Το πως δηλαδή αποτέλεσαν το όχημα νομιμοποίησης στρεβλώσεων του οικονομικού και πολιτικού πεδίου αλλά και της κοινωνίας στο σύνολο της. Το πως επέβαλαν την κυρίαρχη ιδεολογία του καταναλωτισμού και την αποπολιτικοποίηση σε ένα μεγάλο κομμάτι των Ελλήνων. Το πως ποδηγέτησαν την κοινή γνώμη και συνεχίζουν να το κάνουν στην υπηρεσία του Μνημονίου.

Το δεύτερο ζήτημα είναι η οικονομική κρίση των ΜΜΕ, οι λόγοι που τη γέννησαν και οι επιπτώσεις της για τις συνθήκες εργασίας των δημοσιογράφων και τη λειτουργία της ενημέρωσης γενικότερα. Μέσα από αυτή τη συζήτηση αναζητούνται επίσης οι προοπτικές για την ανασυγκρότηση της δημοσιογραφίας σε υγιείς βάσεις.

Στις 6 Μαρτίου το Ινστιτούτο Νίκος Πουλαντζάς και η εφημερίδα Αυγή διοργάνωσαν εκδήλωση πάνω στο θέμα με τη συμμετοχή των δημοσιογράφων Κώστα Αρβανίτη (ΝΕΤ), Δημήτρη Στούμπου (Αυγή) και Άντας Ψαρρά (Ελευθεροτυπία) και της κοινωνιολόγου των ΜΜΕ Αλεξάνδρας Κορωναίου.

Εδώ μπορείτε να δείτε ένα χαρακτηριστικό στιγμιότυπο από την εκδήλωση, όπου ο Κώστας Αρβανίτης εξηγεί τον τρόπο με τον οποίο ο μηχανισμός της τηλεθέασης της AGB χρησιμοποιείτε για να φιμωθεί το κομμάτι αυτό της πολιτικής έκφρασης που δεν συνάδει με τα κυρίαρχα οικονομικά και επικοινωνιακά συμφέροντα.

Την Τετάρτη 21 Μαρτίου τα Τμήματα Επικοινωνίας του Παντείου και του Πανεπιστημίου Αθηνών διοργανώνουν ημερίδα με θέμα “Η κρίση των Ελληνικών ΜΜΕ”.

Στην ημερίδα στην οποία θα συμμετάσχουν δημοσιογράφοι και πανεπιστημιακοί θα συζητηθεί η κατάσταση στην τηλεόραση, τα έντυπα και το ραδιόφωνο καθώς και τις προοπτικές για τον χώρο.

Αξίζει να σημειωθεί ότι μεταξύ άλλων στο συνέδριο θα μιλήσουν απεργοί εργαζόμενοι του Alter, νέοι αξιόλογοι ερευνητές όπως η Αντιγόνη Ευστρατόγλου αλλά και εκπρόσωποι εναλλακτικών διαδικτυακών μέσων όπως ο Αποστόλης Καπαρουδάκης του Radiobubble.

Οι πρωτοβουλίες στο ακαδημαϊκό πεδίο προς μια κριτική προσέγγιση της μαζικής επικοινωνίας στην εποχή της οικονομικής κρίσης πολλαπλασιάζονται επίσης και σε διεθνές επίπεδο.

Για παράδειγμα στις 3 Μαίου η Ελευθερία Λεκάκη και η Hilde Stephansen διοργανώνουν workshop με τίτλο ‘Articulating alternatives: agents, spaces and communication in/of a time of crisis’ στο πανεπιστήμιο Goldsmiths του Λονδίνου.

Επίσης η European Sociological Association, (Research Network 29) διοργανώνει τον επόμενο Σεπτέμβρη στην Αθήνα διεθνές συνέδριο με θέμα Κρίση και Κριτική.

Κριτική 1^η : είναι το Web 2.0 πραγματικά τόσο 2.0;

Κριτική 2^η : το Web 2.0 μετέχει πραγματικά στον εκδημοκρατισμό της μαζικής επικοινωνίας;

Κριτική 3^η : το Web 2.0 διευκολύνει την δημιουργική συμμετοχή ή επιτρέπει την εκμετάλλευση της δωρεάν εργασίας;

Ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά των εφαρμογών που εντάσσονται από τους «ειδικούς » στην κατηγορία του διαδικτύου δεύτερης γενιάς είναι η συμμετοχή του κοινού στην δημιουργία και την διάδοση περιεχομένου κάθε μορφής (κείμενο, εικόνες, βίντεο, ήχος) και μετά-περιεχομένου (οδηγίες, απαντήσεις, εξηγήσεις, ψήφοι, κριτικές, folksonomy). Σε γενικές γραμμές το χαρακτηριστικό αυτό εκλαμβάνεται θετικά από τους χρήστες των συμμετοχικών εφαρμογών λόγω του ενεργού ρόλου που καλούνται να παίξουν, κάτι που εκ πρώτης όψεως αντιτίθεται στο παθητικό μοντέλο του εξαρτημένου και ετερόνομου τηλεθεατή.

