά παράθυρα αναδείχθηκε σταδιακά μια ομοϊδεατική σύμπνοια στα βασικά : μικροκομματισμός, διαφθορά, νεοφιλελεύθερη ρητορική και κρατικοδίαιτη πρακτική, προστασία στα πολιτικά τζάκια και γλείψιμο στα αφεντικά, επίθεση σε ότι μοιάζει με κοινωνικό κίνημα και προσπάθεια αντίστασης στα παραπάνω…

Δυστυχώς για την πλειοψηφία των εργαζομένων στα ΜΜΕ, το κατεστημένο της δημοσιογραφίας ταυτίστηκε στη συνείδηση του κόσμου με το σάπιο οικοδόμημα της Ελλάδας του ΠΑΣΟΚ και της Νέας Δημοκρατίας.

Αντίθετα από ότι πιστεύουν πολλοί Έλληνες, τα ίδια φαινόμενα με τοπικές ιδιαιτερότητες παρατηρούνται και στις μεγαλύτερες προηγμένες χώρες. Παράδειγμα η απάτη της Wall Street Journal στην οποία αναφέρθηκα σε προηγούμενο ποστ.

Στη Γαλλία το δημοσιογραφικό κατεστημένο είχε γίνει αντικείμενο κριτικής ακόμα κι από τον μεγάλο κοινωνιολόγο Pierre Bourdieu (Για την τηλεόραση, Εκδόσεις Πατάκη, 1998) .

Μόλις χθες η Monde δημοσίευσε άρθρο πάνω σε αυτό ακριβώς το θέμα διερωτώμενη εάν οι πολυπράγμονες δημοσιογράφοι που βρίσκονται παντού και μιλάνε για τα πάντα δεν στρεβλώνουν τελικά τη δημόσια συζήτηση.

Τα τελευταία χρόνια η ανάδυση της διαδικτυακής δημοσιογραφίας και η αυξανόμενη χρήση κοινωνικών δικτύων από δημοσιογράφους και κοινό σχολιάστηκε θετικά. Πολλοί παρατηρητές υποστήριξαν ότι μια τέτοια εξέλιξη αποτελεί απαρχή μιας διαδικασίας αναδιάρθρωσης της δημοσιογραφίας και της ενημέρωσης.

***

Σε μια πρόσφατη έρευνα με τον συνάδελφο Bernhard Rieder από το πανεπιστήμιο του Άμστερνταμ προσπαθήσαμε να εξετάσουμε το κατά πόσο η χρήση των κοινωνικών δικτύων επιτρέπει σε Γάλλους δημοσιογράφους που δεν ανήκουν στην καθεστηκυία τάξη των ΜΜΕ να γίνουν γνωστοί και να κατακτήσουν σταδιακά επιρροή σε όλο και μεγαλύτερα κομμάτια του πληθυσμού. Παρακάτω θα παρουσιάσω κάποια από τα ευρήματα.

Το πρώτο εύρημα της έρευνας είναι μεθοδολογικό. Καταφέραμε, ίσως για πρώτη φορά, να εφαρμόσουμε την θεωρία γράφων στην κοινωνιολογική ανάλυση του δημοσιογραφικού πεδίου. Σε αυτό μας βοήθησε το γεγονός ότι οι σχέσεις που αναπτύσσουν τα μέλη του Twitter μεταξύ τους καθώς και το τι λένε αποτελούν στην πλειοψηφία τους προσβάσιμα και εκμεταλλεύσιμα δεδομένα.

Αυτό που κάναμε λοιπόν ήταν να απορροφήσουμε όλες τις πληροφορίες που μπορούσαμε ενός δείγματος 1816 λογαριασμών που ανήκουν σε χρήστες δημοσιογράφους. Στη συνέχεια θεωρήσαμε την κοινότητα των δημοσιογράφων στο συγκεκριμένο κοινωνικό δίκτυο ως γράφο. Οι κόμβοι του γράφου αποτελούνται από τους χρήστες και οι συνδέσεις μεταξύ τους από mentions και retweets.

Κλικ για μεγένθυνση

Το αποτέλεσμα ήταν μια σειρά από χάρτες που απεικονίζουν της κοινότητα των Γάλλων δημοσιογράφων έτσι όπως λειτουργεί στο Twitter. Συνοπτικά τα συμπεράσματα που βγάλαμε από αυτή την πρώτη ανάλυση είναι τα εξής:

- Οι δημοσιογράφοι στο Twitter αποτελούν μια συμπαγή κοινότητα με υψηλό βαθμό αλληλοσύνδεσης

- Κάποιοι από αυτούς αποτελούν κεντρικό κομμάτι της γαλλόφωνης τουιτοσφαίρας.

