Η σταδιακή εκλαΐκευση του “κοινωνικού διαδικτύου” και στην Ελλάδα ενέπνευσε  αρχικά πληθώρα αισιόδοξων αναλύσεων και σχολίων σχετικά με την υποτιθέμενη εκ φύσεως θετική επιρροή τους στη δημόσια σφαίρα. Όμως η πραγματικότητα είναι διαφορετική. Η ισχυροποίηση του λαϊκισμού και της μισαλλοδοξίας σε ένα μεγάλο κομμάτι της ελληνικής κοινωνίας είναι πλέον ορατή και στη διαδικτυακή έκφραση της.

Όπως έγραφα πριν από σχεδόν δύο χρόνια, “ενα από τα βασικά επιχειρήματα των τεχνόφιλων διανοούμενων το οποίο ανακυκλώνεται άκριτα από τα ΜΜΕ είναι η υποτιθέμενη «δημοκρατική » φύση των εφαρμογών  Web 2.0. Σύμφωνα με αυτή την επιχειρηματολογία, η συμμετοχική φύση των νέων μέσων, λόγω των τεχνικών χαρακτηριστικών τους,  δίνει την δυνατότητα σε όλους να εκφραστούν στη δημόσια σφαίρα αλλά και να συμμετάσχουν άμεσα στην διαμόρφωση της δυνητικής « κοινής γνώμης ».

Η εξέλιξη αυτή, που χαρακτηρίζεται συχνά ως « τεχνολογική επανάσταση », θεωρείται από πολλούς ως η μήτρα κοσμογονικών εξελίξεων  στο χώρο της μαζικής επικοινωνίας και εν τέλει ως παράγοντας βελτίωσης της ίδιας της δημοκρατίας. Το βασικό πρόβλημα αυτών των προσεγγίσεων είναι ότι από τη μία υπερτιμούν τον ριζοσπαστικό χαρακτήρα των νέων τεχνολογιών και δη του λεγόμενου Web 2.0, ενώ ταυτόχρονα υποτιμούν τις κοινωνικές, οικονομικές και πολιτιστικές ανισότητες που χαρακτηρίζουν τη χρήση τους.”

Πράγματι, η εισαγωγή των νέων μέσων στην κοινωνία γίνεται σε συνεχή αλληλεπίδραση με τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της. Δεν είναι τόσο η τεχνολογία που αλλάζει τους συσχετισμούς και τον πολιτισμό μιας κοινωνίας, όσο αυτοί που διαμορφώνουν τις συνθήκες οικειοποίησης της τεχνολογίας από το ευρύ κοινό. Το ίδιο συμβαίνει και με τη δημόσια έκφραση που αποτελούν τα ελληνόφωνα ιστολόγια και κοινωνικά δίκτυα.

Στην πρώτη περίοδο ανάπτυξης των ελληνόφωνων νέων μέσων, η ελιτίστικη υφή της κοινωνικής τους βάσης δικαιολογούσε και την σχετική ομοιογένεια, με λίγες εξαιρέσεις, συμπεριφορών και περιεχομένων που αναπτύσσονταν σε αυτά. Για παράδειγμα, ο “πρωτοπόρος” πληθυσμός της ελληνόφωνης μπλογκοσφαίρας παρουσίαζε κοινά κοινωνιολογικά, τεχνολογικά και ιδεολογικά χαρακτηριστικά: νέοι χρήστες ως επί το πλείστον, με υψηλή μόρφωση, σημαντικές τεχνικές δεξιότητες, υψηλό διανοητικό/οικονομικό κεφάλαιο και φιλελεύθερη προσέγγιση σε ότι αφορά τις ατομικές ελευθερίες και δικαιώματα.

Σαφώς και αυτά τα χαρακτηριστικά δεν είναι αντιπροσωπευτικά της ελληνικής κοινωνίας στο σύνολο της. Όμως, παρόλες τις κατά καιρούς συγκρούσεις και διαμάχες είτε επί προσωπικού είτε με βαθύτερα πολιτικά αίτια, η συναίνεση στα βασικά ζητήματα νετικέτας και ανοχής της διαφορετικότητας, που επέτρεπε αν μη τι άλλο μια μορφή διαλόγου, ήταν υπαρκτή, έστω κι αν το τίμημα ήταν η περιχαράκωση του διαδικτυακού χώρου από τις σκληρές αντιφάσεις που διατρέχουν την ελληνική κοινωνία.