Όπως προσπάθησα να δείξω στο πρώτο άρθρο αυτής της σειράς, η συμμετοχικότητα και η αποκέντρωση λειτουργιών δεν εμφανίστηκε με την ανάδειξη της ιδέας του Web 2.0 αλλά ιστορικά αποτελεί συστατικό στοιχείο της ανάδυσης του διαδικτύου από τις αρχές της δεκαετίας του 70. Η ιδέα του User Generated Content, ως αρχή λειτουργίας του διαδικτύου, δεν είναι καθεαυτή νέα.

Αυτό που άλλαξε είναι : 1) η κλίμακα της συμμετοχής στην παραγωγή εκ μέρους των απλών χρηστών του μέσου η οποία πλέον είναι μαζική, αν και ετεροβαρής. 2) Η τεχνολογική αποτελεσματικότητα των καινοτόμων εφαρμογών που προσφέρουν κατά κάποιο τρόπο το υπόβαθρο της συμμετοχικής δραστηριότητας. 3) Το γενικότερο πλαίσιο του χρηματιστικού και παγκοσμιοποιημένου καπιταλισμού μέσα στο οποίο αναπτύσσεται το διαδίκτυο και η ιδεολογική κυριαρχία του νεοφιλελευθερισμού ως πολιτικό του θεμέλιο.

Εάν λοιπόν απομακρυνθούμε από τις απλοποιητικές προσεγγίσεις που θεωρούν de facto τις νέες διαδικτυακές υπηρεσίες και δραστηριότητες ως κατεξοχήν μέσα χειραφέτησης των « ενεργών πολιτών », βρισκόμαστε μπροστά σε ένα ερώτημα που αφορά την καρδιά του σύγχρονου παραγωγικού συστήματος : σε ποιο βαθμό το «νέο διαδίκτυο » διευκολύνει την δημιουργική συμμετοχή ή, αντίθετα, επιτρέπει την αποτελεσματική εκμετάλλευση της δωρεάν εργασίας των χρηστών ως μέσο συσσώρευσης υπεραξίας;

Το πρόβλημα βρίσκεται στο κέντρο των κοινωνικοπολιτικών και οικονομικών διακυβευμάτων της εποχής μας γιατί αφορά την πρώτη ύλη του μεταμοντέρνου καπιταλισμού, την γνώση μεταφρασμένη σε δυαδική πληροφορία.

Όπως αναφέρει ο Nick Dyer Witheford, ήδη από τα τέλη του 19^ου αιώνα ο Μαρξ στο βιβλίο του Grundrisse γράφει ότι σε τελική ανάλυση η γνώση, με την έννοια της συσσωρευμένης εμπειρίας, αποτελεί την κινητήρια δύναμη του παραγωγικού συστήματος. Αυτό ονομάζει “development of the general powers of the human head”, “general social knowledge” και τελικά “social intellect” ή κοινωνική διάνοια. Η ιδέα αυτή του Μαρξ υιοθετήθηκε και εμπλουτίστηκε στην συνέχεια από θιασώτες του αυτονομιστικού μαρξισμού (Virno, Negri, Lazzarato, Hardt) και τα γραπτά τους στο περιοδικό Futur Interieur.

Οι τελευταίοι, προσπαθώντας να ενσωματώσουν στην ανάλυση τους τα χαρακτηριστικά του σύγχρονου παραγωγικού συστήματος, επινόησαν την ιδέα της “μαζικής διανοητικότητας” ως βασικής συνιστώσας της εργασίας. Η μαζική διανοητικότητα αποτελείται από ένα « σύνολο επικοινωνιακών, πολιτιστικών, διαλογικών, γλωσσικών ή ηθικών χαρακτηριστικών, που αναπτύσσουν οι άνθρωποι στις σχέσεις τους μ’ άλλους ανθρώπους, μέσω του διαλόγου κι οποιωνδήποτε άλλων σχέσεων κι αλληλεπιδράσεων έχουν μεταξύ τους » (για μια ποιο λεπτομερή ανάλυση του θέματος δείτε το άρθρο του Μωυσή Μπουντουρίδη).