– Η επιρροή τους, όπως αυτή εκφράζεται από τον αριθμό των mentions και retweets που δέχονται από το σύνολο των χρηστών, δεν είναι απευθείας συνάρτηση ούτε του αριθμού των followers που έχουν, ούτε της ποσότητας των tweets που παράγουν.

- Οι δημοσιογράφοι που εισπράττουν τις περισσότερες αναφορές είναι αυτοί που έχουν μια ισορροπημένη χρήση του μέσου, που αναπτύσσουν διάλογο με χρήστες μη δημοσιογράφους και που συνδέονται με άλλους κοινωνικούς, πολιτικούς και επαγγελματικούς χώρους πλην της δημοσιογραφίας.

Τέλος, το πιο ενδιαφέρον εύρημα της έρευνας είναι ότι η ιεραρχία των Γάλλων δημοσιογράφων στο Twitter δεν ταυτίζεται με την ιεραρχία του δημοσιογραφικού πεδίου στο σύνολο του. Με άλλα λόγια, οι δημοσιογράφοι με τη μεγαλύτερη επιρροή στο συγκεκριμένο μέσο δεν είναι αυτοί που ελέγχουν τις καίριες θέσεις στο μηντιακό κατεστημένο της χώρας.

Μεταξύ των δημοσιογράφων που έχουν κεντρικό ρόλο στη Γαλλόφωνη τουιτοσφαίρα και κατ’επέκταση μεγαλύτερη επιρροή στους χρήστες του μέσου βρίσκουμε σχετικά νέους δημοσιογράφους, με χαμηλές θέσεις στην ιεραρχία, οι οποίοι δουλεύουν σε δευτερευόντα ΜΜΕ όπως οι ενημερωτικοί ιστότοποι και γενικά δεν έχουν το προφίλ των μεγαλοδημοσιογράφων.

Στην συγκεκριμένη φάση της έρευνας δεν έχουμε ακόμα αναλύσει το κατά πόσο η συγκεκριμένη ομάδα είναι φορέας εναλλακτικής πρότασης είτε αυτή αφορά την ατζέντα των θεμάτων που προωθεί, είτε ως προς το περιεχόμενο της ίδιας της επαγγελματικής της ιδιότητας.

Διαφαίνεται όμως ήδη ο ρόλος των κοινωνικών δικτύων και των νέων μέσων γενικότερα ως όχημα ανανέωσης και αναδιάρθρωσης του δημοσιογραφικού πεδίου. Μένει να δούμε κατά πόσο μια τέτοια εξέλιξη θα επιβεβαιωθεί.

Ολόκληρη η έρευνα στα γαλλικά εδώ: Nikos Smyrnaios et Bernhard Rieder, Les journalistes français sur Twitter: une étude exploratoire, Inaglobal, novembre 2011.

Η παρουσίαση της έρευνας σε βίντεο στην ημερίδα “Sources et flux des news/nouvelles”, Université Sorbonne Nouvelle, Paris 3, 12 septembre, 2011.

Ένα από τα βασικά επιχειρήματα που στηρίζουν αυτές τις κατηγορίες αφορά τα μαγειρέματα των στατιστικών στοιχείων της Ελληνικής οικονομίας. Απ’ότι φαίνεται όμως η ίδια Wall Street Journal επιδίδεται σε παρόμοιες πρακτικές παραχάραξης στοιχείων.

Όπως αποκαλύπτει ο Guardian εδώ και χρόνια η εταιρεία Dow Jones, ιδιοκτήτρια της Wall Street Journal και μέρος της πολυεθνικής News Corp., διοχετεύει μαύρα ποσά μέσω τρίτων εταιρειών με σκοπό την αγορά χιλιάδων αντιτύπων της εφημερίδας σε πολύ χαμηλές τιμές.

Σκοπός αυτής της τακτικής είναι να φουσκωθούν τεχνητά τα στοιχεία κυκλοφορίας της εφημερίδας ούτως ώστε να αυξηθούν οι τιμές της διαφήμισης στο έντυπο. Με άλλα λόγια η εφημερίδα μαγειρεύει τα βιβλία για να αυξήσει τα κέρδη της.

