Η επιτυχία της ακροδεξιάς εξηγείται από τον συνδυασμό τριών παραγόντων: την οικονομική κρίση που έσπρωξε μεγάλο κομμάτι της εργατικής τάξης σε ξενοφοβικά αντανακλαστικά· τη ρητορική του Σαρκοζύ που νομιμοποίησε στη συνείδηση πολλών την ιδεολογία της άκρας δεξιάς· και την προσωπικότητα της Μαρίν Λεπέν, πιο "εύπεπτη" για τα ΜΜΕ από αυτή του πατέρα της.

Ο Ολάντ έχει προβάδισμα για να ανακηρυχθεί νέος πρόεδρος της Γαλλίας σε δύο εβδομάδες οπότε και θα διεξαχθεί ο δεύτερος γύρος. Τίποτα όμως δεν είναι σίγουρο. Πολλά θα εξαρτηθούν από τη στάση των ψηφοφόρων της Λεπέν. Προς το παρόν 60% δηλώνουν ότι θα ψηφίσουν Σαρκοζύ, ποσοστό που δεν του αρκεί για τη νίκη.

Όπως και να εξελιχθούν τα πράγματα ένα από τα χαρακτηριστικά αυτών των προεδρικών εκλογών σε σχέση με τις προηγούμενες είναι η έλλειψη ενθουσιασμού. Η πλειονότητα των Γάλλων, άσχετα με το τι ψήφισε, έχει συναίσθηση των δυσκολιών που έρχονται. Μετά από δέκα χρόνια δεξιάς διακυβέρνησης η χώρα βρίσκεται σε άσχημη κατάσταση.

Οι επανειλημμένες φοροελαφρύνσεις για τα υψηλά εισοδήματα έχουν μειώσει τα κρατικά έσοδα επιδεινώνοντας τα δημοσιονομικά. Οι μαζικές αφαιμάξεις θέσεων εργασίας στο δημόσιο έχουν αποδιοργανώσει σχολεία, νοσοκομεία, πανεπιστήμια και κοινωνικές υπηρεσίας. Η ανεργία καλπάζει στο 10%, υψηλότερο ποσοστό από τα μέσα της δεκαετίας του 90. Οι Άγιες αγορές και οι οίκοι αξιολόγησης καραδοκούν...

Μέσα σε αυτό το ζοφερό κλίμα, η καμπάνια του φαβορί της αναμέτρησης Φρανσουά Ολάντ ήταν ιδιαίτερα συντηρητική και όχι πολύ πειστική. Αν κερδίσει τις εκλογές αυτό θα γίνει χάρη στη θέληση πολλών Γάλλων να ξεφορτωθούν τον Σαρκοζύ και... στην υποψηφιότητα του Ζαν Λικ Μελανσόν που συγκέντρωσε 11,14% των ψήφων.

Ο πρώην σοσιαλιστής και νυν ηγέτης του Μετώπου της Αριστεράς έδωσε δυναμική στην προεκλογική περίοδο και κατέληξε να γίνει το σημείο αναφοράς του πρώτου γύρου. Μέσα από μια επιτυχημένη καμπάνια κατάφερε να διαφοροποιήσει την ισορροπία δυνάμεων με το Σοσιαλιστικό Κόμμα.

Για να γίνει κατανοητό το μέγεθος της αλλαγής, οι πρώτες έρευνες του Νοεμβρίου έδιναν την υποψηφιότητα του Μελανσόν στο 5%. Το 2007 η υποψήφια του ΚΚΓ, βασικού συστατικού του Μετώπου της Αριστεράς, δεν είχε ξεπεράσει το 2%. Το σύνολο των πέντε υποψηφίων στα αριστερά του Σοσιαλιστικού Κόμματος έφτασε τότε μόνο το 8,9%. Το 2012, με την υποψηφιότητα του Μελανσόν, το αθροιστικό ποσοστό της Αριστεράς εκτός Σοσιαλιστών και Οικολόγων φτάνει το 12,8%.

Η (σχετική) αυτή επιτυχία αφήνει παρακαταθήκη για το μέλλον. Σε πρώτη φάση για τις βουλευτικές εκλογές του Ιουνίου. Μεσοπρόθεσμα για την ανάδειξη ενός αριστερόστροφου συνασπισμού διακυβέρνησης. Ο ίδιος ο Μελανσόν έχει θέσει ως χρονικό ορίζοντα για την κατάληψη της εξουσίας την προσεχή δεκαετία.

Στόχος του είναι να πάρει από τους σοσιαλιστές την πρωτοκαθεδρία στο προοδευτικό κομμάτι της κοινωνίας. Αν κάτι τέτοιο φαινόταν όνειρο θερινής νυκτός πριν από λίγους μήνες, τα σημερινά αποτελέσματα ανοίγουν νέα προοπτική.

Τηρουμένων των αναλογιών η ελληνική αριστερά μπορεί να βγάλει κάποια πρώτα συμπεράσματα από την καμπάνια του Μελανσόν, αν πραγματικά θέλει να σταθεί στο ύψος των περιστάσεων.

Ποια λοιπόν ήταν τα συστατικά της επιτυχίας για το Μέτωπο της Αριστεράς και τον υποψήφιο του;

-Ενωτική στρατηγική: από την αρχή η εκστρατεία του Μελανσόν ήταν ενωτική. Ο ίδιος και οι σύμμαχοι είχαν ως προτεραιότητα τη σύγκλιση μεταξύ των δυνάμεων που βρίσκονται αριστερά των Σοσιαλιστών. Όσοι δεν συμμετείχαν στο Μέτωπο της Αριστεράς αφανίστηκαν, όπως το Νέο Αντικαπιταλιστικό Κόμμα του Μπεζανσενό που δεν ξεπέρασε το 1,2%.

-Αξιόπιστη πρόταση διακυβέρνησης: το πρόγραμμα του Μελανσόν ήταν ιδιαίτερα ρηξικέλευθο αλλά ταυτόχρονα λεπτομερές και αξιόπιστο. Για παράδειγμα οι προτάσεις του για την οικονομία και το χρέος είναι εντελώς έξω από τα πλαίσια της κυρίαρχης ιδεολογίας αλλά βασίζονταν σε σοβαρή και συστηματική προεργασία. Αποτελούν δηλαδή πραγματική εναλλακτική λύση.

-Σκληρή κριτική της άκρας δεξιάς: βασικός και σοβαρός αντίπαλος της Αριστεράς στην Ευρώπη δεν είναι πλέον μόνο το αστικό πολιτικό κατεστημένο αλλά και η ακροδεξιά. Για παράδειγμα η Μαρίν Λεπέν ήρθε πρώτη σε ποσοστό μεταξύ των εργατών. Η Αριστερά πρέπει να απευθυνθεί και σε αυτό το κοινό. Ο Μελανσόν το κατάλαβε νωρίς και συγκέντρωσε τα πυρά του εκεί. Κατάφερνοντας σε σύντομο διάστημα να αποδομήσει τη ρητορική της Λεπέν βασισμένος σε επιχειρήματα και κάνοντας διαπαιδαγώγηση των λαϊκών στρωμάτων. Έστω και αν το τελικό ποσοστό της ακροδεξιάς είναι υψηλό υπό άλλες συνθήκες ίσως ήταν ακόμη υψηλότερο.

