Η βασική ιδέα του Wikileaks είναι να αποτελέσει το δοχείο διαρροής εγγράφων τα οποία αποδεικνύουν κάθε είδους κατάχρηση εξουσίας, χειραγώγηση, καταπάτηση του νόμου, εκμετάλλευση κλπ. είτε αυτή προέρχεται από κράτη, διεθνείς οργανισμούς, πολιτικά και δημόσια πρόσωπα ή επιχειρήσεις.
Ως αντάλλαγμα της εμπιστοσύνης των πληροφοριοδοτών, το Wikileaks προσφέρει εχεμύθεια, αλλά κυρίως τη μέγιστη δυνατή έκθεση στα διεθνή ΜΜΕ αφού οποιοσδήποτε (δημοσιογράφος, ερευνητής ή απλός πολίτης) μπορεί να κατεβάσει και να χρησιμοποιήσει τα έγγραφα.
Από την ίδρυση του το Wikileaks έχει ήδη καταφέρει πολλά χτυπήματα: από τη δημοσιοποίηση του ηλεκτρονικού ταχυδρομείου της Σάρα Πάλιν, μέχρι την διαρροή της αλληλογραφίας των επιστημών του GIEC που προκάλεσε το clilmategate.

Τελευταία, στόχος των διαρροών έχει γίνει η Αμερικανική κυβέρνηση κάτι που τράβηξε ιδιαίτερα τη δημοσιότητα αλλά και την μήνι των Αμερικάνων. Τον Ιούλιο του 2010 το Wikileaks δημοσιοποίησε 91 000 έγγραφα του αμερικανικού στρατού σχετικά με τον πόλεμο στο Ιράκ. Μεταξύ αυτών υπήρχε κι ένα βίντεο που έδειχνε την εκτέλεση δύο φωτογράφων του Reuters από αμερικανικό ελικόπτερο στη Βαγδάτη το 2007.

Την εποχή εκείνη συνελήφθη και ο στρατιώτης Bradley Manning ως πληροφοριοδότης του Wikileaks. Αυτό το γεγονός ήταν η αφορμή για το Wikileaks να αλλάξει τακτική. Έτσι για την επόμενη αποκάλυψη συνεργάστηκε με έγκυρες εφημερίδες όπως η New York Times και η Guardian οι οποίες και ανέλαβαν να διερευνήσουν και να ανωνυμοποιήσουν τα στοιχεία.
Τον Οκτώβριο του 2010 έγινε η ταυτόχρονη δημοσίευση 391 000 εγγράφων του αμερικανικού στρατού σχετικά με τον πόλεμο στο Αφγανιστάν. Όπως και στην περίπτωση της διαρροής για το Ιράκ, τα έγγραφα επιβεβαίωσαν αυτά που όλοι υποψιάζονταν και οι ειδικοί γνώριζαν: ο πόλεμος στο Αφγανιστάν προκάλεσε και συνεχίζει να προκαλεί μαζικούς θανάτους αθώων, οι τοπικοί αξιωματούχοι είναι εντελώς διεφθαρμένοι, η πολυαναμενόμενη εκδημοκρατικοποίηση της χώρας δεν υφίσταται κλπ.
Σε αντίθεση με τις προηγούμενες διαρροές, τα διπλωματικά έγγραφα που δημοσιοποιήθηκαν χθές έχουν αρκετές ιδιαιτερότητες. Καταρχάς αποτελούν μια κατεξοχήν παγκοσμιοποιημένη είδηση αφού αφορούν την πλειονότητα των χωρών. Όλοι, ακόμη κι οι Έλληνες, θα βρουν έστω και μια ειδησούλα που θα τους αφορά. Έτσι εξασφαλίζεται μια παγκόσμια ταυτόχρονη κάλυψη του γεγονότος, κάτι που είναι σπάνιο εκτός από την περίπτωση φυσικών καταστροφών και σημαντικών ένοπλων συγκρούσεων.
Επίσης τα έγγραφα που διέρρευσαν δίνουν μια σαφή εικόνα για το πως η υπερδύναμη βλέπει στην πραγματικότητα τους ηγέτες των άλλων χωρών. Έτσι ο Σαρκοζύ χαρακτηρίζεται “γυμνός αυτοκράτορας”, ο Μπερλουσκόνι “ανεύθυνος και ασταθής” που προτιμά τα πάρτυ από τη δουλειά, ο Πούτιν “επιβήτορας”, η Μέρκελ “αναποφάσιστη και δυσκίνητη”, ο Τσάβεζ “τρελός” , ο Αχμαντζινετζάντ “Χίτλερ” κι ο Καντάφι εξαρτημένος από την Ουκρανέζα νοσοκόμα του με το μεγάλο στήθος.
Σε μια εποχή στην οποία η κακώς εννοούμενη “επικοινωνιακή πολιτική” και η ξύλινη γλώσσα των δημόσιων σχέσεων έχει αποστειρώσει το δημόσιο λόγο, οι αποκαλύψεις του Wikileaks δίνουν την πραγματική διάσταση αυτών που κυβερνάνε τον πλανήτη. Ταυτόχρονα βέβαια δείχνουν και την αλαζονεία της Αυτοκρατορίας που κοιτά αφ’υψηλού τους ιθαγενείς που χειραγωγεί στην παγκόσμια σκακιέρα.