Έχω την εντύπωση ότι πλέον το ελληνικό διαδίκτυο έχει απολέσει αυτή τη συναίνεση. Η μαζική εισροή νέων χρηστών κατέστησε σταδιακά την μπλογκοφαίρα και τα κοινωνικά δίκτυα αντιπροσωπευτική ενός όλο και μεγαλύτερου τμήματος της ελληνικής κοινωνίας. Εκτός από τα προφανή θετικά στοιχεία της μαζικής διαδικτυακής έκφρασης των Ελλήνων πολιτών, η τάση αυτή μετουσίωσε επίσης και τις χρόνιες παθογένειες της ελληνικής δημόσιας σφαίρας: λαϊκισμός, μισαλλοδοξία, χειραγώγηση, ξενοφοβία.

Ο πολλαπλασιασμός των “ανεξάρτητων”ιστολογίων που προβάλουν ένα συνονθύλευμα “ειδήσεων” και “αποκαλύψεων” με κίτρινο περιεχόμενο και η υψηλή επισκεψιμότητα τους αποδεικνύει του λόγου το αληθές. Το ίδιο και τα χιλιάδες ανώνυμα, προσβλητικά και αφοριστικά σχόλια που κατακλύζουν το ελληνόφωνο διαδίκτυο. Πλέον, η διάρθρωση τους με “επίσημα” ΜΜΕ παρόμοιας φύσης αλλά και με την άκρα δεξιά είναι συστημική. Απόδειξη η ενορχήστρωση λασπολογικών εκστρατειών ενάντια ανθρώπων με αξιόλογη δημόσια παρουσία όπως, μεταξύ πολλών, η Αφροδίτη Αλ Σαλέχ, ο Παναγιώτης Βρυώνης ή ο Στέλιος Κούλογλου.

Πως όμως θα μπορούσε η εξέλιξη να είναι διαφορετική σε μια κοινωνία που γαλουχήθηκε επικοινωνιακά από τα κραυγάζοντα τηλεοπτικά παράθυρα και τα λάγνα μεσημεριανάδικα; Ποια θα μπορούσε να ήταν η διαδικτυακή μετάφραση ενός πολιτικού και δημοσιογραφικού συστήματος βασισμένου στη χειραγώγηση και στην λογική του νόμιμου που είναι και ηθικό; Όχι μόνο η εκλαΐκευση των νέων μέσων δεν φαίνεται στην παρούσα φάση να αντιβαίνει στα παραπάνω αλλά οξύνει το πρόβλημα μέσω της ασυδοσίας που επιτρέπει η ανωνυμία, όπως έχει αναφέρει κατ’ επανάληψη ο Μανώλης Ανδριωτάκης.

Κάποιος μπορεί να απαντήσει ότι η σημερινή κατάσταση δεν είναι παρά παιδική αρρώστια του ελληνόφωνου διαδικτύου. Η ωρίμανση των χρήσεων θα φέρει και την αντίστοιχη εξισορρόπηση. Το επιχείρημα έχει βάση. Πράγματι ο αρνητικός τεχνολογικός ντετερμινισμός όπως εκφράζεται για παράδειγμα από τον Andrew Keen είναι το ίδιο λαθεμένος με την άκρατη τεχνοφιλία. Όμως τα παραδείγματα πιο ώριμων διαδικτυακά χωρών δείχνουν ότι τελικά τα νέα, όπως και τα παλιά μέσα, δεν είναι άλλο παρά ένας, έστω παραμορφωτικός, καθρέφτης της ίδιας της κοινωνίας που τα γέννησε. Τα φαινόμενα που περιέγραψα δεν θα παύσουν, δυστυχώς, όσο η ελληνική κοινωνία θα βρίσκεται στο σημερινό τέλμα της οικονομικής, κοινωνικής, πολιτικής και αξιακής κρίσης.

Να συμπληρώσω ότι, όπως αναφέρω και στη συζήτηση που γίνεται παρακάτω στα σχόλια, είμαι αντίθετος σε κάθε προσπάθεια επιβολής της επωνυμίας στα ιστολόγια από τα πάνω. Έχω μάθει εκατοντάδες πράγματα και έχω συγκινηθεί πολλές φορές διαβάζωντας κείμενα ανώνυμων και ψευδώνυμων ιστολόγων με αξιοπρέπεια και βάθος. Καμία σχέση δεν έχουν όλοι αυτοί με την κατάσταση που περιγράφω παραπάνω.