-Επένδυση των συλλογικών μύθων: ο Μελανσόν επανέφερε στο προσκήνιο τους συλλογικούς μύθους των Γάλλων επενδύοντας τους με αριστερό υπόστρωμα (Επανάσταση, τρίπτυχο Ελευθερίας, Αλληλεγγύης, Ισότητας, Κομούνα, Βίκτορ Ουγκό κλπ.). Έτσι δεν άφησε την ιστορία της χώρας να γίνει μονοπώλιο των πατριδοκάπηλων της δεξιάς.

-Ανάδειξη του οικολογικού προβλήματος: μέσω της ιδέας του οικολογικού σχεδιασμού (planification écologique) , ο Μελανσόν κατάφερε τη σύνθεση μεταξύ των προντουκτιβιστών κομμουνιστών και της εναλλακτικής Αριστεράς με την ισχυρή οικολογική συνείδηση. Έγινε έτσι αξιόπιστος πάνω στο πρόβλημα αυτό το οποίο είναι κεντρικό για τους νέους ψηφοφόρους.

-Κριτική στα ΜΜΕ: καθ'όλη την διάρκεια της προεκλογικής εκστρατείας ο Μελανσόν δεν σταμάτησε να ασκεί κριτική στα κυρίαρχα ΜΜΕ, αναδεικνύοντας την παραπληροφόρηση και την προπαγάνδα που ασκούν. Δεν δίστασε μάλιστα να ανταλλάξει βαριές κουβέντες με μεγαλοδημοσιογράφους στα τηλεοπτικά πλατώ, κάτι που είχε θετικό αντίκτυπο στην κοινή γνώμη. Ταυτόχρονα επέμεινε στην υπεράσπιση της μάζας των απλών δημοσιογράφων που εργάζονται σε δύσκολες συνθήκες.

-Σωστή χρήση της επικοινωνίας και των νέων μέσων: η επικοινωνιακή πολιτική του Μελανσόν ήταν ιδιαίτερα αποτελεσματική. Επένδυσε ιδιαίτερα στο διαδίκτυο και κοινωνικά δίκτυα για να ισορροπήσει την ελλιπή κάλυψη από τα παραδοσιακά ΜΜΕ και το χαμηλό μπάντζετ. Για τον ίδιο λόγο βασίστηκε σε ομάδες εθελοντών με ιδιαίτερα δημιουργικές ιδέες. Ταυτόχρονα χρησιμοποίησε, με μέτρο, δουλειά πραγματικών επαγγελματιών της επικοινωνίας με σημαντική προϋπηρεσία ακόμη και στο χώρο της διαφήμισης για να αλλάξει την εικόνα του χώρου και να δώσει στην καμπάνια νεανικό και αισιόδοξο τόνο.

-Δικαίωμα στο όνειρο: τελικά η μεγαλύτερη επιτυχία του Μελανσόν ήταν το δικαίωμα στο όνειρο που έδωσε σε ένα μεγάλο κομμάτι των Γάλλων ακόμη και μεταξύ των ψηφοφόρων του Ολάντ. Από το σύνολο των υποψηφίων, ακόμη και στην άκρα αριστερά, ήταν ο μόνος που δεν βασίστηκε στον φόβο, αλλά προσπάθησε να αναδείξει μια θετική προοπτική για μια νέα κοινωνία.

Μακριά από μικροπολιτικές λογικές και έξω από τον κορσέ του οικονομισμού, έθεσε το μόνο ερώτημα που αξίζει να απαντήσει κανείς σε μια τέτοια εκλογική αναμέτρηση: ποιος είναι ο κόσμος που θέλουμε για εμάς και τα παιδιά μας;

Το πως δηλαδή αποτέλεσαν το όχημα νομιμοποίησης στρεβλώσεων του οικονομικού και πολιτικού πεδίου αλλά και της κοινωνίας στο σύνολο της. Το πως επέβαλαν την κυρίαρχη ιδεολογία του καταναλωτισμού και την αποπολιτικοποίηση σε ένα μεγάλο κομμάτι των Ελλήνων. Το πως ποδηγέτησαν την κοινή γνώμη και συνεχίζουν να το κάνουν στην υπηρεσία του Μνημονίου.

Το δεύτερο ζήτημα είναι η οικονομική κρίση των ΜΜΕ, οι λόγοι που τη γέννησαν και οι επιπτώσεις της για τις συνθήκες εργασίας των δημοσιογράφων και τη λειτουργία της ενημέρωσης γενικότερα. Μέσα από αυτή τη συζήτηση αναζητούνται επίσης οι προοπτικές για την ανασυγκρότηση της δημοσιογραφίας σε υγιείς βάσεις.

Στις 6 Μαρτίου το Ινστιτούτο Νίκος Πουλαντζάς και η εφημερίδα Αυγή διοργάνωσαν εκδήλωση πάνω στο θέμα με τη συμμετοχή των δημοσιογράφων Κώστα Αρβανίτη (ΝΕΤ), Δημήτρη Στούμπου (Αυγή) και Άντας Ψαρρά (Ελευθεροτυπία) και της κοινωνιολόγου των ΜΜΕ Αλεξάνδρας Κορωναίου.

Εδώ μπορείτε να δείτε ένα χαρακτηριστικό στιγμιότυπο από την εκδήλωση, όπου ο Κώστας Αρβανίτης εξηγεί τον τρόπο με τον οποίο ο μηχανισμός της τηλεθέασης της AGB χρησιμοποιείτε για να φιμωθεί το κομμάτι αυτό της πολιτικής έκφρασης που δεν συνάδει με τα κυρίαρχα οικονομικά και επικοινωνιακά συμφέροντα.

Την Τετάρτη 21 Μαρτίου τα Τμήματα Επικοινωνίας του Παντείου και του Πανεπιστημίου Αθηνών διοργανώνουν ημερίδα με θέμα “Η κρίση των Ελληνικών ΜΜΕ”.

Στην ημερίδα στην οποία θα συμμετάσχουν δημοσιογράφοι και πανεπιστημιακοί θα συζητηθεί η κατάσταση στην τηλεόραση, τα έντυπα και το ραδιόφωνο καθώς και τις προοπτικές για τον χώρο.

Αξίζει να σημειωθεί ότι μεταξύ άλλων στο συνέδριο θα μιλήσουν απεργοί εργαζόμενοι του Alter, νέοι αξιόλογοι ερευνητές όπως η Αντιγόνη Ευστρατόγλου αλλά και εκπρόσωποι εναλλακτικών διαδικτυακών μέσων όπως ο Αποστόλης Καπαρουδάκης του Radiobubble.

Οι πρωτοβουλίες στο ακαδημαϊκό πεδίο προς μια κριτική προσέγγιση της μαζικής επικοινωνίας στην εποχή της οικονομικής κρίσης πολλαπλασιάζονται επίσης και σε διεθνές επίπεδο.

Για παράδειγμα στις 3 Μαίου η Ελευθερία Λεκάκη και η Hilde Stephansen διοργανώνουν workshop με τίτλο ‘Articulating alternatives: agents, spaces and communication in/of a time of crisis’ στο πανεπιστήμιο Goldsmiths του Λονδίνου.

Επίσης η European Sociological Association, (Research Network 29) διοργανώνει τον επόμενο Σεπτέμβρη στην Αθήνα διεθνές συνέδριο με θέμα Κρίση και Κριτική.

Τα ΜΜΕ, η διαφήμιση, το μάρκετινγκ, οι ειδικοί με δημόσιο βήμα, οι πολιτικοί αποτελούν κομμάτια αυτής της μηχανής.