Εάν μεταφέρουμε την ιδέα της μαζικής διανοητικότητας στο πεδίο των καινοτόμων διαδικτυακών υπηρεσιών ή αλλιώς Web 2.0, φαίνεται ότι ο βασικός πόρος που διαθέτουμε εμείς οι απλοί χρήστες του διαδικτύου για το οικονομικό σύστημα είναι η ίδια η δυνητική μας ύπαρξη και οι τρόποι με τους οποίους αυτή μετουσιώνεται σε υπεραξία: οι μουσικές που ακούμε και που παράγουμε, τα βιβλία που διαβάζουμε, οι φωτογραφίες που βγάζουμε, οι ιδέες και απόψεις που εκφράζουμε δημόσια και ιδιωτικά, οι προτιμήσεις μας, οι φίλοι μας, οι λιγότεροι φίλοι, οι πάσης φύσεως κοινωνικές σχέσεις που συνάπτουμε καθημερινά και βέβαια η τεχνογνωσία που ο καθένας μας διαθέτει σε ότι αφορά τους τρόπους διασποράς αυτών των πληροφοριών στην άυλη αγορά του διαδικτύου. Όπως το αναφέρει ωμά αλλά απολύτως κατανοητά ο Νίκος Δραντάκης, «Τα λεφτά είναι στην κοινότητα »…

Τώρα, μέσα σε μια τέτοια διάρθρωση, οι υπηρεσίες του Web 2.0 είναι πρωταρχικής σημασίας για το σύγχρονο παραγωγικό σύστημα αφού αποτελούν ουσιαστικά « μηχανές συγκομιδής » της μαζικής διανοητικότητας. Όταν η Google αγοράζει το YouTube, η Yahoo το Flickr, η News Corp το MySpace ή η CBS Corporation το Last.fm, στην ουσία το αντικείμενο της αγοραπωλησίας δεν είναι τόσο η τεχνολογία ούτε και τα περιεχόμενα αλλά η «κοινότητα», με την έννοια ενός πολύπλοκου συνόλου αποτελούμενου από δυαδικές πληροφορίες που αφορούν τους χρήστες, τις τεχνικές και κοινωνικές σχέσεις που αναπτύσσουν μεταξύ τους αλλά και τις δεξιότητες που κομίζουν στο πλαίσιο της κάθε προαναφερόμενης υπηρεσίας.

Τη στιγμή που γράφω αυτό το ποστ, επιτελώ μια προσωπική εργασία αλλά ταυτόχρονα παράγω αμισθεί ένα θραύσμα περιεχόμενου από το οποίο επωφελούνται έμμεσα οι έμποροι του διαδικτύου με πρώτο και καλύτερο τον τρόπο τινά εργοδότη και σπιτονοικοκύρη μου Google. Αυτό όχι λόγω της ποιότητας των γραπτών μου αλλά λόγω του ότι κάθε επιπλέον πληροφορία, οποιασδήποτε μορφής, που διοχετεύεται στο διαδίκτυο αποτελεί και ένα παραπάνω πεδίο εφαρμογής της αναζήτησης πληροφοριών και κατά συνέπεια έναν ακόμη λόγο χρήσης της Google καθώς και έναν επιπλέον εν δυνάμει χώρο διοχέτευσης διαφημιστικών μηνυμάτων (βλέπε AdSense).

Το συγκεκριμένο χαρακτηριστικό αποτελεί κλασικό παράδειγμα θετικής εξωτερικότητας. Το ίδιο βέβαια κάνουν καθημερινά εκατομμύρια χρήστες στον κόσμο όταν παράγουν περιεχόμενο, σχολιάζουν ψηφίζουν, μοιράζονται, ανταλλάσουν επικοινωνούν μέσω εμπορικών εφαρμογών. Παραφράζοντας τον Trebor Scholz, αυτό είναι που θα πρέπει να συνειδητοποιήσει η γενιά του Web 2.0.

Η παραπάνω διαπίστωση, που αποτελεί κοινό τόπο, δεν σημαίνει κατ’ανάγκη ότι το σύγχρονο διαδίκτυο αποτελεί μέσο χειραγώγησης και εκμετάλλευσης των μαζών. Όπως έχει αναφερθεί κατά κόρον, η οικειοποίηση των νέων τεχνολογιών της επικοινωνίας από τους πολίτες αποτελεί κατάκτηση και υπό προϋποθέσεις μπορεί να αποτελέσει εργαλείο εκδημοκρατισμού και κοινωνικοπολιτικής χειραφέτησης.