Πέρα από αυτά τα προφανή, η διαρροή του Wikileaks δείχνει ενδιαφέροντα στοιχεία και για τους μηχανισμούς που διαμορφώνουν την ενημέρωση το 2010.
- Το πρώτο στοιχείο είναι ότι είναι σαφές πλέον ότι το διαδίκτυο βρίσκεται αδιαμφισβήτητα στο κέντρο του παγκόσμιου επικοινωνιακού συστήματος διαμορφώνοντας όλο και συχνότερα την ατζέντα των υπολοίπων  ΜΜΕ. Η πρωτοκαθεδρία του παραδοσιακού Τύπου στην αποκάλυψη πληροφοριών είχε εδώ και καιρό κλονιστεί, αλλά πλέον η αλλαγή αυτή είναι δεδομένη και για μεγάλο κομμάτι του κοινού.
- Το δεύτερο στοιχείο είναι ότι, παρόλες τις προσπάθειες που καταβάλλουν, γίνεται όλο και πιο δύσκολο για τα κέντρα εξουσίας (κυβερνήσεις, πολυεθνικές, λόμπι) να επιβάλλουν πλήρη μυστικότητα γύρω από τις    δραστηριότητες τους. Τα δίκτυα είναι ευάλωτα όσο κι απαραίτητα για τους σύγχρονους οργανισμούς εξουσίας. Το ρητό ουδέν κρυπτό υπό τον ήλιο φαίνεται να είναι επίκαιρο όσο ποτέ άλλοτε.
- Το τρίτο στοιχείο είναι η απαραίτητη συμπληρωματικότητα των πρωτοβουλιών οι οποίες έχουν ως βασικό εργαλείο το διαδίκτυο, όπως το Wikileaks,  με τα παραδοσιακά ΜΜΕ που διαθέτουν τους ανθρώπινους πόρους και την εμπειρία στην διερεύνηση, διασταύρωση και κριτική κάθε είδους πρωτογενούς πληροφορίας. Αντίθετα από ότι υποστηρίζεται συχνά, το διαδίκτυο και η συμμετοχικές διαδικασίας συλλογής πληροφοριών δεν αντικαθιστούν αλλά συμπληρώνουν την επαγγελματική δημοσιογραφία.
- Το τέταρτο στοιχείο είναι ότι οι δεξιότητες των παραδοσιακών δημοσιογράφων είναι πλέον εντελώς ανεπαρκείς στο νέο τοπίο της ενημέρωσης έτσι όπως διαμορφώνεται στο διαδίκτυο. Η πολυπλοκότητα της ηλεκτρονικής δημόσιας σφαίρας απαιτεί τη σύγκλιση μεταξύ της δημοσιογραφικής πρακτικής (έρευνα, διασταύρωση, δεοντολογία) και της τεχνολογικών μέσων έκφρασης και μετάδοσης της πληροφορίας.
Μια κατεύθυνση που φαίνεται αρκετά γόνιμη από αυτή την άποψη είναι η ανάδυση του data journalism, δηλαδή μιας δημοσιογραφίας ικανής να μεταφράσει όγκους δεδομένων, όπως τα έγγραφα του Wikileaks, σε πληροφόρηση προσβάσιμη και κατανοητή για το ευρύ κοινό.
Όπως και να έχει, φαίνεται ότι βρισκόμαστε σαφώς στην αυγή μιας νέας εποχής για την δημοσιογραφία και την ενημέρωση.

Η παρακμή των παραδοσιακού τύπου συνοδεύεται από την άνθιση της διαδικτυακής δημοσιογραφίας, που όμως είναι προβληματική σε ότι αφορά την ποιότητα αλλά και την βιωσιμότητα της.

Η πρώτη διαπίστωση της ετήσιας έκθεσης State of the media για το 2009 είναι η επιβάρυνση της ήδη δύσκολης οικονομικής κατάστασης των εφημερίδων στις ΗΠΑ. Υπολογίζεται ότι από το 2000 κι έπειτα το σύνολο του αμερικάνικου τύπου έχει χάσει το ένα τρίτο των μέσων δημοσιογραφικής παραγωγής που διέθετε.