Η κατασκευή της συναίνεσης, σύμφωνα με τον Lippmann, είναι απαραίτητη για τη διακυβέρνηση των σύγχρονών κοινωνιών γιατί, σε αντίθεση με την άμεση δημοκρατία, η αστική αντιπροσωπευτική δημοκρατία προϋποθέτει διαμεσολάβηση μεταξύ του λαού και των κυβερνώντων.

Εξήντα έξι χρόνια αργότερα ο Edward S. Herman και ο Noam Chomsky οικειοποιήθηκαν την έννοια στο βιβλίο τους Manufacturing Consent.

Κάνοντας μια ανάλυση της μαζικής επικοινωνίας υπό το πρίσμα της πολιτικής οικονομίας, έφτασαν στο συμπέρασμα ότι τα κυρίαρχα ΜΜΕ τείνουν να διαμορφώνουν την συναίνεση προς την κατεύθυνση που ευνοεί το ίδιο το οικονομικό και πολιτικό τους όφελος και όχι αυτό της κοινωνίας.

Η τηλεόραση ως μηχανή κατασκευής συναίνεσης

Η ελληνική τηλεόραση αποτελεί χαρακτηριστική περίπτωση μιας τέτοιας διαστροφής της δημόσιας σφαίρας.

Όπως είναι πλέον γνωστό και διαπιστωμένο επιστημονικά (βλέπε βιβλιογραφία στο τέλος του κειμένου), η ελληνική ιδιωτική τηλεόραση αποτέλεσε τα τελευταία είκοσι χρόνια όχημα ενδυνάμωσης και περίπλεξης των δεσμών αλληλεξάρτησης μεταξύ της οικονομικής και της πολιτικής ελίτ του τόπου.

Η χρήση της τηλεόρασης ως μέσο πίεσης προς το πολιτικό προσωπικό επέτρεψε στους ιδιοκτήτες της να συγκεντρώσουν πλούτο και επιρροή.

Ως αντάλλαγμα για την προβολή και την ευνοϊκή μεταχείριση που εξασφάλισαν, οι πολιτικοί των κομμάτων εξουσίας εκχώρησαν στους ιδιοκτήτες τηλεοπτικών σταθμών προνόμια, δημόσια έργα, προμήθειες, “ειδικές” ρυθμίσεις κλπ.

Παράλληλα, η τηλεόραση κατά πρώτο λόγο, αλλά και ο τύπος και δη ο περιοδικός (βλέπε περίπτωση Κωστόπουλου), κατασκεύασαν συναίνεση γύρω από το μύθο της “ισχυρής Ελλάδας” της υπερκατανάλωσης.

Αυτός ο μύθος από τη μία εξυπηρετούσε τους κύριους χρηματοδότες των ΜΜΕ – δηλαδή τους διαφημιστές και τους διαφημιζόμενους – εξάπτοντας την καταναλωτική μανία των Ελλήνων και από την άλλη ενδυνάμωνε την πολιτική καθεστηκυία τάξη.

Νέα κατάσταση, νέα καθήκοντα για τα κυρίαρχα ΜΜΕ

Σήμερα, μετά τον κατακλυσμό της κρίσης, οι εκπρόσωποι των κυρίαρχων ΜΜΕ τάσσονται αναφανδόν υπέρ των μέτρων της Τρόικας και την κυβέρνησης. Στην προσπάθεια τους να διασωθούν, υιοθετούν τη ρήση “νέα κατάσταση, νέα καθήκοντα”.

Η κατασκευασμένη συναίνεση δεν περιέχει πια “ισχυρή Ελλάδα” αλλά έναν εκβιασμό που συνοψίζεται στο εξής δίλημμα: η ελληνική κοινωνία πρέπει να δώσει τη συγκατάθεση του σε όλες τις απαιτήσεις των δανειστών, αλλιώς θα υποστεί το σοκ της χρεοκοπίας και της γενικευμένης εξαθλίωσης.

Οι μέθοδοι της προπαγάνδας είναι γνωστές και έχουν χρησιμοποιηθεί και στο παρελθόν.

Κάθε βράδυ εδώ και δυο χρόνια οι τηλεθεατές βομβαρδίζονται με έναν ορυμαγδό πληροφοριών υπό μορφή ακαταλαβίστικης νόβλανγκ (CDS, Euribor, ομόλογα, κούρεμα, spreads, Fitch, Moody’s, hedge funds, PSI, FSI κλπ.).

Οι αντιφατικές δηλώσεις από απόκρυφους οικονομικούς αναλυτές, υπαλλήλους των Βρυξελλών και λοιπούς Ευρωπαίους πολιτικάντηδες διαδέχονται η μία την άλλη.

Το μέλλον της χώρας κρέμεται κάθε τόσο από τα χείλη του Σόιμπλε, του Μπαρόζο, της Λαγκάρντ και του κάθε τυχάραπαστου Τροϊκανού.

Αυτός ο πληθωρισμός της πληροφόρησης παρουσιάζεται χωρίς σύνδεση, εξήγηση ή εμβάθυνση με σκοπό να προκαλέσει σύγχυση, ψυχολογική πίεση και τελικά παραίτηση από κάθε προσπάθεια του κοινού να κατανοήσει το τι ακριβώς συμβαίνει.

Η στρατηγική του φόβου

Παράλληλα, σαν σενάριο χολυγουντιανής ταινίας δράσης, οι εξελίξεις διαδέχονται η μία την άλλη με καταιγιστικό ρυθμό. Η αγωνία κορυφώνεται πριν από τα Eurogroup της “τελευταίας ευκαιρίας”.

Μετά από κάθε έγκριση νέου “σχεδίου διάσωσης” επέρχεται προσωρινή ανακούφιση, που όμως συνοδεύεται πάντα από επίπονα μέτρα κι άλλα Eurogroup και άλλα σχέδια διάσωσης…Κι έτσι η πολυπόθητη κάθαρση για τον κεντρικό ήρωα, δηλαδή τον Έλληνα πολίτη, παραμένει μετέωρη.

Η αποτελεσματικότητα της στρατηγικής του φόβου φαίνεται από την αύξηση της τηλεθέασης των ενημερωτικών εκπομπών και των δελτίων ειδήσεων.

Έχοντας απορριφθεί από μεγάλο κομμάτι της νεολαίας και των πολιτών με υψηλή μόρφωση, τα προγράμματα αυτά έχουν τεράστια διείσδυση στα κοινωνικά στρώματα με το χαμηλότερο μορφωτικό επίπεδο και στους ηλικιωμένους.

Με άλλα λόγια, ο πληθυσμός που εξαρτάται περισσότερο από την τηλεόραση για την ενημέρωση του είναι και ο περισσότερο ευάλωτος στην χειραγώγηση του μέσου.

Η κάλυψη του κοινωνικού κινήματος

Την ίδια στιγμή το κοινωνικό κίνημα αντίστασης στα μέτρα είτε διαβάλλεται και λοιδορείται συστηματικά, είτε εκθειάζεται πατερναλιστικά για να χειραγωγηθεί ευκολότερα (βλέπε κίνημα της πατάτας).

Το σημείο καμπής σε ότι αφορά την κάλυψη του κοινωνικού κινήματος από την τηλεόραση ήταν ο Μάης του 2011.

Μέχρι τότε, κάθε διαδήλωση ή άλλη μορφή αντίστασης είτε αποσιωπούνταν εντελώς από τα κανάλια, είτε παρουσιαζόταν ως αρχαϊκή και λαϊκιστική ανωμαλία, είτε καταδικάζονταν ως δημιούργημα των “κουκουλοφόρων”.