Κι ένα παλιότερο σχετικό ποστ για την περίπτωση του press-gr

Γράφουν επίσης δύο θύματα του Τρωκτικού, ο Κούλογλου στο Tvxs κι ο Τσαγκαρουσιάνος στη Lifo

Μια πρόταση για ένα πλαίσιο αρχών και αξιών για δημοσιογραφικά blog από τον Μανώλη Ανδριωτάκη

Σκέψεις πάνω στο θέμα από τον Προκόπη Δούκα

Και μια ψευδώνυμη μπλόγγερ με τα όλα της που δεν καταλαβαίνει από ξύλινη γλώσσα: Η μάγισσα Κίρκη γράφει σχετικά.

Ο Ζαφείρης κατάφερε μέσω της πολύ καλής γνώσης του χώρου να εκμεταλλευτεί στο έπακρο τα χαρακτηριστικά του διαδικτύου και της μπλογκοσφαίρας (φαινόμενο χιονοστιβάδας) στην ίδια την ερευνητική διαδικασία. Έτσι κατάφερε να συγκεντρώσει ένα αξιόλογο δείγμα στο ερωτηματολόγιο του που έφτασε τις 1367 απαντήσεις και που μπορεί να θεωρηθεί αντιπροσωπευτικό.

Αν εξαιρέσει κανείς τις εγγενείς αδυναμίες μιας τέτοιας έρευνας που έχουν κυρίως να κάνουν με τον αυτοαναφορικό χαρακτήρα των απαντήσεων και που ο ίδιος ο συγγραφέας αναγνωρίζει, μπορούν να διεξαχθούν κάποια ασφαλή συμπεράσματα για τους ελληνόφωνους ιστολόγους. Στη συνέχεια θα προσπαθήσω να ερμηνεύσω τα αποτελέσματα της έρευνας σύμφωνα και με τις δικές μου παρατηρήσεις.

Η ανάγνωση των στοιχείων όπως δημοσιεύθηκαν δείχνει ότι στην ελληνική μπλογκοσφάιρα διαμορφώνονται δύο κύριες κατηγορίες συμμετεχόντων. Από τη μία πλευρά η μεγάλη πλειοψηφία των ιστολογίων ασχολείται βασικά με θέματα που άπτονται της προσωπικής σφαίρας και αποτελούν κατά κάποιο τρόπο μέσο κοινωνικοποίησης και διαπροσωπικής επικοινωνίας. Από την άλλη πλευρά μια σχετικά περιορισμένη μειοψηφία ιστολόγων ασχολείται με θέματα που αφορούν κυρίως στη δημόσια σφαίρα και χρησιμοποιεί τα μπλογκς ως μια μορφή δημοσιογραφίας με την πλατιά έννοια του όρου.

Οι θεματικές που κυριαρχούν στο πρώτο κομμάτι των ελληνικών ιστολογίων είναι αυτές που έχουν να κάνουν με την ημερολογιακής φύσης καταγραφή της καθημερινότητας των συγγραφέων τους, τις πολιτισμικές πρακτικές και προτιμήσεις τους καθώς και αυτό που ο Ζαφείρης αποκαλεί πειραματισμό και δημιουργική γραφή. Υποθέτω ότι το τελευταίο έχει να κάνει με τις λογοτεχνικές και ποιητικές απόπειρες που διανθίζουν το ελληνικό διαδίκτυο.

Τα κοινωνιολογικά χαρακτηριστικά αυτής της κατηγορίας ιστολόγων είναι το νεαρό της ηλικίας τους, η σχετικά μικρή εμπειρία και τεχνική γνώση γύρω από το διαδίκτυο και το γεγονός ότι ένα μεγάλο κομμάτι αποτελείται από γυναίκες. Για αυτές/ούς το ιστολόγιο αποτελεί μέσο κοινωνικοποίησης και διαπροσωπικής επικοινωνίας, κάτι που αποδεικνύεται από τον υψηλό βαθμό αλληλεπίδρασης και ανταλλαγής σχολίων.