Τελικά, η δυσκολία στην ανάλυση του αντικειμένου της συμμετοχικότητας – και γενικότερα της εργασίας στην εποχή της πληροφορίας – όπως αναφέρει και η Tiziana Terranova, έγκειται ακριβώς στη διφορούμενη και πολλές φορές αντιφατική φύση του. Εξ ου και η ανάγκη για συνειδητοποίηση και κριτική σκέψη γύρω από αυτό το κρίσιμο ερώτημα…

Άλλες πηγές πάνω στο θέμα:
Jean-Michel Salaün, Web 2.0 : accumulation primitive du capital documentaire..?
Søren Mørk Petersen, Loser Generated Content: From Participation to Exploitation
Karl Dubost, Esclavage 2.0 : Eux, nous et moi
Florent Latrive, Web 2.0 bashing et l’exploitation de l’internaute par l’internaute

Κριτική 2^η : το Web 2.0 μετέχει πραγματικά στον εκδημοκρατισμό της μαζικής επικοινωνίας;

Ένα από τα βασικά επιχειρήματα των τεχνόφιλων διανοούμενων το οποίο ανακυκλώνεται άκριτα από τα ΜΜΕ είναι η υποτιθέμενη «δημοκρατική » φύση των εφαρμογών Web 2.0. Σύμφωνα με αυτή την επιχειρηματολογία, η συμμετοχική φύση των νέων μέσων, λόγω των τεχνικών χαρακτηριστικών τους, δίνει την δυνατότητα σε όλους να εκφραστούν στη δημόσια σφαίρα αλλά και να συμμετάσχουν άμεσα στην διαμόρφωση της δυνητικής « κοινής γνώμης ». Η εξέλιξη αυτή, που χαρακτηρίζεται συχνά ως « τεχνολογική επανάσταση », θεωρείται από πολλούς ως η μήτρα κοσμογονικών εξελίξεων στο χώρο της μαζικής επικοινωνίας και εν τέλει ως παράγοντας βελτίωσης της ίδιας της δημοκρατίας.

Το βασικό πρόβλημα αυτών των προσεγγίσεων είναι ότι από τη μία υπερτιμούν τον ριζοσπαστικό χαρακτήρα των νέων τεχνολογιών και δη του λεγόμενου Web 2.0, ενώ ταυτόχρονα υποτιμούν τις κοινωνικές, οικονομικές και πολιτιστικές ανισότητες που χαρακτηρίζουν τη χρήση τους. Στην συνέχεια βασιζόμενος σε σχετικές επιστημονικές μελέτες και έρευνες θα προσπαθήσω να δείξω την εγγενή ανισομέρεια που χαρακτηρίζει τις πρακτικές συμμετοχής και δημιουργίας στο διαδίκτυο και τα διακυβεύματα της.

Στην μελέτη που εκπόνησαν ερευνητές του Palo Alto Research Center αποδείχτηκε ότι η κατ’εξοχήν συμμετοχική εφαρμογή Wikipedia στην πραγματικότητα κυριαρχείται από μια μικρή μειοψηφία χρηστών. Έτσι η ανάλυση των στατιστικών στοιχείων που συγκέντρωσαν για την περίοδο 2002-2004 έδειξε ότι 1% των πιο δραστήριων χρηστών παρήγαγε πάνω από το 50% του περιεχομένου της εγκυκλοπαίδειας. Σύμφωνα με την έρευνα η ομάδα αυτή έχει τα χαρακτηριστικά μιας ολιγαρχίας αφού ασκεί κατά κάποιο τρόπο την εξουσία στο εσωτερικό της Wikipedia αποφασίζοντας εν πολλοίς για το περιεχόμενο της.

Τα στοιχεία έδειξαν ότι από το 2004 και μετά η συμμετοχή της πλειοψηφίας αυξήθηκε στατιστικά. Όμως αυτό εξηγείται από την όλο και μεγαλύτερη δημοφιλία της εγκυκλοπαίδειας που έκανε νέους χρήστες , αυτούς που οι ερευνητές αποκαλούν «αστική τάξη » ή bourgeoisie, να συμμετάσχουν στην δημιουργία περιεχομένου. Τελικά, η νέα διάρθρωση που αναδείχτηκε από το 2004 και μετά δεν μετέβαλλε ουσιαστικά την άκρως ανισομερή δημιουργική συμμετοχή των χρηστών. Τις ίδιες περίπου διαπιστώσεις έκαναν οι συγκεκριμένοι ερευνητές και για το Del.icio.us και την πρακτική του bookmarking.