Η κρίση αυτή έχει άμεσες επιπτώσεις στη λειτουργία της δημόσιας σφαίρας αφού, όπως έδειξε μια άλλη έρευνα του Project for Excellence in Journalism, οι εφημερίδες αποτελούν ακόμη και σήμερα τον κύριο παραγωγό πρωτογενούς πληροφόρησης και πρωτότυπου ρεπορτάζ. Φαίνεται λοιπόν ότι ενισχύεται η σταδιακή μείωση των παραδοσιακών πηγών χρηματοδότησης της δημοσιογραφίας όπως η διαφήμιση αλλά και η πληρωμή από το κοινό.

Αυτό συμβαίνει όχι μόνο στον τομέα του τύπου αλλά και στο διαδίκτυο. Από οικονομικής άποψης μια εφημερίδα είναι κλασική περίπτωση σύνθετου προϊόντος (bundling): κάποιος που αγοράζει μια εφημερίδα γιατί θέλει να διαβάσει τα αθλητικά και τις μικρές αγγελίες χρηματοδοτεί επίσης και μια ανάλυση ή ένα αποκαλυπτικό ρεπορτάζ.  Το ντιλ αυτό επέτρεψε για σχεδόν δύο αιώνες της ανάπτυξη της ερευνητικής και κριτικής δημοσιογραφίας που από μόνη της δεν αποτελεί επικερδή προϊόν σε μαζική κλίμακα.

Στο διαδίκτυο οι αναγνώστες μεταμορφώνονται σε καταναλωτές συνθέτοντας την δική τους ενημέρωση και συνδυάζοντας διαφορετικές πηγές. Η πληροφορία διασπάται σε περιεχόμενα το καθένα από τα οποία πωλείται ξεχωριστά στη διαφημιστική αγορά. Ως αποτέλεσμα η διαφημιστική αξία του κάθε επισκέπτη σε έναν ενημερωτικό ιστότοπο είναι δέκα φορές μικρότερη από την αξία ενός αναγνώστη εφημερίδας.

Ταυτόχρονα, μόνο ένας στους τρεις Αμερικάνους χρήστες του διαδικτύου δηλώνει έτοιμος να πληρώσει για να ενημερωθεί από το διαδίκτυο. Ο συνδυασμός αυτών των παραγόντων κάνει πολλή δύσκολη, προς το παρόν, την εγκαθίδρυση ενός οικονομικού μοντέλου ικανού να στηρίξει σε βάθος χρόνου την ποιοτική και κριτική δημοσιογραφία.  Όπως αναφέρει κι ο Clay Shirky βρισκόμαστε μπροστά σε μια κατάσταση δημιουργικής καταστροφής όπως την περιέγραψε ο Schumpeter.

Η δεύτερη διαπίστωση είναι ότι η διαδικτυακή ενημέρωση δεν φαίνεται προς το παρόν να μπορεί να αντισταθμίσει την παρακμή των παραδοσιακών ΜΜΕ σε ότι αφορά την παραγωγή πρωτότυπων ειδήσεων. Για παράδειγμα στο πλαίσιο της έκθεσης State of the media οι ερευνητές έδειξαν ότι οι 80% των συνδέσμων που διαμοιράζονται μέσω κοινωνικών δικτύων (Facebook, Twitter κλπ) αλλά και ιστολογίων οδηγούν σε ιστότοπους παραδοσιακών ΜΜΕ. Κι αυτό ενώ η πλειοψηφία των χρηστών χρησιμοποιεί πλέον κάποια από αυτά τα εργαλεία.

Παράλληλα, αντίθετα από ότι θα περίμενε κανείς, η ενημέρωση στο διαδίκτυο χαρακτηρίζεται από υψηλή συγκέντρωση σε μικρό αριθμό ιστότοπων. Το 7% των ενημερωτικών ιστότοπων συγκεντρώνει το 80% των επισκέψεων. Οι κυριότεροι από αυτούς ανήκουν σε παραδοσιακά ΜΜΕ ή σε μεγάλους διαδικυακούς παίκτες (Google, Yahoo, Microsoft) οι οποίοι δεν παράγουν πρωτότυπο ρεπορτάζ.

Οι οικονομικές δυσκολίες των ΜΜΕ και οι περικοπές προσωπικού έχουν ως αποτέλεσμα την όλο και μεγαλύτερη πίεση στους δημοσιογράφους για να αυξήσουν την παραγωγικότητα τους. Η κυριαρχία των breaking news στο διαδίκτυο εις βάρος της έρευνας και της ανάλυσης καταλήγει στην άκριτη αναπαραγωγή δελτίων τύπου κάτι που ενισχύει την επίσημη εκδοχή των γεγονότων έτσι όπως αυτά περιγράφονται από τους εμπλεκόμενους παράγοντες (αστυνομία, κράτος, επιχειρήσεις, λόμπυ).