Ταυτόχρονα, η ανωνυμία των περισσότερων αποτελεί διασφάλιση της ελεύθερης έκφρασης εκτός κοινωνικών περιορισμών της « πραγματικής » ζωής. Το πλειοψηφικό αυτό κομμάτι συγκεντρώνει χαμηλή επισκεψιμότητα ανά μονάδα αλλά ιδιαίτερα υψηλή στο σύνολο του. Με άλλα λόγια η κατηγορία αυτή αποτελεί κατά κάποιο τρόπο τη long tail της ελληνικής μπλογκοσφαίρας και μέσω της αναπαραγωγής θεμάτων μπορεί να επηρεάσει την ατζέντα της τελευταίας.

Η δεύτερη κατηγορία ιστολογίων αποτελείται από μια σχετικά μικρή μειοψηφία που όμως εμφανίζει σχετικά υψηλή επισκεψιμότητα. Η κατηγορία αυτή χαρακτηρίζεται από υψηλά ποσοστά ανδρών, μεγαλύτερες ηλικίες, ανώτατη μόρφωση και υψηλή τεχνική κατάρτιση και εμπειρία του διαδικτύου. Το κύρια χαρακτηριστικά των ιστολόγων αυτών είναι η ενασχόληση με θεματικές που άπτονται της δημόσιας σφαίρας με την πλατιά έννοια και η επαγγελματική άμεση ή έμμεση σχέση με το αντικείμενο του ιστολογίου τους.

Οι τρεις βασικές επαγγελματικές κατηγορίες που σχετίζονται με αυτό το κομμάτι των ιστολογίων είναι με σειρά σημαντικότητας οι επαγγελματίες του χώρου των τεχνολογιών της πληροφορίας και της επικοινωνίας, οι δημοσιογράφοι και εργαζόμενοι στον ευρύτερο χώρο των ΜΜΕ και οι εκπαιδευτικοί/επιστήμονες. Σε αυτές μπορούμε να προσθέσουμε και την ενασχόληση με την πολιτική, αν και στις περισσότερες περιπτώσεις η ενασχόληση αυτή δεν είναι επαγγελματική.

Οι βασικές επιδιώξεις αυτών των ιστολόγων είναι η άσκηση επιρροής στη δημόσια σφαίρα, η απόκτηση και συσσώρευση γνώσης και η δημιουργία κοινότητας κάτι που φαίνεται από τον υψηλό αριθμό συνδέσμων. Γενικότερα στην κατηγορία αυτή παρατηρείται χαμηλή αλληλεπίδραση και μονοδιάστατη επικοινωνία, από τον συγγραφέα προς το κοινό, όπως δείχνει και ο σχετικά μικρός αριθμός σχολίων.

Μια επιδίωξη που δεν αναφέρει ο Ζαφείρης αλλά που μου φαίνεται συστατική της κατηγορίας αυτής των ιστολογίων είναι η ενδυνάμωση του κοινωνικού κεφαλαίου των συγγραφέων τους, με την έννοια του Bourdieu, δηλαδή της κοινωνικής και επαγγελματικής αναγνώρισης.

Τα αποτελέσματα της έρευνας του Ζαφείρη Καραμπάση συναντούν αυτά της διεθνούς βιβλιογραφίας σχετικά με την διάρθρωση της χρήσης των μέσων επικοινωνίας, ξεκινώντας από τα συμπεράσματα των φονξιοναλιστών σχετικά με το κοινό των παραδοσιακών ΜΜΕ[1] και φτάνοντας σε πρόσφατες έρευνες που αφορούν τη χρήση των νέων τεχνολογιών[2].

Σύμφωνα με αυτές η οικειοποίηση των ΜΜΕ και των νέων τεχνολογιών είναι πάντα ανισομερής και εξαρτάται από τα κοινωνικο-οικονομικά και πολιτιστικά χαρακτηριστικά του κοινού. Στη περίπτωση του διαδικτύου προστίθεται μια ακόμη μεταβλητή αυτή της οικειότητας με την συγκεκριμένη σχετικά περίπλοκη τεχνολογία. Η ανισομέρεια αυτή δεν σημαίνει ότι το διαδίκτυο γενικότερα και τα ιστολόγια ειδικότερα δεν αποτελούν εν δυνάμει παράγοντες εμπλουτισμού της δημόσιας σφαίρας.