Μια παρόμοια διάρθρωση χαρακτηρίζει επίσης υπηρεσίες «κοινωνικής ιεράρχησης » της επικαιρότητας όπως το Digg. Έτσι η παρατήρηση των στατιστικών που αφορούν τους χρήστες της συγκεκριμένης υπηρεσίας δείχνει ότι οι επιλογές μια μικρής μειοψηφίας μονοπωλούν της πρώτες θέσεις. Συγκεκριμένα οι εκατό πρώτοι χρήστες του Digg έχουν προτείνει πάνω από τα μισά άρθρα που έφτασαν στη homepage και έτυχαν έτσι αυξημένης προβολής. Είκοσι μόνο χρήστες από τους πρώτους εκατό πρότειναν πάνω από το 20% των άρθρων που έφτασαν στη πρώτη σελίδα. Μια παρεμφερής κατάσταση φαίνεται και στα στατιστικά των χρηστών του ελληνικού Buzz.

Αν κοιτάξουμε τώρα το σύνολο των χρηστών του διαδικτύου, αντίθετα απ’ότι λέγεται συχνά, βρίσκουμε ότι σε διεθνές επίπεδο η παραγωγή περιεχομένου δεν αφορά παρά μια μικρή μειοψηφία της οποίας το ποσοστό κυμαίνεται μεν σε διαφορετικά ποσοστά ανάλογα με τις έρευνες αρά παραμένει πάντα χαμηλό.

Έτσι μια πρόσφατη έρευνα του Pew Institute που προσπάθησε να κατηγοριοποιήσει τους Αμερικάνους χρήστες του διαδικτύου, βρήκε ότι το ποσοστό των παραγωγών περιεχομένου δεν υπερβαίνει το 8% του πληθυσμού της χώρας. Μια άλλη έρευνα της Forrester Research στον τομέα του μάρκετινγκ έδειξε ότι μεταξύ των Αμερικάνων που καταναλώνουν αγαθά και υπηρεσίες στο διαδίκτυο, δηλαδή ενός πληθυσμού που χαρακτηρίζεται από αρκετά σημαντική εξοικείωση με το μέσο, μόνο το 13% παράγει ή δημοσιεύει περιεχόμενο όπως κείμενα, βίντεο, μουσική και φωτογραφίες.

Σε ότι αφορά την Γαλλία, σύμφωνα με τον ερευνητή Franck Rebillard που βασίστηκε σε στοιχεία του ινστιτούτου Médiamétrie, η συγκεκριμένη κατηγορία παράγωγων περιεχομένου στο διαδίκτυο δεν αντιπροσωπεύει παρά μόνο το 6% του πληθυσμού της χώρας. Το συμπέρασμα που βγαίνει από αυτά τα στοιχεία είναι ότι το διαδίκτυο και πιο συγκεκριμένα οι εφαρμογές Web 2.0 πράγματι δίνουν τη δυνατότητα σε ένα μικρό κομμάτι χρηστών να εκφραστούν παράγοντας ή διανέμοντας περιεχόμενα και πληροφορίες. Όμως, σε αντίθεση με την φιλολογία περί «τεχνολογικής επανάστασης », φαίνεται ότι αυτή η δυνατότητα δημόσιας έκφρασης περιορίζεται προς το παρόν σε μια μικρή μειοψηφία των πολιτών. Ποιοι είναι όμως αυτοί οι πολίτες;

Σύμφωνα με την έρευνα των Kim και Hamilton που αφορούσε τον κορεάτικο ιστότοπο ενημέρωσης OhMyNews, πρωτοπόρο της δημοσιογραφίας των πολιτών, η πλειοψηφία των ατόμων που συνεισφέρουν στην παραγωγή περιεχομένου χαρακτηρίζεται από κοινά κοινωνικο-οικονομικά χαρακτηριστικά. Έτσι το 77 % είναι άνδρες, που ζουν στη πρωτεύουσα Σεούλ, είναι σχετικά νέοι και έχουν μεγάλη εξοικείωση με το διαδίκτυο. Ταυτόχρονα, ένα μεγάλο ποσοστό αποτελείται από άτομα που έχουν παραγωγικές ασχολίες εκτός διαδικτύου (συγγραφή, φωτογραφία κτλ.), σχετική επαγγελματική ιδιότητα (δημοσιογράφοι, εκπαιδευτικοί, φοιτητές) και πολιτικές ή άλλες δραστηριότητες που αφορούν τη δημόσια σφαίρα. Οι ίδιες ανισότητες παρατηρήθηκαν από τον Lionel Barbe σχετικά με τον γαλλικό συμμετοχικό ιστότοπο Agoravox, αλλά αφορούν και την ελληνική μπλογκοσφαίρα όπως έδειξε πρόσφατα ο Ζαφείρης Καραμπάσης.