Όμως η δύναμη του κινήματος των Αγανακτισμένων αλλά και η αυξανόμενη κριτική όλο και μεγαλύτερης μερίδας του κοινού προς τα ΜΜΕ, ανάγκασε τους ταγούς της καθεστωτικής δημοσιογραφίας να αλλάξουν γραμμή.

Πλέον, οι τηλέαστέρες δηλώνουν την κατανόηση τους ως προς την αγανάκτηση του κοινωνικού σώματος. Διαπιστώνουν επίσης τον άδικο και επιζήμιο χαρακτήρα των μέτρων που επιβάλλονται.

Αφού λοιπόν εκφράσουν την “αλληλεγγύη” τους στα “νοικοκυριά και τους συνταξιούχους οι οποίοι “πλήττονται βάναυσα”, καταλήγουν στην υποστήριξη των μέτρων της Τρόικας και της κυβέρνησης αφού “δεν υπάρχει εναλλακτική λύση” !

Η δημοσιογραφική ελίτ στην υπηρεσία των ισχυρών

Μάλιστα η ταύτιση των κυρίαρχων ΜΜΕ με τις επιταγές των δανειστών είναι τέτοια που ένα πιο επιφανή μέλη της δημοσιογραφικής ελίτ, ο Παντελής Καψής, είναι πλέον κυβερνητικός εκπρόσωπος.
Σε ένα ιδεατό στιγμιότυπο της ελληνικής τηλεόρασης ο Παντελής Καψής θα δεχόταν τις επίμονες ερωτήσεις του αδελφού του Μανώλη στα τηλεοπτικά παράθυρα σχετικά με την κυβερνητική πολιτική.

Από την πλευρά τους οι αυστηροί σχολιαστές του Σκάι και του Αντέννα ζητούν την άμεση πάταξη και του τελευταίου φοροφυγά. Αποφεύγουν όμως να εξηγήσουν γιατί οι ιδιοκτήτες των εκδοτικών συγκροτημάτων στα οποία εργάζονται, με την ιδιότητα του εφοπλιστή, επωφελούνται από 56 κατοχυρωμένες φοροαπαλλαγές.

Οι εισαγγελείς του Μεγάλου καναλιού καταδικάζουν την σπατάλη κρατικού χρήματος. Δεν λένε όμως ότι οι μισθοί τους πληρώνονται χάρη στα κέρδη των αφεντικών τους από δημόσια έργα και προμήθειες.

Βέβαια όλοι οι τηλεαστέρες δεν βρίσκονται στο πλευρό της Τρόικας. Πολλοί από αυτούς εξελίσσονται σε “όψιμους αντιστασιακούς” υιοθετώντας ένα λαϊκιστικό και ψευδοπατριωτικό λόγο αντίστασης στους “ξένους κατακτητές”. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ο Γιώργος Τράγκας.

Από τη μία κηρύσσει ανένδοτο πόλεμο ενάντια στη Μέρκελ και σε όλους αυτούς που ποδοπάτησαν την εθνική του υπόσταση. Από την άλλη αποσιωπεί ότι για χρόνια εισέπραττε εκατομμύρια ευρώ κρατικής διαφήμισης από την κυβέρνηση ΝΔ ως ανταμοιβή για την υποστήριξη του.

Η κρίση ευκαιρία για μια άλλη δημοσιογραφία;

Οι αντιδράσεις των μεγαλοδημοσιογράφων και των εκδοτών γίνονται ακόμη πιο σπασμωδικές από τη στιγμή που νιώθουν να χάνουν τον έλεγχο που ασκούσαν και στη μάζα των απλών δημοσιογράφων με πιέσεις, εκβιασμούς αλλά και υλικά ανταλλάγματα.

Εν μέσω απολύσεων, μειώσεων μισθών (όταν και όπου αυτοί δίνονται) και κλεισίματος επιχειρήσεων, εκατοντάδες εργαζόμενοι στα ΜΜΕ ριζοσπαστικοποιούνται και αυτονομούνται. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αυτά του Άλτερ και της Ελευθεροτυπίας.

Όλοι αυτοί και άλλοι πολλοί έρχονται να ενισχύσουν εναλλακτικές μορφές ενημέρωσης: ιστολόγια, κοινωνικά δίκτυα, ανεξάρτητοι ενημερωτικοί ιστότοποι, διαδικτυακά ραδιόφωνα, νεόκοπα περιοδικά, απεργιακά φύλλα εφημερίδων…

Μέσα στον καταιγισμό της κρίσης οι ανεξάρτητες πηγές ενημέρωσες που συνδυάζουν την δημοσιογραφία των πολιτών με αυτή των επαγγελματιών πολλαπλασιάζονται.

Μια νέα δημόσια σφαίρα αναδύεται σταδιακά. Με δυσκολίες, προβλήματα, αδυναμίες αλλά με όρεξη δημιουργικότητα και ταλέντο εκατοντάδες ενεργοί πολίτες προσπαθούν να κατασκευάσουν μια νέα συναίνεση.

Μια συναίνεση από τα κάτω στην υπηρεσία του δημόσιου συμφέροντος και της αλήθειας.

Βιβλιογραφία

Chalkia Angélique, « De la presse et de ses journalistes en Grèce contemporaine », Les Cahiers du journalisme, No 8, décembre 2000.

Anagnostou Dia, Psychogiopoulou Evangelia et Kandyla Anna, Does media policy promote media freedom and independence? The case of Greece, Hellenic Foundation for European and Foreign Policy (ELIAMEP).

Reporters Sans frontières, “Ελλάδα: H κρίση, μία ευκαıρία γıα τον τύπο;“, Σεπτέμβριος 2011.

Smyrnaios Nikos, « Quelle règlementation pour les médias en Europe ? Le cas de la loi d’application dite de « l’actionnaire principal » en Grèce », Les Enjeux de l’information et de la communication, 21 septembre 2005.

Vovou Ioanna, « Histoire politique de la télévision en Grèce », Le Temps des médias, 2006/1, n° 6.

Λέανδρος Νίκος, Πολιτική οικονομία των ΜΜΕ. Η αναδιάρθρωση της βιομηχανίας των μέσων στην εποχή της πληροφοριακής επανάστασης, Καστανιώτης, Αθήνα, 2000.

Σμυρναίος Νικος, 2010, « Οικονομική συγκέντρωση και θεσμικό πλαίσιο στην ελληνική ιδιωτική τηλεόραση » στο Βώβου Ιωάννα (διεύθυνση), Ο κόσμος της τηλεόρασης : θεωρία, ανάλυση προγραμμάτων και ελληνική πραγματικότητα, Εκδόσεις Ηρόδοτος, Αθήνα, σελ. 141-174.

Ντοκιμαντέρ εμπνευσμένο από το βιβλίο των Herman & Chomsky

Le deuxième est que le « remède » imposé par la Troïka (FMI, BCE, UE), sous forme de coupes drastiques dans les dépenses publiques et de dérégulation du marché de travail, est en train de détruire l’économie et la société grecque dans son ensemble.

Le troisième constat est que le gouvernement actuel ne dispose ni de souveraineté réelle ni de légitimation démocratique.

Mais qu’en est-il du regard des médias grecs sur cette crise ? Comment rendent-ils compte de cette situation inédite en Europe ? De quelle façon les citoyens de ce pays sont-ils informés sur ces événements dramatiques qui les concernent en premier chef ?