Μάλιστα, για να πείσουν της εταιρείες που συνεργάστηκαν στην απάτη, οι υπεύθυνοι της εφημερίδας υπόσχονταν ευνοϊκά άρθρα ! Η νέα αυτή αποκάλυψη που αφορά την πολυεθνική των ΜΜΕ  του Rupert Murdoch προέκυψε λίγους μόνο μήνες μετά από το σκάνδαλο της News of the World και το οποίο κατέληξε στο κλείσιμο της σκανδαλοθηρικής εφημερίδας.

Για τον Murdoch και τους φίλους του η αγγλοσαξωνική νεοφιλελεύθερη “ηθική”, αδυσώπητη με τους κατεργάρηδες του Νότου, μάλλον αφορά μόνο τους αλλους …

Α

Στην Ελλάδα η κρίση στον χώρο των ΜΜΕ άρχισε να γίνεται αισθητή το 2008 και πλέον έχει λάβει διαστάσεις χιονοστιβάδας: καθίζηση της διαφήμισης και της κυκλοφορίας, μεγάλες ζημιές και αθρόες απολύσεις στα συγκροτήματα ΜΜΕ.

Οι λόγοι που εξηγούν αυτή την κατάσταση στην Ελλάδα είναι συγκυριακοί – όπως η οικονομική κρίση – αλλά και δομικοί. Για παράδειγμα η διαγώνια συγκέντρωση που θριάμβευσε τις τελευταίες δύο δεκαετίες στη χώρα επέτρεψε σε επιχειρηματίες να συντηρούν για χρόνια ζημιογόνα ΜΜΕ με σκοπό την άσκηση πίεσης στην πολιτική εξουσία, τη διαμόρφωση της κοινής γνώμης και εν τέλει την εξυπηρέτηση αλλότριων σκοπών. Το σκάσιμο της Ελληνικής « φούσκας » μοιραία λοιπόν επέφερε εκατόμβη στο χώρο.

Πλέον, τα παραδοσιακά εκδοτικά συγκροτήματα βλέπουν ως μόνη σανίδα σωτηρίας τους το διαδίκτυο. Η ιδέα αυτή όμως, πέρα από τον τεχνολογικό ντετερμινισμό που τη χαρακτηρίζει, αγνοεί κάποια βασικά προβλήματα οικονομικής και κοινωνικής φύσης.

Το διαδίκτυο αποτελεί πεδίο διαφημιστικού υπερανταγωνισμού και όχι ολιγοπωλίου όπως η τηλεόραση και ο τύπος. Αυτό σημάνει ότι, σε μια μικρή αγορά όπως η Ελλάδα, εκατοντάδες ιστότοποι ανταγωνίζονται για την προσοχή του (μικρού σχετικά) κοινού και για την διαφημιστική δαπάνη που αυτή συνεπάγεται.

Το μοντέλο που κερδίζει τη μάχη της επισκεψιμότητας είναι αυτό του copy-paste και της σκανδαλολογίας (χαμηλό κόστος/πολλά κλικ) στο οποίο ειδικεύονται pure-players και ψευδοblogs. Παράλληλα για να φτάσουν στο κοινό οι παραγωγοί περιεχομένου εξαρτώνται όλο και περισσότερο από ενδιάμεσους όπως η Google, η Apple και το Facebook που κρατούν για τον εαυτό τους τη μερίδα του λέοντος της διαφημιστικής υπεραξίας.

Την ίδια στιγμή το διαδικτυακό κοινό, έχοντας καλύψει την ανάγκη του για βασική ενημέρωση και ψυχαγωγία, αρνείται να πληρώσει για επιγραμμικά κακέκτυπα εφημερίδων και καναλιών. Αντίθετα, οι ίδιοι οι χρήστες συμμετέχουν στην παραγωγή και κυρίως στη διάδοση της πληροφορίας μέσω συμμετοχικών εργαλείων και διαδικασιών.

Στο διαδίκτυο ο πλουραλισμός και η καινοτομία στην ενημέρωση, με όλες τις αντιθέσεις τους, προέρχονται από τα κάτω και όχι από τα γραφεία υψηλόβαθμων στελεχών συγκροτημάτων επικοινωνίας.  Όμως το ερώτημα για το πως θα χρηματοδοτηθεί η ανεξάρτητη επαγγελματική δημοσιογραφία παραμένει ανοιχτό.

Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα Παρόν, 8/05/11

Ραδιοφωνική συνένετευξη στο Βασίλη Κουφόπουλο πάνω στο ίδιο θέμα 28/04/11

Ο δεύτερος σκοπός της έκδοσης μας αποκαλύπτει την τραγική ειρωνεία που βιώνουμε: ενώ δουλεύουμε στα Μέσα ενημέρωσης δεν έχουμε φωνή, δεν έχουμε λόγο, η άποψη μας δεν δημοσιοποιήται πουθενά. Δεν είναι ο μέσος δημοσιογράφος αυτός που στις πορείες βλέπει “μπάχαλα”, αυτός που στις απεργίες ματαδίδει “την ταλαιπωρία χιλιάδων Αθηναίων”, που θεωρεί τους δημόσιους υπαλλήλους τεμπέληδες, τους φοιτητές “ταραξίες”.

Αν λοιπόν οι εφημερίδες όντως ελέγχονταν από τους εργαζόμενους, θα ήταν κάπως σαν και αυτή που κρατάτε: ειλικρινείς, έντιμες, αλληλέγγυες, αξιοπρεπείς.”

Η παρακμή των παραδοσιακού τύπου συνοδεύεται από την άνθιση της διαδικτυακής δημοσιογραφίας, που όμως είναι προβληματική σε ότι αφορά την ποιότητα αλλά και την βιωσιμότητα της.

Η πρώτη διαπίστωση της ετήσιας έκθεσης State of the media για το 2009 είναι η επιβάρυνση της ήδη δύσκολης οικονομικής κατάστασης των εφημερίδων στις ΗΠΑ. Υπολογίζεται ότι από το 2000 κι έπειτα το σύνολο του αμερικάνικου τύπου έχει χάσει το ένα τρίτο των μέσων δημοσιογραφικής παραγωγής που διέθετε.

Η κρίση αυτή έχει άμεσες επιπτώσεις στη λειτουργία της δημόσιας σφαίρας αφού, όπως έδειξε μια άλλη έρευνα του Project for Excellence in Journalism, οι εφημερίδες αποτελούν ακόμη και σήμερα τον κύριο παραγωγό πρωτογενούς πληροφόρησης και πρωτότυπου ρεπορτάζ. Φαίνεται λοιπόν ότι ενισχύεται η σταδιακή μείωση των παραδοσιακών πηγών χρηματοδότησης της δημοσιογραφίας όπως η διαφήμιση αλλά και η πληρωμή από το κοινό.

Αυτό συμβαίνει όχι μόνο στον τομέα του τύπου αλλά και στο διαδίκτυο. Από οικονομικής άποψης μια εφημερίδα είναι κλασική περίπτωση σύνθετου προϊόντος (bundling): κάποιος που αγοράζει μια εφημερίδα γιατί θέλει να διαβάσει τα αθλητικά και τις μικρές αγγελίες χρηματοδοτεί επίσης και μια ανάλυση ή ένα αποκαλυπτικό ρεπορτάζ.  Το ντιλ αυτό επέτρεψε για σχεδόν δύο αιώνες της ανάπτυξη της ερευνητικής και κριτικής δημοσιογραφίας που από μόνη της δεν αποτελεί επικερδή προϊόν σε μαζική κλίμακα.

Στο διαδίκτυο οι αναγνώστες μεταμορφώνονται σε καταναλωτές συνθέτοντας την δική τους ενημέρωση και συνδυάζοντας διαφορετικές πηγές. Η πληροφορία διασπάται σε περιεχόμενα το καθένα από τα οποία πωλείται ξεχωριστά στη διαφημιστική αγορά. Ως αποτέλεσμα η διαφημιστική αξία του κάθε επισκέπτη σε έναν ενημερωτικό ιστότοπο είναι δέκα φορές μικρότερη από την αξία ενός αναγνώστη εφημερίδας.

Ταυτόχρονα, μόνο ένας στους τρεις Αμερικάνους χρήστες του διαδικτύου δηλώνει έτοιμος να πληρώσει για να ενημερωθεί από το διαδίκτυο. Ο συνδυασμός αυτών των παραγόντων κάνει πολλή δύσκολη, προς το παρόν, την εγκαθίδρυση ενός οικονομικού μοντέλου ικανού να στηρίξει σε βάθος χρόνου την ποιοτική και κριτική δημοσιογραφία.  Όπως αναφέρει κι ο Clay Shirky βρισκόμαστε μπροστά σε μια κατάσταση δημιουργικής καταστροφής όπως την περιέγραψε ο Schumpeter.