Οι κοινωνιολογικοί παράγοντες είναι αποφασιστικοί ακόμη και σε ότι αφορά τη διάρθρωση στο εσωτερικό αυτής της «δυναμικής μειοψηφίας ». Αυτό δείχνει η συγκριτική ανάλυση των χρήσεων δύο κοινωνικών δικτύων του αποκαλούμενου Web 2.0 όπως το MySpace και το Facebook από την danah boyd. Όπως επισημαίνει ο Dominique Cardon, από τη μία οι χρήστες με σχετικά χαμηλό κοινωνικό κεφάλαιο (έφηβοι, χαμηλά οικονομικά στρώματα, φοιτητές δευτερευόντων σχολών) προτιμούν το MySpace λόγω της πιο «λαϊκής » αισθητικής του και του περισσότερο διασκεδαστικού χαρακτήρα του. Από την άλλη τα υψηλότερα οικονομικά στρώματα, οι πιο μεγάλοι σε ηλικία και οι πιο μορφωμένοι χρήστες διαλέγουν το Facebook για την κοινωνική και επαγγελματική δικτύωση τους.

Τέλος, η ανάδυση συμμετοχικών πρακτικών όπως η παραγωγή και δημοσίευση ερασιτεχνικού περιεχομένου ιδιαίτερα στο χώρο των ιστολογίων και της εναλλακτικής ενημέρωσης δεν φαίνεται να διαταράσσει την κυριαρχία των μεγάλων ΜΜΕ. Όπως αναφέρει και η τελευταία έκδοση της έρευνας The state of the news media, « The reality, increasingly, appears more complex. Looking closely, a clear case for democratization is harder to make. Even with so many new sources, more people now consume what old-media newsrooms produce, particularly from print, than before. Online, for instance, the top 10 news Web sites, drawing mostly from old brands, are more of an oligarchy, commanding a larger share of audience, than in the legacy media. The verdict on citizen media, for now, suggests limitations. And research shows blogs and public-affairs Web sites attract a smaller audience than expected and are produced by people with even more elite backgrounds than journalists ».

Στην πραγματικότητα, το φαινόμενο της συμμετοχικότητας που εξελίσσεται στο διαδίκτυο τα τελευταία χρόνια δεν αντικαθιστά επουδενή την κυρίαρχη επικοινωνιακή βιομηχανία. Το ενδιαφέρον περιορίζεται στην αλληλεπίδραση που εγκαθίσταται μεταξύ των δύο με αποτέλεσμα την εν δυνάμει επιρροή του πρώτου επί της δεύτερης. Το αν η συγκεκριμένη τάση θα μετουσιωθεί σε πραγματικές αλλαγές στην βαθιά διάρθρωση της σύγχρονης δημόσιας σφαίρας δεν εξαρτάται ούτε από την αυτόνομη εξέλιξη της τεχνολογίας, ούτε από περαστικές μόδες.

Είναι πολιτικό ζητούμενο που έχει να κάνει κατά πρώτο και κύριο λόγο με τον βαθμό εξισορρόπησης των οικονομικών, κοινωνικών, εκπαιδευτικών και τεχνολογικών ανισοτήτων. Σε αντίθετη περίπτωση, όπως αναφέρει και ο Bernard Miège, η καινοτομία στο διαδίκτυο όχι μόνο δεν θα ωθήσει στον εκδημοκρατισμό της δημόσιας σφαίρας, αλλά λόγω της πολυπλοκότητας της μπορεί να οδηγήσει σε ακόμη χειρότερο αποκλεισμό ευρέων κοινωνικών ομάδων.

Η συνέχεια εδώ:

Χτίζοντας την κριτική του Web 2.0 : συμμετοχή ή εκμετάλλευση;

Τα χαρακτηριστικά αυτά είναι μεταξύ άλλων η συμμετοχή, η ανάδραση, η δημιουργία, ο ενεργός ρόλος των χρηστών, το μοίρασμα, η ανταλλαγή και η κοινότητα (μια αρκετά αναλυτική παρουσίαση των υπηρεσιών του Web 2.0 στα ελληνικά εδώ). Η γενικότερη αποδοχή των παραπάνω χαρακτηριστικών ήταν και είναι παραπάνω από θετική. Σύμφωνα με τους τεχνόφιλους διανοούμενους (αναλυτική βιβλιογραφία στο τέλος του κειμένου)[1], η εξέλιξη αυτή του διαδικτύου δικαιώνει το όραμα μιας διαφανούς, δημοκρατικής και συμμετοχικής μαζικής επικοινωνίας στην «εποχή της πληροφορίας ».