Le déluge informationnel

En réalité, depuis maintenant deux ans, les Grecs subissent un déluge de nouvelles anxiogènes sans précèdent. Le choc psychologique pour la population est d’autant plus dur à supporter que, avant 2009, rien ne présageait de ce qui allait arriver.

Si des observateurs isolés ont alerté sur l’état des finances publiques, l’affaiblissement de la base productive de l’économie ou la corruption endémique, aucun homme politique ou journaliste de premier plan n’avait prévenu de leurs conséquences potentielles. Aucun des médias les plus influents n’avait sérieusement et systématiquement enquêté sur ces questions.

Depuis maintenant deux ans la situation s’est complètement inversée. Désormais la « crise » est le sujet dominant pour ne pas dire unique du débat public. Il y a une inflation d’articles, d’émissions, d’analyses plus ou moins bien informées et de débats sur cette question. Or, les médias dominants, largement bénéficiaires des années fastes, sont aujourd’hui avec les traditionnels « partis de gouvernement » les principaux défenseurs de la politique actuelle.

Les médias dominants au service de la Troïka

Dans un pays caractérisé par une surconsommation de télévision (5h par jour en moyenne par téléspectateur en 2011, contre 3h et demie en France), les chaines les plus regardées soutiennent sans faille les paquets d’austérité successifs. Le journal télévisé de la chaîne Mega, avec une part de marché de 30%, est l’un des piliers du « gouvernement d’unité nationale » chargé de mettre en œuvre la politique de la Troïka. Mega appartient aux deux principaux groupes de presse du pays, DOL et Pegasus.

Connu pour sa proximité avec le pouvoir politique, DOL édite notamment le quotidien Ta Nea. En novembre 2011, pratiquant un mélange de genres éloquent, Pantelis Kapsis directeur du quotidien a quitté son poste pour devenir porte-parole du gouvernement dirigé par l’ancien banquier Loukas Papadémos. Son frère Manolis Kapsis, officie tous les soirs au journal télévisé de Mega Channel où, en tant que commentateur politique, il soutient ce même gouvernement.

Cet été, le groupe DOL a été parmi les premiers en Grèce à mettre en œuvre l’une des principales mesures imposées par la Troïka, à savoir la suppression des conventions collectives par branche au profit des conventions d’entreprise. Il a ainsi réussi à imposer une baisse de salaire de 22% à ses employés, y compris les journalistes.

Pegasus de son côté, éditeur des quotidiens Ethnos et Proto Thema, appartient à la famille Bobolas, dont l’activité principale est le BTP. Avec la complicité des gouvernements successifs, ce groupe est le principal bénéficiaire des contrats publics de construction ces vingt dernières années.

L’autre chaîne de télévision influente qui soutient mordicus le gouvernement et la Troïka est Skai TV, qui appartient à la famille Alafouzos propriétaire également du quotidien Kathimerini et de la station radio la plus écoutée dans la capitale grecque. Ce groupe puissant cultive un profil sérieux et désigne le « populisme de gauche » comme son principal adversaire.

Les éditorialistes vedettes du groupe, Babis Papadimitriou et Paschos Mandravelis, comptent parmi les critiques les plus virulents du mouvement social de résistance, composé selon eux par des « fonctionnaires planqués » et des fraudeurs au fisc. Pourtant, la famille Alafouzos qui les emploie fait partie de ces armateurs qui ne payent pas d’impôts sur leurs profits, tout comme celle de Minos Kyriakou, propriétaire de la troisième chaine du pays, Ant1, et soutien du gouvernement.

Absence d’alternative et stratégie de la peur

Cette interdépendance entre élites politiques, économiques et médiatiques du pays, en grande partie responsables de la situation actuelle, explique leur unanimité bienveillante envers les injonctions de l’Union européenne et du Fond monétaire international. Ayant largement bénéficié des dérives du passé, les hommes d’affaires à la tête des principaux médias tentent aujourd’hui de préserver leurs privilèges en s’érigeant en piliers du nouveau status quo.

Dans une version contemporaine du « TINA» de Margaret Thatcher, les journalistes vedettes des grandes chaines et les éditorialistes qui s’alignent sur les intérêts de leurs patrons expliquent au public qu’il n y a pas d’autre solution que la politique de destruction des acquis sociaux menée actuellement dans le pays.

Pour convaincre, face à la montée de la colère sociale, la couverture médiatique de la crise exacerbe son caractère anxiogène. Les images de la situation dramatique dans laquelle se trouve une partie grandissante de la population sont enrobées par un discours empathique et, dans le même temps, culpabilisant. La menace de la faillite est brandie quotidiennement mobilisant dans l’inconscient collectif les images des rayons de supermarché vides et des stations de service pillées, en provenance de l’Argentine de 2001 ou de la Russie des années 90.

La moindre déclaration menaçante d’un fonctionnaire de Bruxelles, d’un sous-ministre faisant partie du club des AAA ou d’un gérant d’un hedge-fund obscur est reprise et martelée pour accentuer ce climat phobique. Les sommets européens successifs sont présentés à chaque fois comme ceux de la « dernière chance » et les accords qui en découlent comme autant des « bouées de sauvetage » in extremis.

Des chiffres et des noms d’institutions et d’experts sont rabâchés à longueur de journée par les postes de télévision sans la moindre mise en contexte, sans la moindre explication de fond. Une novlangue financière faite de CDS, de taux euribor, de spreads et d’indices boursiers s’abat sur le public. L’effet de confusion et la frustration qui en découle est d’autant plus forte que le clivage des usages médiatiques au sein de la population est grand.

Rejetés par une grande partie des jeunes et par les franges les plus éduquées de la population, les journaux télévisés sont fortement suivis par les plus pauvres, les moins bien éduqués et les plus âgés. Autrement dit, ceux qui s’informent essentiellement par ce média sont aussi les plus vulnérables aux manipulations dont il fait l’objet.

Dans cet effort d’imposer leur vision de la « réalité objective », les médias dominants mentent par omission. Ainsi, c’est à Yannis Bogiopoulos, journaliste gréviste du quotidien Eleftherotypia, que nous devons une trouvaille ahurissante.

Ce journaliste sans journal a signalé sur Twitter que de nombreuses sommes (en milliards d’euros) mentionnés dans le texte soumis au Parlement le 13 février dernier en échange du dernier « plan de sauvetage » étaient laissés blancs afin d’être complétés a posteriori. Les députés Grecs ont ainsi approuvé l’accord sans les chiffres !

C’est aussi un portail d’information alternative basé à Thessalonique, Alterthess, qui a repéré une petite mesure incluse dans un projet de loi récent : la suppression de la procédure de flagrant délit pour les policiers ayant enfreint la loi pendant leur service, notamment lors des manifestations.

Désormais de nombreux Grecs se tournent vers des sources d’information alternatives pour essayer de comprendre, mais aussi pour retrouver l’espoir. Le cas du journal des salariés d’Eleftherotypia est à ce titre édifiant. Seul grand quotidien à s’opposer au discours dominant, Eleftherotypia est en quasi-faillite suite à des erreurs de management mais aussi à cause du refus des banques de lui accorder un prêt indispensable à sa survie.

Ses journalistes et salariés en grève ont décidé de produire un journal de lutte vendu en kiosque qui a rencontré un vif succès auprès du public. Plus de 30 000 exemplaires ont été vendus, sur un tirage de 35 000, démontrant ainsi la soif des Grecs pour un journalisme au service de la population et pour une information aux prises avec leur réalité quotidienne. Néanmoins les mauvaises habitudes demeurent.