Πολύ περισσότερο δε όταν οι κατηγορίες που αποτυπώνονται στην έρευνα του Ζαφείρη δεν είναι απόλυτες αλλά ευμετάβλητες. Γι αυτό και θα συμφωνήσω εν μέρει με την διατύπωση του Μανώλη Ανδριωτάκη « ότι βρισκόμαστε αφενός μπροστά στη διαμόρφωση διαδικτυακών ελίτ που επιχειρούν να κατευθύνουν τη χρήση των μπλογκ με τους δικούς τους όρους, κι αφ’ ετέρου μπροστά σ’ έναν όγκο ακατηγοριοποίητων μπλογκ που ψάχνει ακόμα το χαρακτήρα του μπλογκ ».

Στο βαθμό που οι διαχωριστικές γραμμές μεταξύ ελίτ και κοινού στο διαδίκτυο χαρακτηρίζονται από διαπερατότητα, κάτι που δεν συμβαίνει στα παραδοσιακά ΜΜΕ, η δημόσια έκφραση που αναδύεται σε αυτό είναι αποτέλεσμα υψηλού βαθμού αλληλεπίδρασης μεταξύ των δύο και άρα μπορεί να θεωρηθεί ως εγγενώς απρόβλεπτη. Αυτό ίσως είναι και το πιο ελπιδοφόρο χαρακτηριστικό της…

Τις τελευταίες ημέρες παρακολουθoύμε με ανησυχία τη διαρροή στον Τύπο, με αφορμή τη γνωστή υπόθεση του blog press-gr, σχεδίων της κυβέρνησης για τη νομοθετική ρύθμιση της έκφρασης στο διαδίκτυο. Οι προθέσεις αυτές, αν ισχύουν με τον τρόπο που δημοσιοποιήθηκαν (συμπυκνώνονται σε έναν πρωτόγνωρο για τα διεθνή δεδομένα περιορισμό τής ανώνυμης/ψευδώνυμης έκφρασης μέσω ιστολογίων), πλήττουν θεμελιακά δικαιώματα κάθε πολίτη, δυνητικού χρήστη του διαδικτύου, παγιωμένα στη συνείδηση της ελληνικής κοινωνίας, αναγνωρισμένα από το Σύνταγμα της Ελλάδας αλλά και από το διεθνές δίκαιο. Οι διαρροές αυτές δεν έχουν μέχρι στιγμής επισήμως επιβαιωθεί, πλην όμως η μη κατηγορηματική διάψευσή τους από την Κυβέρνηση δεν επιτρέπει εφησυχασμό.

Ως Έλληνες πολίτες και bloggers, με διαρκή αγωνία για την ελευθερία της έκφρασης και του Τύπου, στον τόπο μας αλλά και σε όλον τον κόσμο, δηλώνουμε ότι δεν θα ανεχθούμε κανενός είδους ρύθμιση που θα φέρει την Ελλάδα κοντά σε διεθνώς δακτυλοδεικτούμενα μελανά παραδείγματα χωρών που καταπατούν τα ψηφιακά δικαιώματα των πολιτών τους, όπως η Κίνα, η Βιρμανία και η Αίγυπτος. Εξάλλου, υπενθυμίζουμε, εξακολουθεί να εκκρεμεί δικαστικά η υπόθεση blogme.gr, η οποία, ως απόπειρα ποινικοποίησης του απλού υπερ-συνδέσμου (link), μας εκθέτει στην παγκόσμια διαδικτυακή κοινότητα.

Διανύοντας μια εποχή κατά την οποία η ιδιωτικότητα συρρικνώνεται διαρκώς και τα κάθε λογής απόρρητα υποχωρούν σε βάρος των πολιτών, χάριν κρατικών και όχι μόνο σκοπιμοτήτων, και κατά την οποία το άτομο, ως μονάδα, συνθλίβεται από οικονομικά και επικοινωνιακά μεγαθήρια, διατηρούμε την πεποίθηση ότι η διαδικτυακή ανωνυμία ή ψευδωνυμία είναι στοιχειωδώς απαραίτητη εγγύηση για την εξασφάλιση τής ελεύθερης ατομικής έκφρασης, της πληροφοριακής αυτοδιάθεσης και του υγιούς δημόσιου διαλόγου.