Προσωπικά έχω αναφερθεί παλιότερα στον εν δυνάμει ριζοσπαστικό χαρακτήρα της καινοτομίας στο διαδίκτυο. Υπό συγκεκριμένες συνθήκες αυτό που αποκαλούμε Web 2.0 μπορεί να αποτελέσει το εφαλτήριο για μια σταδιακή εξισορρόπηση της συσχέτισης δυνάμεων μεταξύ προσφοράς και ζήτησης στο κομμάτι αυτό του παραγωγικού συστήματος που αφορά τις άυλες υπηρεσίες. Παράλληλα, έστω και με ανισότητες, το πλέγμα των εργαλείων αυτών δημιουργεί ευνοϊκές συνθήκες για τον εκδημοκρατισμό της δημόσιας έκφρασης (βλέπε ιστολόγια, διανομή περιεχομένου μέσω δικτύων peer-to-peer).

Όμως, όσο το « νέο διαδίκτυο » αναδεικνύεται σε πρωταρχικό παράγοντα που χαρακτηρίζει τις καθημερινές συνήθειες των χρηστών αλλά και τις αναλύσεις που τις αφορούν, τόσο η ανάγκη για μια κριτική αποτίμηση του φαινομένου γίνεται απαραίτητη. Παρακάτω θα προσπαθήσω να αναφερθώ επιγραμματικά στα κυριότερα σημεία αυτής της κριτικής θεώρησης βασιζόμενος στην πρόσφατη σχετική βιβλιογραφία[2]. Η παρουσίαση και ο σχολιασμός τους θα γίνει σε διαδοχικά άρθρα.

Κριτική 1^η : είναι το Web 2.0 πραγματικά τόσο 2.0;

Αν και ο όρος είναι πρόσφατος, οι λειτουργίες και εφαρμογές που καλύπτει βρίσκουν τις ρίζες τους στο παρελθόν. Όπως αναφέρει ο David Silver, η πρώτη προσπάθεια για συμμετοχική παραγωγή περιεχομένου σε οργανωμένο επίπεδο μπορεί να εντοπιστεί στα τέλη της δεκαετίας του 60 και συγκεκριμένα στο Whole Earth Catalog του Stewart Brand.

Στο ελευθεριακό πνεύμα της εποχής ο Brand εξέδωσε ένα είδος καταλόγου με την φιλοδοξία να γίνει η νέα Εγκυκλοπαίδεια του Ντιντερό εμπεριέχοντας όλες τις πηγές γνώσης που θα μπορούσαν να επιτρέψουν την καλύτερη κατανόηση του κόσμου. Οι εκδότες του Whole Earth Catalog ενθάρρυναν τους αναγνώστες να συμμετάσχουν στην δημιουργία του περιεχομένου με προτάσεις, σχόλια και άρθρα. Μέσα από τον κατάλογο ο Brand και οι συνεργάτες του συνειδητά προσπαθούσαν να εξαλείψουν τον διαχωρισμό μεταξύ κοινού και συγγραφέων.

Η δικτύωση των υπολογιστών στις αρχές τις δεκαετίας του 70 επέτρεψε τις πρώτες συμμετοχικές εφαρμογές για ανταλλαγή ιδεών στο τομέα της πληροφορικής μέσω των Request for Comments. Μετά την διάδοση του World Wide Web, oι πρακτικές αυτές μετουσιώθηκαν από τον Ward Cunningham στο πρώτο πρόγραμμα που επέτρεπε την συλλογική συγγραφή ιστοσελίδων το 1994. Ο ιστότοπος του Cunningham που λεγόταν WikiWikiWeb έδωσε το όνομα wiki στις ανάλογες εφαρμογές. Την ίδια περίοδο εταιρείες όπως η AOL και η Amazon χρησιμοποιούσαν ήδη περιεχόμενο παραγόμενο από απλούς χρήστες (User Generated Content). Η πρώτη για να εμπλουτίσει την διαδικτυακή της πύλη με μικρό κόστος, η δεύτερη για να αποκτήσει δωρεάν κριτικές για το διαδικτυακό βιβλιοπωλείο της.

Την ίδια περίπου εποχή ξεκίνησαν και τα πρώτα κοινωνικά δίκτυα (Social Networks) όπως το SixDegrees.com, το Classmates.com, το Theglobe.com και άλλα, με φιλοσοφία παρόμοια με αυτή του Facebook και του MySpace. Στόχος τους ήταν ήδη από εκείνη την εποχή η χρησιμοποίηση της διαδραστικής φύσης του μέσου για την όσο το δυνατόν αποτελεσματικότερη διαφήμιση. Το RSS (Real Simple Syndication) και το CSS (Cascading Style Sheets), δύο σημαντικά εργαλεία διαχωρισμού φόρμας και περιεχομένου των ιστότοπων, υπάρχουν ήδη εδώ και δέκα χρόνια όπως και οι πλατφόρμες ιστολογίων Blogger.com και LiveJournal. Άλλωστε τα πρώτα ιστολόγια, είχαν ήδη δημιουργηθεί στις ΗΠΑ αλλά και στην Ευρώπη από το 1995.