Ainsi, au côté des nouveaux médias progressistes qui s’élèvent contre la politique actuelle se range désormais toute une faune de vedettes de télévision qui, sentant le vent tourner, s’accrochent à un discours populiste et pseudo-patriotique.

Yorgos Tragas en est un exemple frappant. Dans la vidéo ci-dessous, en février 2012, il éclate en sanglot en direct sur la télévision, déplorant l’humiliation nationale que les puissances de l’Europe infligent aux Grecs.

Il y a tout juste deux ans, sous le gouvernement de droite dont il était proche, ce même Tragas recevait 2,6 millions d’euros de publicité de la part de l’Etat et d’entreprises publiques pour son journal vendu en quelques centaines d’exemplaires quotidiens…

Το παρακάτω ποστ δημοσιεύθηκε πριν από σχεδόν τρία χρόνια. Το αναδημοσιεύω εδώ επικαιροποιημένο γιατί δυστυχώς τα γεγονότα επιβεβαίωσαν τη βασική του υπόθεση, ότι δηλαδή το διαδίκτυο αποτελεί πλέον ένα από τα βασικά πεδία στη μάχη που διεξάγεται μεταξύ των δυνάμεων της συντήρησης και της καθεστηκυίας τάξης από τη μία και της κοινωνίας των πολιτών από την άλλη.

Το διαδίκτυο δεν είναι απλά ένα νέο ΜΜΕ. Είναι ένα μετα-μέσο με την έννοια ότι αποτελεί την βάση και την υποδομή πάνω στην οποία αναπτύσσεται το σύνολο των ανθρώπινων δραστηριοτήτων μαζικής αλλά και διαπροσωπικής επικοινωνίας. Ταυτόχρονα αποτελεί πλέον το πεδίο μιας διαμάχης που το καθιστά ολοένα και περισσότερο υψηλής σημασίας πολιτικό διακύβευμα.

Οι υποθέσεις είναι πολλές και δείχνουν ξεκάθαρα την γραμμή του μετώπου:

- το κλείσιμο του Megaupload κατ’εντολή του FBI, έστω κι αν ο συγκεκριμενος ιστότοπος ήταν προβληματικός από πολλές απόψεις.

- η προώθηση νομοθετικών ρυθμίσεων σε εθνικό και υπερεθνικό επίπεδο με στόχο  την καθιέρωση συστηματικών κυρώσεων για όσους διαμοιράζουν περιεχόμενο (Hadopi, ACTA, PIPA, SOPA, Digital Economy Bill,),

- το φιλτράρισμα του διαδικτύου όπως στην περίπτωση του ιστότοπου Copwatch στη Γαλλία αλλά και στην Ισπανία.

- η όλο και συχνότερη εντελώς αυθαίρετη πρακτική του domain name seizure, από τις αμερικανικές Αρχές

- η επιμήκυνση της διάρκειας του copyright στη μουσική σε ΗΠΑ και Ευρώπη.

- οι προσπάθειες ελέγχου και λογοκρισίας της μπλογκοσφαίρας.

- οι συστηματικές επιθέσεις κατά της ανωνυμίας στο διαδίκτυο.

- η αυξανόμενη οικιοποίηση των προσωπικών μας δεδομένων από πολυεθνικές όπως η Google.

- η δημιουργία μηχανισμών συστηματικής και αυτοματοποιημένης λογοκρισίας από δημοφιλή κοινωνικά δίκτυα όπως το Twitter.

Στη μάχη αυτή, το χάσμα που χωρίζει τους αντιπάλους είναι χάσμα γενεών αλλά και ταξικό ταυτόχρονα. Και βέβαια αυτό δεν είναι αντιφατικό από τη στιγμή που οι νέες γενιές στις δυτικές κοινωνίες προλεταριοποιούνται με γοργούς ρυθμούς.

Αν παρατηρήσει κανείς ποιοι είναι οι υποστηρικτές του ελέγχου και της λογοκρισίας στο διαδίκτυο, ποιοι είναι αυτοί που υπερασπίζονται την απόλυτη και χωρίς εξαιρέσεις εφαρμογή του copyright σε όλες τις εκφάνσεις της ανθρώπινης έκφρασης, ποιοι επιβάλλουν την εμπορευματοποίηση της γνώσης, βρίσκει πάντα το ίδιο προφίλ.

Πετυχημένοι πενηντάρηδες, που απολαμβάνουν αδρά τους καρπούς του παγκοσμιοποιημένου καπιταλισμού. Σοδιαλδημοκράτες της αγοράς και νεοφιλελεύθεροι ιδεολόγοι που στην πράξη στηρίζουν τα ολιγοπώλια. Ακροδεξιοί ηθικολόγοι πολιτικάντηδες. Πλουσιοπάροχα αμειβόμενες βεντέτες τις μαζικής κουλτούρας.

Όλοι αυτοί ξέρουν καλά ποιο είναι το συμφέρον τους και πως να το υπερασπιστούν. Γνωρίζουν πως λειτουργούν τα γρανάζια του συστήματος αφού τα έχουν χτίσει οι ίδιοι.

Δίπλα τους, δυστυχώς, βρίσκονται και ειλικρινείς αλλά κονόφθαλμοι δημιουργοί που λανθασμένα ταυτίζουν τα συμφέροντα τους με αυτά της βιομηχανίας του θεάματος.

Από την άλλη, η αντίθεση είναι μαζική αλλά ανοργάνωτη: έφηβοι και εικοσάρηδες “γηγενείς” των νέων τεχνολογιών, ερασιτέχνες δημιουργοί, περιθωριακοί καλλιτέχνες, χάκερς και πειρατές, χρήστες ελεύθερου λογισμικού και συνειδητοποιημένοι geeks.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα οι Anonymous με την χαοτική, επιπόλαια, αντιφατική αλλά και τόσο χρήσιμη αντίσταση τους.

Όλοι αυτοί, χωρίς ντροπή, ανταλλάσουν περιεχόμενο υπό copyright, σχολιάζουν και ασκούν κριτική στους πάντες χωρίς την παραμικρή αυτοσυγκράτηση στα fora, στηλιτεύουν και βρίζουν τους ταγούς των “πολιτικών και πολιτειακών αρχών” στα blogs, δεν βλέπουν τηλεόραση, ενημερώνονται ή/και παραπληροφορούνται μόνο από το διαδίκτυο, λαϊκίζουν, δεν πιστεύουν τους δημοσιογράφους, αδιαφορούν για την άποψη των καθώς πρέπει διανοούμενων, κράζουν και τρολάρουν τους επώνυμους στα κοινωνικά δίκτυα, καλλιεργούν θεωρίες συνωμοσίας, …

Αυτή η κρίσιμη μάζα των Αγανακτισμένων του διαδικτύου αντιδρά ενστικτωδώς και σπασμωδικά στις προκλήσεις των καιρών. Δεν έχει συνείδηση ότι το διακύβευμα είναι πρωτίστως πολιτικό.

Μέρος της θεοποιεί τους συλληφθέντες του Megaupload με τις μερσεντές ενώ ταυτόχρονα απελπίζεται γιατί δεν κατάφερε να εγκαταστήσει το τελευταίο γκάντζετ στο iphone ή γιατί δεν έχει αρκετούς “φίλους” στο Facebook.

Το οξύμωρο είναι πασιφανές.

