Η παρουσίαση αυτή είναι μέρος του ερευνητικού προγράμματος IPRI. Το κεντρικό ερώτημα της έρευνας είναι το κατά πόσο η διαδικτυακή δημοσιογραφία ευνοεί πραγματικά την πλουραλιστική ενημέρωση ή, αντίθετα, τείνει να αναπαράγει την κυρίαρχη ατζέντα θεμάτων σε μαζική κλίμακα.

Το ερώτημα εκ πρώτης όψεως φαίνεται ρητορικό, τόσο είναι βαθιά ριζωμένη η αντίληψη ότι το διαδίκτυο, εκ φύσεως, ενθαρρύνει την ποικιλομορφία των πληροφοριών και των πολιτιστικών έργων που διατίθενται στο ευρύ κοινό.

Στην πραγματικότητα τα πράγματα είναι πιο περίπλοκα σε ότι αφορά την δημοσιογραφία. Τα στοιχεία της έρευνας μας δείχνουν ότι η διαδικτυακή πληροφόρηση στο σύνολο της όντως χαρακτηρίζεται από υψηλή ποικιλομορφία και πρωτοτυπία σε ότι αφορά το φάσμα των περιεχομένων που διατίθενται στους χρήστες.

Ταυτόχρονα όμως το μεγαλύτερο κομμάτι της διαδικτυακής πληροφόρησης συγκεντρώνεται σε ένα περιορισμένο αριθμό θεμάτων που κυριαρχούν στην μηντιακή ατζέντα, ένα φαινόμενο που ονομάσαμε πληθωρισμό της πληροφόρησης.

Για να δείξουμε αυτή τη διάσταση, κατασκευάσαμε ένα λογισμικό το οποίο απορρόφησε το σύνολο των άρθρων που δημοσιεύτηκαν από 209 γαλλικούς ενημερωτικούς ιστότοπους για έντεκα μέρες (μεταξύ 7 και 17 Μαρτίου 2011).

Φτιάξαμε έτσι μια βάση δεδομένων που αποτελείται από 37.569 άρθρα. Στη συνέχεια εντοπίσαμε το σύνολο των θεμάτων (topics) της περιόδου και ταξινομήσαμε τα άρθρα με βάση το θέμα με το οποίο καταπιάνονταν.

Στον παρακάτω πίνακα φαίνεται καθαρά το φαινόμενο του πλουραλισμού της πληροφόρησης. Στον οριζόντιο άξονα βρίσκονται τα διαφορετικά θέματα της επικαιρότητας κατά την περίοδο που εξετάσαμε. Στο σύνολο τους είναι 5.481 (στο σχήμα φαίνονται μόνο τα 50 πρώτα). Στον κάθετο άξονα βρίσκεται ο αριθμός άρθρων για κάθε θέμα.

Αυτό που παρατηρούμε είναι ότι ένας μικρός αριθμός θεμάτων μονοπωλεί μεγάλο μέρος της παραγωγής νέων. Για την ακρίβεια, το 50% των άρθρων καταπιάνονται με 17 θέματα, και το άλλο 50% των άρθρων με τα υπόλοιπα 5.464.

Τα τρία πρώτα θέματα (με τη σειρά Πυρηνικό ατύχημα στη Φουκουσίμα, Πόλεμος στη Λιβύη και Σεισμός στην Ιαπωνία) απασχολούν τεράστιο αριθμό άρθρων (σχεδόν το 20% του συνόλου).

Ήδη από τη δεκαετία του 70 οι Αμερικάνοι ερευνητές Max McCombs και Donald Shaw είχαν παρατηρήσει ένα τέτοιο φαινόμενο που είχαν βαφτίσει agenda setting effect. Αυτό μπορεί να συνοψισθεί ως εξής : τα ΜΜΕ έχουν τάση να μιλούν για τα ίδια θέματα, την ίδια στιγμή και περίπου με τα ίδια λόγια.

Τα αποτελέσματα της έρευνας μας επιβεβαιώνουν την ύπαρξη του agenda setting effect και στο διαδίκτυο, κάτι που εξηγείται τις οικονομικές συνθήκες που κυριαρχούν στην διαδικτυακή δημοσιογραφία αλλά και από επαγγελματικές λογικές και πρακτικές του χώρου.

Πράγματι οι περισσότεροι δημοσιογραφικοί ιστότοποι αδυνατούν προς το παρόν να χρηματοδοτήσουν μια επαγγελματική ανεξάρτητη και ερευνητική δημοσιογραφία στη βάση στέρεων οικονομικών μοντέλων, κάτι που υποθηκεύει το ίδιο το μέλλον της ενημέρωσης.

Στον αντίποδα, οι μεγάλοι παίκτες του διαδικτύου από πλευράς επισκεψιμότητας (Google, Yahoo, Facebook, MSN κ.α.), αποκομίζουν σημαντικά οφέλη από τη θέση που κατέχουν στο σύστημα διανομής της πληροφορίας στο διαδίκτυο ενώ ταυτόχρονα αρνούνται ουσιαστικά να χρηματοδοτήσουν την παραγωγή της.

Ως αποτέλεσμα, η δραστηριότητα τους περιορίζεται στην αναπαραγωγή πληροφοριών από τα παραδοσιακά ΜΜΕ (πρακτορεία ειδήσεων, τύπος, τηλεόραση κτλ.) οξύνοντας την συγκέντρωση της διαδικτυακής ενημέρωσης γύρω από τα κυρίαρχα θέματα της μηντιακής ατζέντας.

Οι συγκεκριμένοι παράγοντες συμπράττουν έτσι στο φαινόμενο της διαδικτυακoύ πληθωρισμού, με την έννοια της ακατάσχετης αναπαραγωγής και επανάληψης των ίδιων πληροφοριών με μικρές παραλλαγές.

Οι πρακτικές αυτές επεκτείνονται και στους ίδιους τους παραδοσιακούς φορείς της δημοσιογραφίας όπως οι εφημερίδες. Οι διαδικτυακές συντάξεις αυτών των ΜΜΕ περιορίζονται σε “καθιστή δημοσιογραφία” με σκοπό τη μεγιστοποίηση της παραγωγικότητας στη βάση ποσοτικών κριτηρίων.

Αναπαράγουν έτσι τα περιεχόμενα των offline εκδόσεων και των πρακτορείων ειδήσεων χωρίς να εμπλουτίζουν παρά σπάνια τους ιστότοπους τους με πρωτότυπες ειδήσεις.

Η τάση αυτή δεν έχει να κάνει μόνο με τα θέματα τα οποία καλύπτουν οι ενημερωτικοί ιστότοποι, αλλά και με τον τρόπο με τον οποίο το κάνουν. Σύμφωνα με τον Robert Entman μια βασική δραστηριότητα των ΜΜΕ είναι η “πλαισίωση της επικαιρότητας” (framing the news).

Αυτό σημαίνει ότι όταν τα ΜΜΕ καλύπτουν ένα συγκεκριμένο θέμα ή γεγονός, επιλέγουν να επιμείνουν σε κάποιες πτυχές του. Η επιλογή αυτή (πλαισίωση) έχει σημαντικές επιπτώσεις στο νόημα που το γεγονός θα πάρει για το ευρύ κοινό.

Για παράδειγμα, είναι άλλο το νόημα που θα δοθεί σε μια διαδήλωση εάν τα ΜΜΕ επιμείνουν στον όγκο της συμμετοχής, στα επεισόδια που προκλήθηκαν από τους “γνωστούς-άγνωστους” ή στη βίαιη καταστολή από την αστυνομία.