Η δεύτερη διαπίστωση είναι ότι η διαδικτυακή ενημέρωση δεν φαίνεται προς το παρόν να μπορεί να αντισταθμίσει την παρακμή των παραδοσιακών ΜΜΕ σε ότι αφορά την παραγωγή πρωτότυπων ειδήσεων. Για παράδειγμα στο πλαίσιο της έκθεσης State of the media οι ερευνητές έδειξαν ότι οι 80% των συνδέσμων που διαμοιράζονται μέσω κοινωνικών δικτύων (Facebook, Twitter κλπ) αλλά και ιστολογίων οδηγούν σε ιστότοπους παραδοσιακών ΜΜΕ. Κι αυτό ενώ η πλειοψηφία των χρηστών χρησιμοποιεί πλέον κάποια από αυτά τα εργαλεία.

Παράλληλα, αντίθετα από ότι θα περίμενε κανείς, η ενημέρωση στο διαδίκτυο χαρακτηρίζεται από υψηλή συγκέντρωση σε μικρό αριθμό ιστότοπων. Το 7% των ενημερωτικών ιστότοπων συγκεντρώνει το 80% των επισκέψεων. Οι κυριότεροι από αυτούς ανήκουν σε παραδοσιακά ΜΜΕ ή σε μεγάλους διαδικυακούς παίκτες (Google, Yahoo, Microsoft) οι οποίοι δεν παράγουν πρωτότυπο ρεπορτάζ.

Οι οικονομικές δυσκολίες των ΜΜΕ και οι περικοπές προσωπικού έχουν ως αποτέλεσμα την όλο και μεγαλύτερη πίεση στους δημοσιογράφους για να αυξήσουν την παραγωγικότητα τους. Η κυριαρχία των breaking news στο διαδίκτυο εις βάρος της έρευνας και της ανάλυσης καταλήγει στην άκριτη αναπαραγωγή δελτίων τύπου κάτι που ενισχύει την επίσημη εκδοχή των γεγονότων έτσι όπως αυτά περιγράφονται από τους εμπλεκόμενους παράγοντες (αστυνομία, κράτος, επιχειρήσεις, λόμπυ).

Σε αυτή την τάση προστίθεται επίσης οι φήμες, οι ψεύτικες ειδήσεις, οι ανακρίβειες που αναπαράγωνται και εξαπλώνονται πλέον με μεγάλη ταχύτητα.

Σε γενικές γραμμές λοιπόν, το παρόν της ενημέρωσης, τουλάχιστον στις ΗΠΑ, είναι ζοφερό. Το μέλλον θα εξαρτηθεί από το αν η κριτική και ερευνητική δημοσιογραφία καταφέρει να βρει ένα νέους τρόπους έκφρασης αλλά και χρηματοδότησης.

Όπως αναφέρει και ο Michael Schudson στην έκθεση με τίτλο The Reconstruction of American Journalism η αγορά δεν είναι πλέον ικανή να στηρίξει την ανεξάρτητη δημοσιογραφία. Το μελλοντικό μοντέλο που βρίσκεται σε φάση ανάδυσης θα συνδυάζει υποχρεωτικά τα ιδιωτικά ΜΜΕ με την δημοσιογραφία των πολιτών και τη δημόσια ραδιοτηλεόραση. Μένει να δούμε αν θα προκύψει μια νέα ισορροπία επωφελής για την δημόσια σφαίρα και πως.

Άλλες πηγές:

Understanding the Partipatory News Consumer

2009 Social Media & Online Usage Study (PDF)

Facebook and Twitter ‘reshaping journalism as we know it’ (PDF)

Οι γαλλικές εφημερίδες δέχονται

Ο Frédéric Filloux, πρώην υψηλόβαθμο στέλεχος και νυν παρατηρητής των γαλλικών ΜΜΕ, έγραψε ένα άρθρο τον Μάιο του 2009 με τίτλο « Η μέρα που ο Σαρκοζύ αγόρασε τον Τύπο». Αναφερόταν στην ανακοίνωση από τον Γάλλο πρόεδρο της νέας κρατικής ενίσχυσης προς τις εφημερίδες της χώρας.

Σύμφωνα με τον Filloux, το σκεπτικό του Σαρκοζύ είναι το εξής: ο τρόπος για να ελεγχθούν όσα ΜΜΕ δεν ανήκουν σε φίλα προσκείμενα επιχειρηματίες (Dassult, Bouygues, Bolloré, Lagardère, Weil) και δεν διοικούνται από διορισμένους δημοσιογράφους, όπως η δημόσια ραδιοτηλεόραση, είναι το χρήμα.