Στο πλαίσιο μια κοινωνικοοικονομικής διάρθρωσης όπου κυριαρχεί η εκμετάλλευση και η άνιση κατανομή των πόρων, η γνώση δεν μπορεί παρά να αποτελεί εμπόρευμα και η πνευματική ιδιοκτησία το πετρέλαιο του 21ου αιώνα.

Η ανατροπή του status quo στο διαδίκτυο και αλλού απαιτεί νέα συσχέτιση κοινωνικών δυνάμεων. Απαιτεί οργάνωση και πολιτική συνείδηση, όχι καταναλωτική. Απαιτεί πολίτες και όχι πελάτες.

Aujourd’hui, des centaines d’entre eux se trouvent au chômage ou, au mieux, sont obligés d’accepter des diminutions de salaire et des retards de paiement. Les grèves dans le secteur se multiplient, comme celle du 17 et 18 janvier qui a plongé la Grèce dans un vide absolu d’information pendant 48 heures.

Au-delà de la crise économique qui affecte tous les secteurs d’activité, il y a des raisons particulières qui expliquent cette situation. Pendant les années des vaches grasses – entre la privatisation de la télévision à la fin des années 80 et le début de la crise en 2008 – les médias grecs ont connu un développement fulgurant.

Ainsi, jusqu’à récemment il y avait dans ce pays de dix millions d’habitants deux fois plus des médias qu’au Portugal : plus de 150 chaînes de télévision, dont 11 d’envergure nationale, 800 radios, des centaines de magazines et des dizaines de quotidiens nationaux, dont une bοnne quinzaine des journaux sportifs.

Ceci alors que la dépense publicitaire grecque en 2008 n’a été que de 2,7 milliards d’euros, dix fois inférieure à celle de la France. Cette hypertrophie caractérisée était tellement flagrante qu’elle a même fait l’objet d’un télégramme diplomatique de l’ambassade des Etats-Unis, révélé par Wikileaks.

Le contexte des médias en Grèce

Ce qui a permis ce développement disproportionnel des médias en Grèce ces vingt dernières années a été le contexte particulier de ce pays, caractérisé par un enchevêtrement complexe entre le monde politique et le pouvoir économique et médiatique (Chalkia, 2000, PDF). Les raisons qui ont créé et soutenu cet enchevêtrement sont multiples mais on pourrait les résumer en trois facteurs déterminants.

Premièrement, une longue période sans alternance de gouvernement, les socialistes du Pasok ayant gouverné de 1993 à 2004. Ces longues années au pouvoir ont créé objectivement les conditions, sinon d’une corruption structurelle et généralisée, au moins d’une connivence flagrante entre, d’une part, certains détenteurs des positions clés dans le système politique (gouvernement, administration, entreprises publiques, partis politiques) et, d’autre part, un petit nombre d’hommes d’affaires. Et la situation n’a pas changé avec la droite au pouvoir entre 2004 et 2009.

Deuxièmement, un développement économique déséquilibré dans lequel les dépenses de l’État et les marchés publics représentent une part disproportionnée des investissements. Cette tendance a même été renforcée dans les années 90 par l’afflux massif des fonds structurels européens mais également par la nécessité d’exécuter de grands travaux d’infrastructure, dans un laps de temps réduit, en vue des Jeux Olympiques de 2004. Ce qui a propulsé le secteur du BTP au premier rang et a permis l’entrée dans le secteur des plus grandes fortunes du pays.

Enfin, le développement anarchique et « sauvage » des médias audiovisuels privés dans ce pays au début des années 90 en dehors de tout cadre réglementaire. Ce qui a conduit à une situation chaotique quant à l’attribution des fréquences, les restrictions dans la propriété des médias, la transparence des comptes, la fiabilité du système de mesure de l’audience de la télévision. Même si de nombreuses lois ont été votées afin d’organiser et d’assainir le secteur des médias, il manquait la volonté politique mais également les instruments pour les faire respecter. Le lamentable échec de la loi anti-concentration dite de “l’actionnaire principal” en 2005 en est l’illustration  (Smyrnaios, 2005, PDF).

Un journalisme au service des puissants

Très vite les riches familles grecques bénéficiaires des contrats publics ayant pris le contrôle des médias populaires les ont utilisés comme des moyens de pression sur le pouvoir politique (Vovou, 2006). La rentabilité de ces entreprises n’était pas une priorité étant donné leur fonction particulière: en échange d’une exposition importante, synonyme de popularité, les politiciens favoris des médias octroyaient des marchés publics et d’autres faveurs à leurs propriétaires.

C’est ainsi que cette bulle médiatique, faite d’entreprises souvent déficitaires, a généré une inflation de contenus de piètre qualité. Le soutien inconditionnel des médias dominants au système politique corrompu et la médiocrité du journalisme qui s’y pratiquait a peu à peu dégradé l’image et la crédibilité de toute la profession. La confiance accordée aux informations télévisées et à la presse nationale par un public de plus en plus méfiant s’est écroulée.

Lors des manifestations répétées de ses dernières années les slogans anti-journalistes sont devenus courants. Les reporters de terrain couvrant ces évènements se trouvent désormais entre deux feux. D’un côté la répression policière s’abat sur eux de plus en plus durement afin de décourager la publicisation de ses excès et, de l’autre, des manifestants violents voient en eux les symboles de la désinformation. Les cas des journalistes souffrant des blessures sérieuses se multiplient comme celui de Manolis Kypraios qui a définitivement perdu son ouïe suite à l’explosion d’une grenade assourdissante de la police.

Les médias rattrapés par la crise

C’est dans ce climat déjà politiquement et socialement tendu que la crise économique a frappé de plein fouet les médias grecs. Les investissements publicitaires ont chuté de moitié depuis 2009 et les ventes en kiosque se sont effondrées. Dès lors les malformations du système médiatique ont éclaté au grand jour. Les dettes et les impayés se sont accumulés et les plans sociaux se succèdent désormais à un rythme effréné. Depuis deux ans plus de 1000 salariés du secteur ont été licenciés et plusieurs dizaines d’entreprises ont fermé.

Symbole de cette dégradation dramatique la chaine de télévision Alter est occupée par ses salariés depuis plusieurs semaines pour réclamer des impayés à la direction. Cette chaîne a fonctionné pendant des années avec des dettes colossales qui ont atteint les 500 millions d’euros sans être inquiétée, profitant d’un échange de bons services avec le personnel politique.

Désormais, Alter est le symbole du désarroi des journalistes et du vent de révolte qui souffle dans le pays. Ses salariés occupent l’antenne et l’utilisent pour dénoncer les pratiques douteuses du propriétaire et pour diffuser leurs revendications auprès de la population.

Autre cas emblématique, celui d’Eleftherotypia, seul quotidien majeur à s’être opposé aux mesures d’austérité. À cause du refus des banques de lui octroyer un prêt, le journal historique de la gauche, crée au lendemain de la chute des Colonels, est au bord de la banqueroute.

Ses journalistes asphyxiés financièrement qui n’ont pas été payés depuis six mois sont désormais en grève. Les grèves et les arrêts de travail se multiplient dans la presse y compris dans des endroits inattendus comme dans les journaux économiques Kerdos et Naftemporiki, réputés de droite.

Ailleurs, se sont des conventions d’entreprise qui remplacent les conventions collectives des journalistes, une mesure imposée au gouvernement grec par la Troïka (UE, FMI, BCE). C’est ainsi que les salariés du plus grand groupe de presse du pays, le DOL, ont accepté une baisse de 20% de leurs salaires et un plafond de 1 500 euros pour tous.