Στην έρευνα μας εφαρμόσαμε ένα πρωτόκολλο ανάλυσης των πλαισίων της επικαιρότητας πάνω στο θέμα της επανάστασης στη Λιβύη. Βρήκαμε ότι και εκεί υπάρχει πληθωριστικό φαινόμενο μέσω της ακατάσχετης επανάληψης των ίδιων περιεχομένων και άρα των ίδιων πλαισίων.

Ως αποτέλεσμα συχνά η διαδικτυακή ενημέρωση, παρά τον ποσοτικό πλούτο της, καταλήγει να είναι σε μεγάλο ποσοστό μονόπλευρη.

Ένα τελευταίο συμπέρασμα της έρευνας μας είναι ότι γενικά οι φορείς της ποικιλομορφίας και του πλουραλισμού στο διαδίκτυο είναι οι επαγγελματικοί ειδησεογραφικοί ιστότοποι που έχουν γεννηθεί εκεί (pure players digital natives) όπως και η λεγόμενη δημοσιογραφία των πολιτών.

Όμως λόγω έλλειψης οικονομικών μέσων οι συγκεκριμένοι παράγοντες αδυνατούν να καλύψουν ικανοποιητικά κάποιους συγκεκριμένους τομείς ειδήσεων όπως πχ. οι διεθνείς ειδήσεις (παράδειγμα της Λιβύης).

Το παρακάτω ποστ δημοσιεύθηκε πριν από σχεδόν τρία χρόνια. Το αναδημοσιεύω εδώ επικαιροποιημένο γιατί δυστυχώς τα γεγονότα επιβεβαίωσαν τη βασική του υπόθεση, ότι δηλαδή το διαδίκτυο αποτελεί πλέον ένα από τα βασικά πεδία στη μάχη που διεξάγεται μεταξύ των δυνάμεων της συντήρησης και της καθεστηκυίας τάξης από τη μία και της κοινωνίας των πολιτών από την άλλη.

Το διαδίκτυο δεν είναι απλά ένα νέο ΜΜΕ. Είναι ένα μετα-μέσο με την έννοια ότι αποτελεί την βάση και την υποδομή πάνω στην οποία αναπτύσσεται το σύνολο των ανθρώπινων δραστηριοτήτων μαζικής αλλά και διαπροσωπικής επικοινωνίας. Ταυτόχρονα αποτελεί πλέον το πεδίο μιας διαμάχης που το καθιστά ολοένα και περισσότερο υψηλής σημασίας πολιτικό διακύβευμα.

Οι υποθέσεις είναι πολλές και δείχνουν ξεκάθαρα την γραμμή του μετώπου:

- το κλείσιμο του Megaupload κατ’εντολή του FBI, έστω κι αν ο συγκεκριμενος ιστότοπος ήταν προβληματικός από πολλές απόψεις.

- η προώθηση νομοθετικών ρυθμίσεων σε εθνικό και υπερεθνικό επίπεδο με στόχο  την καθιέρωση συστηματικών κυρώσεων για όσους διαμοιράζουν περιεχόμενο (Hadopi, ACTA, PIPA, SOPA, Digital Economy Bill,),

- το φιλτράρισμα του διαδικτύου όπως στην περίπτωση του ιστότοπου Copwatch στη Γαλλία αλλά και στην Ισπανία.

- η όλο και συχνότερη εντελώς αυθαίρετη πρακτική του domain name seizure, από τις αμερικανικές Αρχές

- η επιμήκυνση της διάρκειας του copyright στη μουσική σε ΗΠΑ και Ευρώπη.

- οι προσπάθειες ελέγχου και λογοκρισίας της μπλογκοσφαίρας.

- οι συστηματικές επιθέσεις κατά της ανωνυμίας στο διαδίκτυο.

- η αυξανόμενη οικιοποίηση των προσωπικών μας δεδομένων από πολυεθνικές όπως η Google.

- η δημιουργία μηχανισμών συστηματικής και αυτοματοποιημένης λογοκρισίας από δημοφιλή κοινωνικά δίκτυα όπως το Twitter.

Στη μάχη αυτή, το χάσμα που χωρίζει τους αντιπάλους είναι χάσμα γενεών αλλά και ταξικό ταυτόχρονα. Και βέβαια αυτό δεν είναι αντιφατικό από τη στιγμή που οι νέες γενιές στις δυτικές κοινωνίες προλεταριοποιούνται με γοργούς ρυθμούς.

Αν παρατηρήσει κανείς ποιοι είναι οι υποστηρικτές του ελέγχου και της λογοκρισίας στο διαδίκτυο, ποιοι είναι αυτοί που υπερασπίζονται την απόλυτη και χωρίς εξαιρέσεις εφαρμογή του copyright σε όλες τις εκφάνσεις της ανθρώπινης έκφρασης, ποιοι επιβάλλουν την εμπορευματοποίηση της γνώσης, βρίσκει πάντα το ίδιο προφίλ.

Πετυχημένοι πενηντάρηδες, που απολαμβάνουν αδρά τους καρπούς του παγκοσμιοποιημένου καπιταλισμού. Σοδιαλδημοκράτες της αγοράς και νεοφιλελεύθεροι ιδεολόγοι που στην πράξη στηρίζουν τα ολιγοπώλια. Ακροδεξιοί ηθικολόγοι πολιτικάντηδες. Πλουσιοπάροχα αμειβόμενες βεντέτες τις μαζικής κουλτούρας.

Όλοι αυτοί ξέρουν καλά ποιο είναι το συμφέρον τους και πως να το υπερασπιστούν. Γνωρίζουν πως λειτουργούν τα γρανάζια του συστήματος αφού τα έχουν χτίσει οι ίδιοι.

Δίπλα τους, δυστυχώς, βρίσκονται και ειλικρινείς αλλά κονόφθαλμοι δημιουργοί που λανθασμένα ταυτίζουν τα συμφέροντα τους με αυτά της βιομηχανίας του θεάματος.

Από την άλλη, η αντίθεση είναι μαζική αλλά ανοργάνωτη: έφηβοι και εικοσάρηδες “γηγενείς” των νέων τεχνολογιών, ερασιτέχνες δημιουργοί, περιθωριακοί καλλιτέχνες, χάκερς και πειρατές, χρήστες ελεύθερου λογισμικού και συνειδητοποιημένοι geeks.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα οι Anonymous με την χαοτική, επιπόλαια, αντιφατική αλλά και τόσο χρήσιμη αντίσταση τους.

Όλοι αυτοί, χωρίς ντροπή, ανταλλάσουν περιεχόμενο υπό copyright, σχολιάζουν και ασκούν κριτική στους πάντες χωρίς την παραμικρή αυτοσυγκράτηση στα fora, στηλιτεύουν και βρίζουν τους ταγούς των “πολιτικών και πολιτειακών αρχών” στα blogs, δεν βλέπουν τηλεόραση, ενημερώνονται ή/και παραπληροφορούνται μόνο από το διαδίκτυο, λαϊκίζουν, δεν πιστεύουν τους δημοσιογράφους, αδιαφορούν για την άποψη των καθώς πρέπει διανοούμενων, κράζουν και τρολάρουν τους επώνυμους στα κοινωνικά δίκτυα, καλλιεργούν θεωρίες συνωμοσίας, …

Αυτή η κρίσιμη μάζα των Αγανακτισμένων του διαδικτύου αντιδρά ενστικτωδώς και σπασμωδικά στις προκλήσεις των καιρών. Δεν έχει συνείδηση ότι το διακύβευμα είναι πρωτίστως πολιτικό.