Όπως φαίνεται από τα παραπάνω ενδεικτικά παραδείγματα, αυτό που ονομάζουμε Web 2.0 βασίζεται σε εγγενή κοινωνικοτεχνικά χαρακτηριστικά του διαδικτύου (συμμετοχή, διαδραστικότητα, πλαστικότητα) από γέννησης του ARPANET στη δεκαετία του 70 με σκοπό τη διευκόλυνση της επιστημονικής έρευνας[3]. Ακολούθως τα χαρακτηριστικά αυτά αναπτύχθηκαν και εξελίχθηκαν μετά την ανάδυση του World Wide Web και μέχρι την οικονομική κρίση του 2000-2001, εκμεταλλευόμενα την συνεχή άνοδο του αριθμού των χρηστών αλλά και τις αθρόες επενδύσεις στο χώρο των διαδικτυακών υπηρεσιών.

Όταν ο Tim O’Reilly δημιούργησε τον όρο Web 2.0, σκοπός του ήταν η απαρίθμηση των start-up εταιρειών που επιβίωσαν της κρίσης. Ως εκ θαύματος ανακάλυψε ότι σχεδόν όλες εκμεταλλεύονταν αποτελεσματικά τα εγγενή κοινωνικά και τεχνικά χαρακτηριστικά του διαδικτύου και δεν προσπαθούσαν να μεταφυτεύσουν εκεί τις υπάρχουσες λογικές και τα ισχύοντα οικονομικά μοντέλα της πολιτισμικής βιομηχανίας ή των τηλεπικοινωνιών. Αυτό που ευνόησε αυτές τις εταιρείες στην συνέχεια ήταν ότι μπόρεσαν να εκμεταλλευτούν την περίοδο ωρίμανσης της χρήσης του μέσου από το 2004 και μετά, με την μαζική είσοδο εκατομμυρίων χρηστών με συνδέσεις υψηλής ταχύτητας, αλλά και την κατακόρυφη άνοδο των διαφημιστικών δαπανών.

Η μορφή και η διάρθρωση του σημερινού διαδικτύου είναι λοιπόν αποτέλεσμα αυτής της συνεχούς αλληλεπίδρασης κοινωνικών, οικονομικών και τεχνολογικών παραγόντων εν μέσω ευμετάβλητων συσχετισμών, αλληλοσυγκρουόμενων συμφερόντων, διαφοροποιημένων πρακτικών και χρήσεων. Με άλλα λόγια το σημερινό διαδίκτυο είναι το ιστορικά καθορισμένο αποτέλεσμα μιας ήδη μακράς διαδρομής και όχι το εκ του μηδενός δημιούργημα της « νέας » τεχνολογίας, έστω κι αν κάποιες επιμέρους τεχνολογικές καινοτομίες συνεισέφεραν στην εξέλιξη του (βλέπε AJAX).

Η ανιστόρητη προσέγγιση σύγχρονών προφητών όπως ο O’Reilly εξυπηρετεί μια συγκεκριμένη λογική υποκινούμενη από ιδιοτελή κίνητρα. Στην συγκεκριμένη περίπτωση ο όρος Web 2.0 λειτούργησε σαν μοχλός μάρκετινγκ με σκοπό να πεισθούν οι απανταχού επενδυτές να ανοίξουν το πορτοφόλι τους. Το ίδιο επιχείρημα της «ριζοσπαστικής καινοτομίας » έχει άλλωστε χρησιμοποιηθεί πολλές φορές στο παρελθόν για τον ίδιο σκοπό.

Όμως, αν η αγορά αρκείται σε τέτοιες απλοποιητικές προσεγγίσεις, ο κοινωνικός προβληματισμός δεν μπορεί και δεν πρέπει να βασιστεί στον τεχνολογικό και οικονομικό ντετερμινισμό αλλά ούτε και στο hype. Αυτό δείχνουν προσπάθειες όπως αυτή του Trebor Scholz αλλά και των Danah Boyd και Nicole Ellison για τη προώθηση μιας ιστορικής προσέγγισης σε ότι αφορά το ζήτημα της καινοτομίας στο διαδίκτυο.

Η συνέχεια εδώ:

Χτίζοντας την κριτική του Web 2.0 : εκδημοκρατισμός ή ολιγαρχία;

Χτίζοντας την κριτική του Web 2.0 : συμμετοχή ή εκμετάλλευση;

Των Erik Gandini και Johan Söderberg (ολόκληρο)