Η οικονομική αδυναμία των μεγαλύτερων γαλλικών εφημερίδων, που θα είχαν χρεοκοπήσει εδώ και καιρό χωρίς την κρατική βοήθεια, τις υποχρεώνει να αναζητούν την εύνοια της εξουσίας. Οι οικονομικές επιχορηγήσεις και η κρατική διαφήμιση είναι για τον Σαρκοζύ ο καλύτερος τρόπος για να μένει στο απυρόβλητο σε ότι αφορά την ουσία της πολιτικής του. Πρόκειται για μια πιο εκλεπτυσμένη μορφή του κάποτε παντοδύναμου « συστήματος Ρουσόπουλου ».

Τα τελευταία χρόνια, η πιο εμπεριστατωμένη κριτική της διακυβέρνησης Σαρκοζύ προέρχεται από το διαδίκτυο. Εξού και η μανία του Γάλλου προέδρου να επιβάλει κατασταλτικά μέτρα στο διαδίκτυο (εδώ κι εδώ).

Η μέθοδος όμως δεν έχει μόνο μαστίγιο αλλά και καρότο. Έτσι, για πρώτη φορά, οι ανεξάρτητοι δημοσιογραφικοί ιστότοποι θα λάβουν χρήματα από το κράτος : 20 εκατομμύρια ευρώ για τρία χρόνια.

Για παράδειγμα το Rue89 θα πάρει 249.000 ευρώ, το  Mediapart και το Slate.fr από 200.000 ευρώ. Ο πρώην δημοσιογράφος Daniel Schniedermann, ο οποίος απολύθηκε από την κρατική τηλεόραση όταν εκλέχτηκε ο Σαρκοζύ το 2007 δημιουργώντας τον ιστότοπο Arretsurimages, αρνήθηκε την επιδότηση.

Το πρόσφατο άρθρο του Xavier Ternisien στη Le Monde που αποκάλυψε τα ποσά, ξεσήκωσε θύελλα συζητήσεων μεταξύ ιστολόγων και δημοσιογράφων. Ο Narvic έγραψε για προδοσία έναντι ενός πινακίου φακής, αφού θεώρησε ότι έτσι οι δημοσιογραφικοί ιστότοποι θα απολέσουν την ανεξαρτησία τους.

Ο Thierry Crouzet αμφισβητεί τα κριτήρια της επιδότησης. Γιατί θα πρέπει να πάρουν κι άλλα λεφτά οι ιστότοποι εφημερίδων που ήδη επιχορηγούνται αδρά; Γιατί τα ποιοτικά ιστολόγια δεν αξίζουν να ενισχυθούν μόνο και μόνο γιατί δεν εργάζονται σε αυτά επαγγελματίες δημοσιογράφοι;

Άλλοι υποστηρίζουν ότι οι επαγγελματίες δημοσιογράφοι στο διαδίκτυο δεν έχουν καταφέρει ούτε να ανανεώσουν την ενημέρωση ούτε να καινοτομήσουν.

Οι καινοτομίες στο χώρο της επιγραμμικής ενημέρωσης προέρχονται είτε από του διαδικτυακούς παίκτες όπως η Google, είτε από την δημοσιογραφία των πολιτών και τα ιστολόγια. Γιατί ο φορολογούμενος πρέπει να επιδοτήσει μια βιομηχανία που πεθαίνει αφού δεν προσαρμόστηκε στη δικτυακή πραγματικότητα;

Σχετικά, έχω αναφέρει την άποψη μου. Η ποιοτική ενημέρωση δεν είναι πλέον κερδοφόρα δραστηριότητα και δη στο διαδίκτυο. Η διαδικτυακή διαφήμιση δεν είναι δυνατόν, άλλα ούτε και ευκταίο, να χρηματοδοτήσει μια ποιοτική, κριτική δημοσιογραφία. Η οικονομική ενίσχυση μπορεί να βοηθήσει στη σταδιακή ανάδυση μιας τέτοιας δημοσιογραφίας στο διαδίκτυο.

Όμως πρέπει να είναι εντελώς ανεξάρτητη από κομματικές επιδιώξεις και να μην περιορίζεται στο  συμβολικό μονοπώλιο της επαγγελματικής δημοσιογραφίας αλλά να αφορά κάθε κοινωνική πρωτοβουλία σε αυτήν την κατεύθυνση. Στην προκειμένη περίπτωση οι δύο αυτές συνθήκες δεν υπάρχουν.