Μέρος της θεοποιεί τους συλληφθέντες του Megaupload με τις μερσεντές ενώ ταυτόχρονα απελπίζεται γιατί δεν κατάφερε να εγκαταστήσει το τελευταίο γκάντζετ στο iphone ή γιατί δεν έχει αρκετούς “φίλους” στο Facebook.

Το οξύμωρο είναι πασιφανές.

Στο πλαίσιο μια κοινωνικοοικονομικής διάρθρωσης όπου κυριαρχεί η εκμετάλλευση και η άνιση κατανομή των πόρων, η γνώση δεν μπορεί παρά να αποτελεί εμπόρευμα και η πνευματική ιδιοκτησία το πετρέλαιο του 21ου αιώνα.

Η ανατροπή του status quo στο διαδίκτυο και αλλού απαιτεί νέα συσχέτιση κοινωνικών δυνάμεων. Απαιτεί οργάνωση και πολιτική συνείδηση, όχι καταναλωτική. Απαιτεί πολίτες και όχι πελάτες.

Σε πρόσφατο άρθρο του ο Dan Gillmor, από τους πιο γνωστούς ακαδημαϊκούς προαγωγούς της διαδικτυακής δημοσιογραφίας, δήλωσε την ενθουσιώδη αισιοδοξία του για το μέλλον της ενημέρωσης.

Το βασικό επιχείρημα του Gillmor είναι ότι στο διαδίκτυο τείνουν να εξαφανιστούν τα υπάρχοντα οικονομικά εμπόδια για κάποιον που θέλει να εισέλθει στο χώρο των παραδοσιακών ΜΜΕ.

Η βιομηχανική υποδομή του τύπου και της ραδιοτηλεόρασης και τα κόστη που αυτή προϋποθέτει δεν είναι πλεόν απροσπέλαστη προϋπόθεση για κάποιον που θέλει να αγγίξει το ευρύ κοινό.

Ως εκ τούτου, σύμφωνα με τον Gillmor, οι εκατοντάδες καινοτόμες πρωτοβουλίες διαδικτυακής δημοσιογραφίας που ανθίζουν παγκοσμίως παράγουν ένα ενημερωτικό περιβάλλον ποικιλομορφότερο και απαλλαγμένο από τα βάρη του παρελθόντος. Βάρη και εξαρτήσεις που διαφαίνονται και στο πρόσφατο σκάνδαλο του News of the World.

Σαφώς και δεν μπορεί να διαφωνήσει κανείς με τη γενική διαπίστωση του Gillmor. Είναι όμως απαραίτητο να υπενθυμιστεί το εξής: η διαδικτυακή δημοσιογραφία αναπτύσσεται σε συνεχή αλληλεπίδραση με την βιομηχανία των παραδοσιακών ΜΜΕ και υπό την επιρροή γιγάντων του διαδικτύου όπως Google, Facebook, Microsoft κλπ.

Αρκεί κανέις να ρίξει μια ματιά στα στατιστικά επισκεψιμότητας για να διαπιστώσει ότι οι περισσότεροι χρήστες του διαδικτύου ενημερώνονται μέσα από ιστότοπους οι οποίοι ανήκουν σε μεγάλα εκδοτικά και επικοινωνιακά συγκροτήματα.

Αυτή η διαπίστωση δεν αναιρεί την αρχική παρατήρηση του Gillmor ότι το διαδίκτυο απότελεί πεδίο καινοτομίας και ανανέωσης για τη δημοσιογραφία. Η αποτίμηση όμως της ποικιλομορφίας και του πλουραλισμού της επιγραμμικής ενημέρωσης με επιστημονικά κριτήρια δεν μπορεί να γίνει μόνο μέσα από το πρίσμα του ενθουσιασμού και της αισιοδοξίας που προκαλεί η διαδικτυακή avant garde.

Η έρευνα πρέπει απαραίτητα να εξετάσει το πεδίο της νέας δημοσιογραφίας σε όλες του τις εκφάνσεις ακόμα κι αν αυτές δεν συμφωνούν με το καινοτόμο μοντέλο που περιέγραψε ο Gillmor και άλλοι τεχνόφιλοι διανοούμενοι.

Μια τέτοια ακριβώς προσπάθεια επιστημονικής αποτίμησης της σύγχρονης δημοσιογραφίας σε όλες της τις πτυχές προσπάθησε να κάνει το συνέδριο Diversity of Journalisms: shaping complex media landscapes που έγινε στην Παμπλόνα της Ισπανίας στις 4 και 5 Ιουλίου. Ο υπότιτλος εκφράζει την πολυπλοκότητα του συγκεκριμένου γνωστικού πεδίου το οποίο χαρακτηρίζεται από αντιφατικές τάσεις.

Λόγω του μεγάλου αριθμού των ερευνητικών προτάσεων με εξαιρετικό ενδιαφέρον δεν μπορώ να κάνω εδώ μια συνθετική παρουσίαση του συνεδρίου. Για όσους ενδιαφέρονται τα κέιμενα είναι ήδη διαθέσιμα στον επίσημο ιστότοπο σε μορφή ηλεκτρονικού βιβλίου (PDF). Σημειώνω την αξιολογη πρωτοβουλία των διοργανωτών να τα διαθέσουν ελεύθερα με άδεια Creative Commons.

Παρακάτω θα περιγράψω εν συντομία τα δύο κέιμενα που παρουσίασα εκεί σε συνεργασία με Γάλλους συναδέλφους.

Το πρώτο έχει τίτλο «The development of online local journalism in South-Western France: the case of La Dépêche du Midi », με τον Franck Bousquet. Πρόκειται για μια έρευνα πεδίου που διεξάγαμε το 2010 μέσω συνεντεύξεων και εθνογραφικής παρατήρησης της ηλεκτρονικής σύνταξης (online newsroom) της εφημερίδας La Dépêche du Midi η οποία καλύπτει μονοπωλιακά τη νοτιοδυτική Γαλλία.

Επιγραμματικά κάποια συμπεράσματα:
- Οι δημοσιογράφοι της εφημερίδας χρησιμοποιούν πλέον τα στατιστικά του ιστότοπου για να μάθουν ποια άρθρα είχαν τη μεγαλύτερη επισκεψιμότητα. Αυτό το κριτήριο χρησιμοποιείται ακόμη και από αρχισυντάκτες για την επιλογή θεμάτων. Το ποσοτικό κριτήριο της επισκεψιμότητας, ανάλογο της τηλεθέασης, μπαίνει έτσι από το παράθυρο στις συντάξεις του τύπου, μέσω διαδικτύου.

- Η διεύθυνση της εφημερίδας προσεγγίζει το διαδίκτυο με κριτήρια που εξαντλούνται στο μάρκετινγκ. Σκοπός τους δεν είναι να ανανεώσουν τη δημοσιογραφία ή να παράξουν καινοτομία αλλά να επιτύχουν οικονομικό κέρδος, πράγμα εξαιρετικά δύσκολο στις παρούσες συνθήκες. Κατά συνέπεια επιβάλλουν σκληρές συνθήκες δουλειάς στους δημοσιογράφους, δεν αναγνωρίζουν τη δραστηριότητα τους ως δημοσιογραφία και τους περιορίζουν σε καθήκοντα ρουτίνας.