Το ισχύον νομικό πλαίσιο επιτρέπει, υπό δικαστικές εγγυήσεις, την ταυτοποίηση ψευδώνυμων ή ανώνυμων χρηστών του διαδικτύου στις περιπτώσεις που τα συνταγματικά κατοχυρωμένα δικαιώματα στην ελεύθερη έκφραση και στην ιδιωτικότητα, σταθμιζόμενα με την ανάγκη προστασίας άλλων σοβαρών έννομων αγαθών, κρίνεται ότι πρέπει να υποχωρήσουν. Το καθεστώς αυτό, σε συνδυασμό με την αυτορρύθμιση των ψηφιακών κοινοτήτων, θεωρούμε ότι είναι επαρκές για την προστασία από έκνομες αντικοινωνικές συμπεριφορές που εκδηλώνονται μέσω του διαδικτύου.

• Επισημαίνουμε ότι η νομοθέτηση εν θερμώ και καθ’ υπερβολή εκθέτει τη νομοθετική διαδικασία για έλλειψη νηφαλιότητας, απροσωποληψίας και ρυθμιστικής συνοχής.
• Υπενθυμίζουμε ότι η κοινωνία των blogs δεν συνιστά κλειστή κάστα για λίγους, με συγκεκριμένα συμφέροντα, αλλά αποτελεί καθρέφτη όλης της κοινωνίας, ανοιχτό πεδίο έκφρασης για οποιονδήποτε πολίτη.

Συνεπώς,

• Καλούμε την κυβέρνηση να δηλώσει σαφώς τις προθέσεις της και να διαψεύσει απερίφραστα όσα είδαν το φως της δημοσιότητας τις τελευταίες ημέρες σχετικά με πρόσθετη νομοθετική ρύθμιση της ελεύθερης έκφρασης στο διαδίκτυο.
• Καλούμε το σύνολο των πολιτικών και κοινωνικών φορέων να λάβουν θέση απέναντι στα σχέδια αυτά και να διατρανώσουν την αντίθεσή τους προς οποιαδήποτε νομοθετική πρωτοβουλία στο μέλλον η οποία θα έχει παρόμοια παράλογα χαρακτηριστικά.
• Επιφυλασσόμαστε για στενή παρακολούθηση του ζητήματος και για ανάπτυξη κάθε μορφής οργανωμένης δράσης (επικοινωνιακής, νομικής, θεσμικής).

Περισσότερες πληροφορίες

• Για την ομάδα freebloggers: Ζαφείρης Καραμπάσης (chocolatehorizon at yahoo.gr), Θωμάς Τζήρος (tom.tziros at gmail.com)
• Για την πρωτοβουλία digitalrights.gr: Αστέρης Μασούρας (asterios at gmail.com)

Μετά το βιβλίο του Μανώλη Ανδριωτάκη « Blog, ειδήσεις από το δικό μου δωμάτιο », που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις Εκδόσεις Νεφέλη, ο Ζαφείρης Καραμπάσης, στα πλαίσια της μεταπτυχιακής του διατριβής στον Τομέα Κοινωνικής Θεωρίας & Έρευνας του Τμήματος Ψυχολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου, κάνει μια online έρευνα πάνω στο θέμα στόχος της οποίας είναι να ανιχνεύσει το προφίλ του ελληνόφωνου blogger και κυρίως τα κίνητρα και τις πρακτικές του

Οπως γράφει και ο ίδιος στο μπλογκ του, η έρευνα λόγω της φύσης της στηρίζεται στη συμμετοχή των ελληνόφωνων bloggers μέσω της συμπλήρωσης του σχετικού ερωτηματολογίου που θα βρείτε εδώ αλλά και μέσω της διάχυση της πληροφορίας σχετικά με την ύπαρξη και διεξαγωγή αυτής της έρευνας.

Το ερωτηματολόγιο είναι αρκετά καλά φτιαγμένο από μεθοδολογικής άποψης και πολύ εύκολο στη χρήση του, δεν θα σας πάρει πάνω από δέκα λεπτά για να το συμπληρώσετε.

Από ότι μου έγραψε ο Ζαφείρης τα αποτελέσματα θα δημοσιευθούν ούτως ώστε όσοι συμμετείχαν θα μπορέσουν να τα δουν και να έχουν έτσι μια πιο σαφή εικόνα της κοινότητας.