Σε αυτή την τάση προστίθεται επίσης οι φήμες, οι ψεύτικες ειδήσεις, οι ανακρίβειες που αναπαράγωνται και εξαπλώνονται πλέον με μεγάλη ταχύτητα.

Σε γενικές γραμμές λοιπόν, το παρόν της ενημέρωσης, τουλάχιστον στις ΗΠΑ, είναι ζοφερό. Το μέλλον θα εξαρτηθεί από το αν η κριτική και ερευνητική δημοσιογραφία καταφέρει να βρει ένα νέους τρόπους έκφρασης αλλά και χρηματοδότησης.

Όπως αναφέρει και ο Michael Schudson στην έκθεση με τίτλο The Reconstruction of American Journalism η αγορά δεν είναι πλέον ικανή να στηρίξει την ανεξάρτητη δημοσιογραφία. Το μελλοντικό μοντέλο που βρίσκεται σε φάση ανάδυσης θα συνδυάζει υποχρεωτικά τα ιδιωτικά ΜΜΕ με την δημοσιογραφία των πολιτών και τη δημόσια ραδιοτηλεόραση. Μένει να δούμε αν θα προκύψει μια νέα ισορροπία επωφελής για την δημόσια σφαίρα και πως.

Άλλες πηγές:

Understanding the Partipatory News Consumer

2009 Social Media & Online Usage Study (PDF)

Facebook and Twitter ‘reshaping journalism as we know it’ (PDF)

How News Happen

Η συλλογή των δεδομένων έγινε τον Ιούλιο του 2009 στην περιοχή της Βαλτιμόρης (ΗΠΑ). Οι ερευνητές του Project of Excellence in Journalism κατέγραψαν και ανέλυσαν όλες τις ειδήσεις που μεταδόθηκαν από το σύνολο των τοπικών ΜΜΕ (τηλεόραση, τύπος, ραδιόφωνο και διαδίκτυο).

Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι ο γραπτός τύπος είναι ακόμα το μέσο που παράγει τις περισσότερες πρωτότυπες ειδήσεις. Αντίθετα από ότι πιστεύεται, το διαδίκτυο (ιστότοποι προϋπαρχόντων ΜΜΕ, pure players, ιστολόγια) δεν ανέδειξε παρά ελάχιστα πρωτότυπα θέματα τοπικού ενδιαφέροντος την περίοδο της έρευνας.

Η έρευνα δείχνει ότι η γενικότερη τάση της πληροφόρησης είναι πληθωριστική: 80% των άρθρων και ραδιοτηλεοπτικών ρεπορτάζ που αναλύθηκαν δεν εμπεριείχαν καμία νέα και πρωτότυπη πληροφορία. Με άλλα λόγια το επικοινωνιακό σύστημα επιδίδεται σε μια ακατάσχετη επανάληψη των ίδιων πληροφοριών, κάτι που είχαμε επισημάνει σε ανάλογη έρευνα που αφορούσε την Γαλλία και έγινε πριν ένα χρόνο.

Σύμφωνα με το PEJ η εκβιομηχανοποιημένη παραγωγή και μετάδοση «ειδήσεων » ενδυναμώνει την « επίσημη » εκδοχή των γεγονότων  είτε αυτή προέρχεται από το κράτος (υπουργεία, κυβέρνηση, δημόσιοι οργανισμοί, αστυνομία) είτε από τις δημόσιες σχέσεις επιχειρήσεων.

Σε αυτό συνδράμει και η ποσοτική και ποιοτική μείωση της παραγωγής πρωτότυπου ρεπορτάζ από τις τοπικές εφημερίδες λόγω της μείωσης προσωπικού και των δραστικών περικοπών. Η συγκεκριμένη τάση έχει παρατηρηθεί σε αρκετές μελέτες τα τελευταία χρόνια όπως στην περίπτωση της έρευνας  The Quality & Independence of British Journalism του 2008.

Ο ρόλος του διαδικτύου σύμφωνα με την έρευνα του PEJ είναι περιορισμένος σε ότι αφορά την παραγωγή πρωτότυπων ειδήσεων αλλά κεντρικός πλέον σε ότι αφορά την διάχυση της πληροφορίας. Τα κοινωνικά δίκτυα αποτελούν πλέον τον κύριο τρόπο διάδοσης της πληροφορίας, κάτι που αυξάνει δραματικά την ταχύτητα της.

Από την  άλλη, η αστραπιαία διάδοσης της πληροφορίας που παρατηρείται στο διαδίκτυο συχνά λειτουργεί εις βάρος της ποιότητας και της αξιοπιστίας (επανάληψη, διάδοση ψεύτικων ειδήσεων,  αναπαραγωγή επίσημων εκδοχών, χειραγώγηση κλπ) .