- Οι δημοσιογράφοι του ιστότοπου ασχολούνται ουσιαστικά μόνο με τη διαχείριση περιεχομένου που προέρχεται από άλλες πηγές (εφημερίδα, πρακτορεία κλπ) χωρίς να έχουν τη δυνατότητα να εκφραστούν και να παράγουν πρωτότυπη ενημέρωση (shovelware). Με άλλα λόγια οι νέοι αυτοι εργαζόμενοι, με όλα τα στοιχεία πρεκαριάτου, απασχολούνται σε μια φάμπρικα περιεχομένου που μόνο στόχο έχει να μειώσει τα έσοδα και να αυξήσει την επισκεψιμότητα (Το πλήρες κείμενο της παρουσίασης στα αγγλικά εδώ σε PDF).

Η τάση αυτή που περιγράφω παραπάνω είναι παγκόσμιο φαινόμενο. Δεκάδες πλέον έρευνες περιγράφουν το ίδιο μονότονο περιβάλλον αναπαραγωγής και πληθωρισμού της πληροφορίας. Από συζητήσεις που είχα στο παρελθόν μέ Έλληνες δημοσιογράφους του διαδικτύου αποκόμισα την εντύπωση ότι η κατάσταση είναι περίπου ίδια στα καλά μαγαζιά και πολύ χειρότερη σε αυτά της Β΄ κατηγορίας (βλέπε πχ. εδώ).

Σε τέτοιες συνθήκες η καινοτομία και η δημιουργία είναι πολύ δύσκολη και περιορίζεται συχνά στο packaging της πληροφορίας και όχι στο περιεχόμενο.

Η δεύτερη παρουσίαση είναι μεθοδολογικής φύσης και έχει τίτλο «A multifaceted study of online news diversity: issues and methods », με τους Emmanuel Marty και Franck Rebillard. Σε αυτή περιγράφουμε τις δυσκολίες που παρουσιάζονται όταν κανείς προσπαθήσει να μετρήσει ή να αποτιμήσει την ποικιλομορφία και τον πλουραλισμό στο διαδίκτυο. Αυτό επιχειρούμε σε ένα ερευνητικό πρόγραμμα με τίτλο Internet, Redondance et Pluralisme de l’Information (IPRI) του οποίου τα τελικά αποτελέσματα θα δημοσιευθούν εντός του 2012.

Το βασικό ερώτημα της παρουσίασης είναι το πως πρέπει να συνδυαστούν ερευνητικές μέθοδοι που προέρχονται από τις κοινωνικές επιστήμες όπως η κοινωνικοοικονομική ανάλυση, η εθνογραφική παρατήρηση και η ανάλυση περιεχομένου με τη χρήση προγραμμάτων για την επεξεργασία των τεράστιων ποσοτήτων δεδομένων που παράγουν οι χρήστες του διαδικτύου.

Από θεωρητικής άποψης δείχνουμε το πως το θεωρητικό πλάισιο των digital methods μπορεί να εφαρμοστεί στο γνωστικό αντικέιμενο της διαδικτυακής δημοσιογραφίας και ενημέρωσης (για ένα παράδειγμα της δουλειάς μας σε αυτό το κομμάτι βλέπε εδώ).

Πράγματι, το τελευταίο δεν μπορεί να προσεγγισθεί μόνο μέσω παραδοσιακών μεθόδων των κοινωνικών επιστημών. Αυτό γιατί εξαρτάται από εργαλεία η χρήση των οποίων αφήνει άπειρα “ίχνη” (επισκέψεις, likes, tweets κλπ.) τα οποία αναλογούν σε κοινωνική δραστηριότητα και μπορούν να αναλυθούν με αυτοματοποιημένο τρόπο (News science of networks).

Ταυτόχρονα όμως, η αυτόματη ανάλυση δεν αρκεί για να δώσει νόημα σε σύνθετες κοινωνικές πρακτικές όπως η λειτουργία της δημόσιας σφαίρας και των ΜΜΕ. Μόνο ο συνδυασμός των δύο μπορεί να δώσει μια σαφή και σφαιρική εικόνα ενός τόσο πολύπλοκου γνωστικού πεδίου (Το πλήρες κείμενο εδώ σε PDF).

Α

Στην Ελλάδα η κρίση στον χώρο των ΜΜΕ άρχισε να γίνεται αισθητή το 2008 και πλέον έχει λάβει διαστάσεις χιονοστιβάδας: καθίζηση της διαφήμισης και της κυκλοφορίας, μεγάλες ζημιές και αθρόες απολύσεις στα συγκροτήματα ΜΜΕ.

Οι λόγοι που εξηγούν αυτή την κατάσταση στην Ελλάδα είναι συγκυριακοί – όπως η οικονομική κρίση – αλλά και δομικοί. Για παράδειγμα η διαγώνια συγκέντρωση που θριάμβευσε τις τελευταίες δύο δεκαετίες στη χώρα επέτρεψε σε επιχειρηματίες να συντηρούν για χρόνια ζημιογόνα ΜΜΕ με σκοπό την άσκηση πίεσης στην πολιτική εξουσία, τη διαμόρφωση της κοινής γνώμης και εν τέλει την εξυπηρέτηση αλλότριων σκοπών. Το σκάσιμο της Ελληνικής « φούσκας » μοιραία λοιπόν επέφερε εκατόμβη στο χώρο.

Πλέον, τα παραδοσιακά εκδοτικά συγκροτήματα βλέπουν ως μόνη σανίδα σωτηρίας τους το διαδίκτυο. Η ιδέα αυτή όμως, πέρα από τον τεχνολογικό ντετερμινισμό που τη χαρακτηρίζει, αγνοεί κάποια βασικά προβλήματα οικονομικής και κοινωνικής φύσης.

Το διαδίκτυο αποτελεί πεδίο διαφημιστικού υπερανταγωνισμού και όχι ολιγοπωλίου όπως η τηλεόραση και ο τύπος. Αυτό σημάνει ότι, σε μια μικρή αγορά όπως η Ελλάδα, εκατοντάδες ιστότοποι ανταγωνίζονται για την προσοχή του (μικρού σχετικά) κοινού και για την διαφημιστική δαπάνη που αυτή συνεπάγεται.

Το μοντέλο που κερδίζει τη μάχη της επισκεψιμότητας είναι αυτό του copy-paste και της σκανδαλολογίας (χαμηλό κόστος/πολλά κλικ) στο οποίο ειδικεύονται pure-players και ψευδοblogs. Παράλληλα για να φτάσουν στο κοινό οι παραγωγοί περιεχομένου εξαρτώνται όλο και περισσότερο από ενδιάμεσους όπως η Google, η Apple και το Facebook που κρατούν για τον εαυτό τους τη μερίδα του λέοντος της διαφημιστικής υπεραξίας.

Την ίδια στιγμή το διαδικτυακό κοινό, έχοντας καλύψει την ανάγκη του για βασική ενημέρωση και ψυχαγωγία, αρνείται να πληρώσει για επιγραμμικά κακέκτυπα εφημερίδων και καναλιών. Αντίθετα, οι ίδιοι οι χρήστες συμμετέχουν στην παραγωγή και κυρίως στη διάδοση της πληροφορίας μέσω συμμετοχικών εργαλείων και διαδικασιών.

Στο διαδίκτυο ο πλουραλισμός και η καινοτομία στην ενημέρωση, με όλες τις αντιθέσεις τους, προέρχονται από τα κάτω και όχι από τα γραφεία υψηλόβαθμων στελεχών συγκροτημάτων επικοινωνίας.  Όμως το ερώτημα για το πως θα χρηματοδοτηθεί η ανεξάρτητη επαγγελματική δημοσιογραφία παραμένει ανοιχτό.

Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα Παρόν, 8/05/11

Ραδιοφωνική συνένετευξη στο Βασίλη Κουφόπουλο πάνω στο ίδιο θέμα 28/04/11

Ως καλός γνώστης της ιστορίας της περιοχής αλλά και αυτόπτης μάρτυρας των γεγονότων (τα οποία εξιστορεί στην εκπομπή του Νίκου Ξυδάκη στο Radiobubble), ο Παπακωνσταντίνου ξέρει ότι η κοινωνική έκρηξη στην Αίγυπτο είναι αποτέλεσμα σύνθετων κοινωνικών διεργασιών των οποίων το διαδίκτυο δεν αποτελεί παρά ένα κομμάτι.

Η πρόθεση του είναι να αποδομήσει τον τεχνολογικό ντετερμινισμό που διακατέχει μεγάλο τμήμα των ΜΜΕ και ο οποίος εμπλουτίζεται συχνά από οριενταλισμό και σύμπλεγμα ανωτερότητας σε ότι αφορά τους πρώην αποικιοκράτες Δυτικούς.

Ξεκινώντας όμως από αυτή την εύλογη αφετηρία, το κείμενο καταλήγει στην κριτική “μιας ορισμένης Αριστεράς light, που εκστασιάζεται με τον ιντερνετικό ακτιβισμό και τα μεταμοντέρνα «αντι-ιεραρχικά δίκτυα κοινωνικής δικτύωσης»”. Ο δημοσιογράφος ταυτίζει δηλαδή την άποψη των κυρίαρχων ΜΜΕ σχετικά με τα σύγχρονα κοινωνικά κινήματα με τη δράση των διαδικτυακών ακτιβιστών.

Το συγκεκριμένο άρθρο αποτελεί, τηρουμένων των αναλογιών, παράδειγμα αυτού που ο Jay Rosen αποκαλεί the “Twitter Can’t Topple Dictators” article. Οι συγγραφείς τέτοιων άρθρων, χαρακτηριστικό παράδειγμα των οποίων αποτελεί ο Evgeny Morozov, στην προσπάθεια τους να αντιταχθούν στην υπεραπλούστευση που χαρακτηρίζει πολλά παραδοσιακά ΜΜΕ αλλά και μέρος της διαδικτυακής ελίτ, συγχέουν αυτή την μηντιακή λογική με την πραγματική διάσταση της τεχνολογίας ως μέσο χειραφέτησης.

Επιμένοντας στο τι “μαγικό” δεν κάνει το διαδίκτυο, ξεχνούν να θέσουν το κρίσιμο ερώτημα: ποιος είναι ο πραγματικός ρόλος του διαδικτύου στα σύγχρονα κοινωνικά κινήματα ; πως αυτό συνδυάζεται με παραδοσιακές μορφές πάλης και πολιτικής συνειδητοποίησης ; γιατί η αρχιτεκτονική του δυσκολεύει την λογοκρισία και τον κεντρικό έλεγχο της πληροφόρησης, είτε αυτός επιχειρείται από ολοκληρωτικά καθεστώτα, είτε από ιδιωτικά ολιγοπώλια του θεάματος ; γιατί συμπληρώνει αλλά και αντιτίθεται στα παραδοσιακά μέσα με την τεράστια επιρροή στις λαϊκές μάζες ;

Η έλλειψη αυτής της σημαντικής προβληματικής από τα γραφόμενα των τεχνοσκεπτικιστών τους οδηγεί σε αντίστροφο αλλά ανάλογο με αυτό των τεχνόφιλων ντετερμινισμό.

Έτσι, για να εξηγήσει την έντονη χρήση του διαδικτύου ως μέσου πληροφόρησης και συντονισμού των πρόσφατων κοινωνικών κινημάτων, ο Παπακωνσταντίνου υποστηρίζει ότι “οι επαναστάτες όλων των αιώνων και όλων των ηπείρων ήταν ανοιχτόμυαλοι άνθρωποι, έτοιμοι να αξιοποιήσουν τα πιο προχωρημένα επικοινωνιακά μέσα της εποχής τους”.

Στη θεώρηση αυτή, ανεξαρτήτως ιστορικής συγκυρίας, τα μέσα προϋπάρχουν των κοινωνικών ζυμώσεων και όταν αυτές ωριμάσουν, αρκεί στους πρωταγωνιστές τους να διαλέξουν τα πιο προχωρημένα μέσα και να τα θέσουν στην υπηρεσία του πολιτικού σκοπού τους :  όλα τριγύρω αλλάζουνε κι όλα τα ίδια μένουν που λέει κι ο καλλιτέχνης.

Σαφώς και το κοινωνικό σώμα σε μια συγκεκριμένη ιστορική συγκυρία εξέγερσης στρέφεται προς τα μέσα πληροφόρησης και συντονισμού της εποχής του. Οι πρακτικές του όμως σφυρηλατούνται μακροπρόθεσμα. Δεν αναδύονται με μαγικό τρόπο σε κοινωνιολογικό κενό, ούτε είναι εξωγενή στις ίδιες τις πολιτικές διεργασίες. Εξαρτώνται δε από τεχνικούς και οικονομικούς περιορισμούς.

Ο τρόπος και η ένταση με την οποία συγκεκριμένα επικοινωνιακά εργαλεία χρησιμοποιούνται υπό συνθήκες λαϊκής εξέγερσης δεν περιέχονται στην τεχνική τους φύση, ούτε στο “ανοιχτόμυαλο” DNA των εκάστοτε επαναστατών: αποτελούν ζητούμενο που διαμορφώνεται από τις συνθήκες και του οποίου η επιτυχημένη έκβαση δεν είναι εγγυημένη.

Από την άλλη, τα ίδια τα εργαλεία με τη σειρά τους διαμορφώνουν την εξέλιξη των κινηματικών διεργασιών στο βαθμό που αποτελούν την ραχοκοκκαλιά τους σε ότι αφορά την επικοινωνία, την προπαγάνδα και τον συντονισμό.

Δεν είναι τυχαίο λοιπόν ότι η εφεύρεση της τυπογραφίας στη δυτική Ευρώπη αποτέλεσε την απαρχή αυτού που ο Marcel Gauchet αποκαλεί “μοντέρνα επανάσταση”, δηλαδή την σταδιακή αυτονόμηση του ατόμου από την ετερονομία της θρησκείας. Ούτε ότι ο Τύπος στα τέλη του 18ου αιώνα αποτέλεσε τη βάση της ανάδυσης της δημόσιας σφαίρας με την έννοια που της δίνουν ο Jurgen Habermas και η Elizabeth Eisenstein. Ούτε ότι η μαζική πολιτιστική βιομηχανία του 20ου αιώνα, με κύριους φορείς το ραδιόφωνο και τον κινηματογράφο, έπαιξαν σημαντικό ρόλο στην παγίωση και την νομιμοποίηση των ολοκληρωτικών καθεστώτων στην Ευρώπη τη δεκαετία του 20 και του 30.

Κάθε φορά, σε κάθε κοινωνική και ιστορική συγκυρία η σχέση των κοινωνικών κινημάτων με τα μέσα επικοινωνίας που οι φορείς τους χρησιμοποιούν κάθε άλλο παρά απλή και αυτόματη δεν μπορεί να θεωρηθεί. Η αποτίμηση αυτού του κρίσιμου ζητήματος χρειάζεται λοιπόν ψυχραιμία και νηφαλιότητα, όχι ρητορικές συνταγές και αφ’υψηλού κριτική.

Εν προκειμένω, από τα Δεκεμβριανά μέχρι την εξέγερση στην Τυνησία και την Αίγυπτο, από το Wikileaks μέχρι τα flashmobs, το διαδίκτυο δεν αποτελεί απλά ένα ακόμα μέσο επικοινωνίας και ενημέρωσης: το διαδίκτυο είναι από μόνο του ένα νέο πολιτικό φαινόμενο.

Ανοίγοντας το δημόσιο διάλογο στο ευρύ κοινό, ανανεώνοντας τις δυνατότητες κριτικής και δράσης, προσφέροντας τη βάση για αυτο-οργάνωση των πολιτών, επιτρέποντας την κοινωνικοποίηση της γνώσης, οι χρήσεις και οι πρακτικές που αναπτύσσονται στο διαδίκτυο διευρύνουν και εμβαθύνουν το δημόσιο χώρο και προσφέρουν πεδίο μετεξέλιξης στην ίδια τη δημοκρατία.

Αυτό τουλάχιστον δείχνει η εμπειρική έρευνα πάνω στο αντικείμενο, που σαφώς και δεν ταυτίζεται με τις άναρθρες κραυγές των κυρίαρχων ΜΜΕ, ούτε με την εγωκεντρική θεώρηση της διαδικτυακής ελίτ.

Σχετική βιβλιογραφία

Lincoln Dahlberg et Eugenia Siapera, Radical Democracy and the Internet: Interrogating Theory and Practice (Palgrave Macmillan, 2007).

Natalie Fenton, New Media, Old News: Journalism & Democracy in the Digital Age (SAGE Publications Ltd, 2009).

Dominique Cardon et Fabien Granjon, Médiactivistes (Les Presses de Sciences Po, 2010).

Dominique Cardon, La démocratie Internet : Promesses et limites (Seuil, 2010).

Brian Still, “Hacking for a cause,” text, Septembre 5, 2005, http://firstmonday.org/htbin/cgiwrap/bin/ojs/index.php/fm/article/viewArticle/1274/1194.

Paul A. Taylor, “From hackers to hacktivists: speed bumps on the global superhighway?,” New Media & Society 7, n°. 5 (Octobre 1, 2005): 625 -646, http://nms.sagepub.com/content/7/5/625.abstract.

Wael Salah Fahmi, “Bloggers’ street movement and the right to the city. (Re)claiming Cairo’s real and virtual “spaces of freedom”,” Environment and Urbanization 21, n°. 1 (Avril 1, 2009): 89 -107, http://eau.sagepub.com/content/21/1/89.abstract.

Elizabeth L. Eisenstein, The Printing Press As an Agent of Change: Communications and Cultural Transformations in Early-Modern Europe (Cambridge University Press, 1980).

Jurgen Habermas, The Structural Transformation of the Public Sphere: Inquiry into a Category of Bourgeois Society, New edition. (Polity Press, 1992).

Marcel Gauchet, L’avènement de la démocratie : Tome 1, La révolution moderne (Editions Gallimard, 2007).

Η σταδιακή εκλαΐκευση του “κοινωνικού διαδικτύου” και στην Ελλάδα ενέπνευσε  αρχικά πληθώρα αισιόδοξων αναλύσεων και σχολίων σχετικά με την υποτιθέμενη εκ φύσεως θετική επιρροή τους στη δημόσια σφαίρα. Όμως η πραγματικότητα είναι διαφορετική. Η ισχυροποίηση του λαϊκισμού και της μισαλλοδοξίας σε ένα μεγάλο κομμάτι της ελληνικής κοινωνίας είναι πλέον ορατή και στη διαδικτυακή έκφραση της.

Όπως έγραφα πριν από σχεδόν δύο χρόνια, “ενα από τα βασικά επιχειρήματα των τεχνόφιλων διανοούμενων το οποίο ανακυκλώνεται άκριτα από τα ΜΜΕ είναι η υποτιθέμενη «δημοκρατική » φύση των εφαρμογών  Web 2.0. Σύμφωνα με αυτή την επιχειρηματολογία, η συμμετοχική φύση των νέων μέσων, λόγω των τεχνικών χαρακτηριστικών τους,  δίνει την δυνατότητα σε όλους να εκφραστούν στη δημόσια σφαίρα αλλά και να συμμετάσχουν άμεσα στην διαμόρφωση της δυνητικής « κοινής γνώμης ».

Η εξέλιξη αυτή, που χαρακτηρίζεται συχνά ως « τεχνολογική επανάσταση », θεωρείται από πολλούς ως η μήτρα κοσμογονικών εξελίξεων  στο χώρο της μαζικής επικοινωνίας και εν τέλει ως παράγοντας βελτίωσης της ίδιας της δημοκρατίας. Το βασικό πρόβλημα αυτών των προσεγγίσεων είναι ότι από τη μία υπερτιμούν τον ριζοσπαστικό χαρακτήρα των νέων τεχνολογιών και δη του λεγόμενου Web 2.0, ενώ ταυτόχρονα υποτιμούν τις κοινωνικές, οικονομικές και πολιτιστικές ανισότητες που χαρακτηρίζουν τη χρήση τους.”

Πράγματι, η εισαγωγή των νέων μέσων στην κοινωνία γίνεται σε συνεχή αλληλεπίδραση με τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της. Δεν είναι τόσο η τεχνολογία που αλλάζει τους συσχετισμούς και τον πολιτισμό μιας κοινωνίας, όσο αυτοί που διαμορφώνουν τις συνθήκες οικειοποίησης της τεχνολογίας από το ευρύ κοινό. Το ίδιο συμβαίνει και με τη δημόσια έκφραση που αποτελούν τα ελληνόφωνα ιστολόγια και κοινωνικά δίκτυα.

Στην πρώτη περίοδο ανάπτυξης των ελληνόφωνων νέων μέσων, η ελιτίστικη υφή της κοινωνικής τους βάσης δικαιολογούσε και την σχετική ομοιογένεια, με λίγες εξαιρέσεις, συμπεριφορών και περιεχομένων που αναπτύσσονταν σε αυτά. Για παράδειγμα, ο “πρωτοπόρος” πληθυσμός της ελληνόφωνης μπλογκοσφαίρας παρουσίαζε κοινά κοινωνιολογικά, τεχνολογικά και ιδεολογικά χαρακτηριστικά: νέοι χρήστες ως επί το πλείστον, με υψηλή μόρφωση, σημαντικές τεχνικές δεξιότητες, υψηλό διανοητικό/οικονομικό κεφάλαιο και φιλελεύθερη προσέγγιση σε ότι αφορά τις ατομικές ελευθερίες και δικαιώματα.

Σαφώς και αυτά τα χαρακτηριστικά δεν είναι αντιπροσωπευτικά της ελληνικής κοινωνίας στο σύνολο της. Όμως, παρόλες τις κατά καιρούς συγκρούσεις και διαμάχες είτε επί προσωπικού είτε με βαθύτερα πολιτικά αίτια, η συναίνεση στα βασικά ζητήματα νετικέτας και ανοχής της διαφορετικότητας, που επέτρεπε αν μη τι άλλο μια μορφή διαλόγου, ήταν υπαρκτή, έστω κι αν το τίμημα ήταν η περιχαράκωση του διαδικτυακού χώρου από τις σκληρές αντιφάσεις που διατρέχουν την ελληνική κοινωνία.

Έχω την εντύπωση ότι πλέον το ελληνικό διαδίκτυο έχει απολέσει αυτή τη συναίνεση. Η μαζική εισροή νέων χρηστών κατέστησε σταδιακά την μπλογκοφαίρα και τα κοινωνικά δίκτυα αντιπροσωπευτική ενός όλο και μεγαλύτερου τμήματος της ελληνικής κοινωνίας. Εκτός από τα προφανή θετικά στοιχεία της μαζικής διαδικτυακής έκφρασης των Ελλήνων πολιτών, η τάση αυτή μετουσίωσε επίσης και τις χρόνιες παθογένειες της ελληνικής δημόσιας σφαίρας: λαϊκισμός, μισαλλοδοξία, χειραγώγηση, ξενοφοβία.

Ο πολλαπλασιασμός των “ανεξάρτητων”ιστολογίων που προβάλουν ένα συνονθύλευμα “ειδήσεων” και “αποκαλύψεων” με κίτρινο περιεχόμενο και η υψηλή επισκεψιμότητα τους αποδεικνύει του λόγου το αληθές. Το ίδιο και τα χιλιάδες ανώνυμα, προσβλητικά και αφοριστικά σχόλια που κατακλύζουν το ελληνόφωνο διαδίκτυο. Πλέον, η διάρθρωση τους με “επίσημα” ΜΜΕ παρόμοιας φύσης αλλά και με την άκρα δεξιά είναι συστημική. Απόδειξη η ενορχήστρωση λασπολογικών εκστρατειών ενάντια ανθρώπων με αξιόλογη δημόσια παρουσία όπως, μεταξύ πολλών, η Αφροδίτη Αλ Σαλέχ, ο Παναγιώτης Βρυώνης ή ο Στέλιος Κούλογλου.

Πως όμως θα μπορούσε η εξέλιξη να είναι διαφορετική σε μια κοινωνία που γαλουχήθηκε επικοινωνιακά από τα κραυγάζοντα τηλεοπτικά παράθυρα και τα λάγνα μεσημεριανάδικα; Ποια θα μπορούσε να ήταν η διαδικτυακή μετάφραση ενός πολιτικού και δημοσιογραφικού συστήματος βασισμένου στη χειραγώγηση και στην λογική του νόμιμου που είναι και ηθικό; Όχι μόνο η εκλαΐκευση των νέων μέσων δεν φαίνεται στην παρούσα φάση να αντιβαίνει στα παραπάνω αλλά οξύνει το πρόβλημα μέσω της ασυδοσίας που επιτρέπει η ανωνυμία, όπως έχει αναφέρει κατ’ επανάληψη ο Μανώλης Ανδριωτάκης.

Κάποιος μπορεί να απαντήσει ότι η σημερινή κατάσταση δεν είναι παρά παιδική αρρώστια του ελληνόφωνου διαδικτύου. Η ωρίμανση των χρήσεων θα φέρει και την αντίστοιχη εξισορρόπηση. Το επιχείρημα έχει βάση. Πράγματι ο αρνητικός τεχνολογικός ντετερμινισμός όπως εκφράζεται για παράδειγμα από τον Andrew Keen είναι το ίδιο λαθεμένος με την άκρατη τεχνοφιλία. Όμως τα παραδείγματα πιο ώριμων διαδικτυακά χωρών δείχνουν ότι τελικά τα νέα, όπως και τα παλιά μέσα, δεν είναι άλλο παρά ένας, έστω παραμορφωτικός, καθρέφτης της ίδιας της κοινωνίας που τα γέννησε. Τα φαινόμενα που περιέγραψα δεν θα παύσουν, δυστυχώς, όσο η ελληνική κοινωνία θα βρίσκεται στο σημερινό τέλμα της οικονομικής, κοινωνικής, πολιτικής και αξιακής κρίσης.

Να συμπληρώσω ότι, όπως αναφέρω και στη συζήτηση που γίνεται παρακάτω στα σχόλια, είμαι αντίθετος σε κάθε προσπάθεια επιβολής της επωνυμίας στα ιστολόγια από τα πάνω. Έχω μάθει εκατοντάδες πράγματα και έχω συγκινηθεί πολλές φορές διαβάζωντας κείμενα ανώνυμων και ψευδώνυμων ιστολόγων με αξιοπρέπεια και βάθος. Καμία σχέση δεν έχουν όλοι αυτοί με την κατάσταση που περιγράφω παραπάνω.

Κι ένα παλιότερο σχετικό ποστ για την περίπτωση του press-gr

Γράφουν επίσης δύο θύματα του Τρωκτικού, ο Κούλογλου στο Tvxs κι ο Τσαγκαρουσιάνος στη Lifo

Μια πρόταση για ένα πλαίσιο αρχών και αξιών για δημοσιογραφικά blog από τον Μανώλη Ανδριωτάκη

Σκέψεις πάνω στο θέμα από τον Προκόπη Δούκα

Και μια ψευδώνυμη μπλόγγερ με τα όλα της που δεν καταλαβαίνει από ξύλινη γλώσσα: Η μάγισσα Κίρκη γράφει σχετικά.

Εκτός από μια εταιρεία με θετική εικόνα και ποιοτικό hardware, η Apple είναι μέρος ενός μονοπωλιακού συστήματος , μαζί με τη Google και τη Microsoft, το οποίο ελέγχει το μεγαλύτερο κομμάτι της επιγραμμικής διανομής περιεχομένου και λογισμικού σε παγκόσμιο επίπεδο.

Η αρχή έγινε με το iTunes, το οποίο από συμπληρωματική υπηρεσία για το iPod γρήγορα εξελίχθηκε στη μεγαλύτερη πλατφόρμα διανομής πολιτισμικού περιεχομένου (μουσική, βίντεο, παιχνίδια) στο παγκόσμιο διαδίκτυο.  Η εμφάνιση του iPhone και η εγκαθίδρυση του ως το πιο διαδεδομένο εργαλείο νομαδικής χρήσης του διαδικτύου υποχρέωσε όλους τους προμηθευτές υπηρεσιών και περιεχομένων να περάσουν από την πλατφόρμα AppStore.

Πλέον ο διαφαινόμενος θρίαμβος του iPad θα καταστήσει την Apple κυρίαρχο και στην διανομή γραπτού περιεχομένου όπως εφημερίδες και βιβλία. Οι κίνδυνοι από μια τέτοια εξέλιξη είναι πολλοί. Ο πρώτος είναι η ασφυξία που μια τέτοια οικονομική συγκέντρωση επιφέρει στον τομέα των καινοτόμων εφαρμογών και μοντέλων επιγραμμικής διανομής. Ο δεύτερος κίνδυνος είναι η δυνατότητα που έχει πλέον η Apple να λογοκρίνει τα περιεχόμενα που διανέμει στη βάση δικών της κριτηρίων, στερώντας από τους εκάστοτε προμηθευτές την πρόσβαση σε εκατομμύρια χρήστες ανά τον πλανήτη.

Τα παραδείγματα μιας τέτοιας καταχρηστικής συμπεριφοράς είναι πολλά. Το τελευταίο όμως αποτέλεσε πραγματικό σκάνδαλο στις ΗΠΑ. Πρόκειται για την περίπτωση του Mark Fiore διαδικτυακού σκιτσογράφου και καρτουνίστα ο οποίος είναι ο πρώτος στο είδος του που κέρδισε το βαρυσήμαντο βραβείο Pulitzer τη Δευτέρα 12 Απριλίου. Μόλις έγινε γνωστή η είδηση πήρε δημοσιότητα και η λογοκρισία που υπέστη ο Fiore από την Apple λίγους μήνες πριν.

Όταν ο Fiore έκανε αίτηση στην Apple για να διανείμει την εφαρμογή του NewsToons από το AppStore, η εταιρεία την απέρριψε με το αιτιολογικό ότι προσβάλλει δημόσιες προσωπικότητες. Εδώ μπορείτε να διαβάσετε το μέηλ της Apple στο οποίο εξηγεί ότι οι καρικατούρες του Fiori  δεν τηρούν τις προϋποθέσεις του iPhone Developer Program License Agreement. Στο παρακάτω βίντεο μπορείτε να δείτε για πιο είδος « προσβολής προσωπικότητας » πρόκειται.

Το βραβείο Pulitzer αποτέλεσε την αφορμή για να πάρει δημοσιότητα το θέμα με αποτέλεσμα η Apple να ανακαλέσει κι ο Steve Jobs να ζητήσει δημόσια συγγνώμη από τον Fiore. Όμως το πρόβλημα παραμένει. Τι γίνεται με τους χιλιάδες προμηθευτές περιεχομένου, καλλιτέχνες, δημοσιογράφους, προγραμματιστές, που δεν έχουν τη δημοσιότητα του Fiore;

Update 09/11: νέα περίπτωση λογοκρισίας εδώ στο Appstore

Το θέμα γίνεται ακόμη σοβαρότερο αν αναλογιστεί κανείς ότι μέσω του iPad η Apple μπορεί να εξελιχθεί σε λίγα χρόνια ο κύριος διανομέας του τύπου. Με ποια κριτήρια μια ιδιωτική εταιρεία αποφασίζει για το τι μπορεί κάποιος να διαβάσει και τι όχι; Ποιες εγγυήσεις έχουν οι εκδότες ότι δεν θα αποτελέσουν αντικείμενο λογοκρισίας για λόγους εμπορικούς ή πολιτικούς;

Σε παρόμοιες περιπτώσεις ο νομοθέτης έχει μεριμνήσει ώστε η ολιγοπωλιακή θέση ενός διανομέα να μην έχει επιπτώσεις στον πλουραλισμό της πληροφόρησης. Στη Γαλλία για παράδειγμα σύμφωνα με τον νόμο τα πρακτορεία τύπου είναι υποχρεωμένα να διανέμουν όλες της εφημερίδες και τα περιοδικά άσχετα με το περιεχόμενο τους. Η αρχή της ουδετερότητας του διαδικτύου (net neutrality), παρόλες τις επιθέσεις που δέχεται τελευταία, υποχρεώνει του πάροχους να διανέμουν όλα τα πρωτόκολλα και εφαρμογές με τον ίδιο τρόπο.

Στην πράξη η νομοθεσία δεν τηρείται πάντα και φυσικά οι εμπορικές βλέψεις κυριαρχούν της θεωρητικής επιδίωξης του πλουραλισμού. Όμως τουλάχιστον είναι γενικά παραδεκτός ο ρυθμιστικός ρόλος του κράτους, η εφαρμογή του οποίου σαφώς και εξαρτάται από κοινωνικούς συσχετισμούς.

Τι γίνεται όταν μια κλειστή ιδιωτική εφαρμογή γίνεται μοναδικός διανομέας για εκατομμύρια χρήστες; Εκεί προς το παρόν δεν υπάρχει πρόβλεψη γιατί απλά το διακύβευμα δεν έχει τεθεί ως τέτοιο σε ότι αφορά τις νέες χρήσεις και τα νέα μέσα όπως αυτά αναπτύσσονται σήμερα.

How News Happen

Η συλλογή των δεδομένων έγινε τον Ιούλιο του 2009 στην περιοχή της Βαλτιμόρης (ΗΠΑ). Οι ερευνητές του Project of Excellence in Journalism κατέγραψαν και ανέλυσαν όλες τις ειδήσεις που μεταδόθηκαν από το σύνολο των τοπικών ΜΜΕ (τηλεόραση, τύπος, ραδιόφωνο και διαδίκτυο).

Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι ο γραπτός τύπος είναι ακόμα το μέσο που παράγει τις περισσότερες πρωτότυπες ειδήσεις. Αντίθετα από ότι πιστεύεται, το διαδίκτυο (ιστότοποι προϋπαρχόντων ΜΜΕ, pure players, ιστολόγια) δεν ανέδειξε παρά ελάχιστα πρωτότυπα θέματα τοπικού ενδιαφέροντος την περίοδο της έρευνας.

Η έρευνα δείχνει ότι η γενικότερη τάση της πληροφόρησης είναι πληθωριστική: 80% των άρθρων και ραδιοτηλεοπτικών ρεπορτάζ που αναλύθηκαν δεν εμπεριείχαν καμία νέα και πρωτότυπη πληροφορία. Με άλλα λόγια το επικοινωνιακό σύστημα επιδίδεται σε μια ακατάσχετη επανάληψη των ίδιων πληροφοριών, κάτι που είχαμε επισημάνει σε ανάλογη έρευνα που αφορούσε την Γαλλία και έγινε πριν ένα χρόνο.

Σύμφωνα με το PEJ η εκβιομηχανοποιημένη παραγωγή και μετάδοση «ειδήσεων » ενδυναμώνει την « επίσημη » εκδοχή των γεγονότων  είτε αυτή προέρχεται από το κράτος (υπουργεία, κυβέρνηση, δημόσιοι οργανισμοί, αστυνομία) είτε από τις δημόσιες σχέσεις επιχειρήσεων.

Σε αυτό συνδράμει και η ποσοτική και ποιοτική μείωση της παραγωγής πρωτότυπου ρεπορτάζ από τις τοπικές εφημερίδες λόγω της μείωσης προσωπικού και των δραστικών περικοπών. Η συγκεκριμένη τάση έχει παρατηρηθεί σε αρκετές μελέτες τα τελευταία χρόνια όπως στην περίπτωση της έρευνας  The Quality & Independence of British Journalism του 2008.

Ο ρόλος του διαδικτύου σύμφωνα με την έρευνα του PEJ είναι περιορισμένος σε ότι αφορά την παραγωγή πρωτότυπων ειδήσεων αλλά κεντρικός πλέον σε ότι αφορά την διάχυση της πληροφορίας. Τα κοινωνικά δίκτυα αποτελούν πλέον τον κύριο τρόπο διάδοσης της πληροφορίας, κάτι που αυξάνει δραματικά την ταχύτητα της.

Από την  άλλη, η αστραπιαία διάδοσης της πληροφορίας που παρατηρείται στο διαδίκτυο συχνά λειτουργεί εις βάρος της ποιότητας και της αξιοπιστίας (επανάληψη, διάδοση ψεύτικων ειδήσεων,  αναπαραγωγή επίσημων εκδοχών, χειραγώγηση κλπ) .