La direction du deuxième groupe de presse du pays, Pegasus, bataille actuellement avec les syndicats pour imposer des mesures similaires. Et pendant ce temps là le peu d’investisseurs étrangers qui s’étaient introduits dans le marché grec se retirent, à l’image du groupe RTL, propriétaire de M6, qui vient de vendre la chaine de télévision Alpha TV qu’il détenait

La crise une occasion de changer de journalisme ?

Néanmoins, cette situation dramatique sans précèdent du journalisme grec a le mérite de mettre en question les pratiques qui ont prévalu jusqu’à là. Pour la première fois depuis longtemps les journalistes semblent avoir les mêmes préoccupations que le reste de la population et d’être en phase avec elle.

À l’intérieur des rédactions, le pouvoir des cadres compromis et des éditorialistes vedettes est mis en cause. Celui, des leaders syndicaux « institutionnalisés » et des actionnaires véreux également.

Un foisonnement créatif s’exprime sur l’internet où les initiatives de journalisme alternatif et les blogs collectifs se multiplient. Les journalistes grévistes ou licenciés se réapproprient leur métier sur l’internet, dans la douleur mais en totale indépendance.

Aujourd’hui une sphère publique nouvelle semble émerger en Grèce loin des pratiques du passé. Reste à voir si elle prendra l’ampleur nécessaire pour proposer un récit alternatif à la société grecque au bord de l’implosion.

Pour aller plus loin:

Chronique de la crise grecque en français

Blogs des journalistes en grève:

Eleytherotypia

Alter

Journalistes au chômage

Une sélection des médias en ligne alternatifs

Tvxs.gr

Radiobubble

Omnia TV

The Press Project

Pandora’s Box

Salata TV

Red Notebook

Αδιαμφισβήτητα η χρονιά που έφυγε

Εν μέσω οικονομικής ύφεσης και κοινωνικής κατάθλιψης σε Ευρώπη και ΗΠΑ, η διαμεσολαβούμενη δημόσια σφαίρα χαρακτηρίζεται από την κυριαρχία του διαδικτύου ως μέσου ενημέρωσης, ανταλλαγής απόψεων, σχολιασμού της επικαιρότητας αλλά και ως πεδίου οργάνωσης/συντονισμού κοινωνικών δράσεων και πολιτικών προτάσεων.

Το 2011 η κατάρρευση των παραδοσιακών ΜΜΕ, αλλά και των κλασικών πολιτικών φορέων όπως τα κόμματα, επέτρεψε επιτέλους την, εν μέρει, πραγματοποίηση της προφητείας των digerati της δεκαετίας του 90.

Πλέον ένα σημαντικό κομμάτι της μαζικής επικοινωνίας και της πολιτικής είναι ψηφιακό. Το διαδίκτυο εξελίσσεται στο βασικό μέτα-μέσο του πολιτισμού μας, δηλαδή στην λογική και πληροφοριακή υποδομή πάνω στην οποία βασίζεται η διανοητική δραστηριότητα της ανθρωπότητας.

Εκεί πλέον συμβαίνει μεγάλο μέρος της παραγωγής και μετάδοσης ιδεών και της καινοτομίας, της ενημέρωσης πάνω στα κοινά, της κοινωνικοποίησης, της διαπροσωπικής επικοινωνίας, της διαμόρφωσης γνώμης…

Σαφώς και το διαδίκτυο ως πολιτισμικό και πληροφοριακό μετα-μέσο συνυπάρχει με όλα τα υπόλοιπα. Σε αυτό το σημείο οι digerati έκαναν λάθος. Τα βιβλία, οι εφημερίδες, η ραδιοτηλεόραση ακόμη και τα βινύλια υπάρχουν ακόμα και θα υπάρχουν για καιρό, ευτυχώς.
Η μη αντικατάσταση αλλά συνύπαρξη του διαδικτύου με άλλα μέσα επιβεβαιώνεται εάν υιοθετήσει κάποιος μια λιγότερο δυτικοκεντρική ματιά. Αυτό όμως δεν αναιρεί την εγκαθίδρυση του στο κέντρο της σύγχρονης δημόσιας σφαίρας σε παγκόσμια κλίμακα.

Οι αραβικές επαναστάσεις και το κίνημα των Indignados/Occupy κατά κάποιο τρόπο αποτέλεσαν τα αρχέτυπα της νέας εποχής. Δεν αναφέρομαι εδώ στο κατά πόσο οι χρήσεις του διαδικτύου συνεισέφεραν στη γέννηση τους, κάτι που αποτελεί ακόμη αντικείμενο συζήτησης (όπως πχ. εδώ).

Αναφέρομαι στο τρόπο με τον οποίο τα συγκεκριμένα κοινωνικά κινήματα διασυνδέθηκαν συμβολικά και πρακτικά, αναδείχθηκαν σε γεγονότα παγκόσμιας εμβέλειας και επέβαλαν μια εναλλακτική δημόσια έκφραση από τα κάτω.

Το κίνημα των Αγανακτισμένων στην Ελλάδα αποτελεί, σε μικρότερη κλίμακα, ένα απτό παράδειγμα για το πως η χρήση του διαδικτύου από κομμάτια ενός πολυσυλλεκτικού κοινωνικού κινήματος κατάφερε κάτι που στην αρχή έμοιαζε αδύνατο: να επιβληθεί στην ατζέντα των κυρίαρχων ΜΜΕ.

Στην πολύ ενδιαφέρουσα έρευνα σχετικά με τη χρήση του Twitter κατά την περίοδο της επανάστασης σε Τυνησία και Αίγυπτο, υπό τη διεύθυνση του Gilad Lotan και της danah boyd εξάγονται δύο συμπεράσματα προς αυτή την κατεύθυνση.

Το πρώτο έχει να κάνει με ένα « φαινόμενο εκμάθησης » (learning effect) το οποίο παρατήρησαν οι ερευνητές σε ότι έχει να κάνει με τη χρήση του μέσου ως εργαλείο εναλλακτικής ενημέρωσης και ακτιβισμού. Το φαινόμενο της εκμάθησης σημαίνει ότι η αλληλεπίδραση μεταξύ του εργαλείου, στην προκειμένη περίπτωση του Twitter, και των χρήσεων του εξελίσσεται όσο οι χρήστες ανακαλύπτουν νέες δυνατότητες, υιοθετούν νέες πρακτικές και μεθόδους οι οποίες δεν είχαν καν προβλεφθεί από τους δημιουργούς της υπηρεσίας, αλλά ούτε χρησιμοποιηθεί κι από τους ίδιους τους χρήστες προηγούμενα.

Ως αποτέλεσμα, η τελεολογική αποτελεσματικότητα του μέσου, δηλαδή αυτή της χρήσης προσανατολισμένης προς ένα συγκεκριμένο σκοπό – στην προκειμένη περίπτωση την ενημέρωση των πολιτών πάνω στα κοινά ή την οργάνωση πολιτικών κοινωνικών δράσεων – αυξάνεται με τον χρόνο και μεταλλάσσεται σύμφωνα με τα χαρακτηριστικά κάθε διαφορετικού γεγονότος.

Έτσι, από το πρώτο σημαντικό πολιτικό ζήτημα που έγινε αντικείμενο ευρείας συζήτησης στο Twitter, δηλαδή τις Ιρανικές εκλογές του 2009 και τη βίαιη καταστολή που ακολούθησε, μέχρι τις αραβικές επαναστάσεις, τους Αγανακτισμένους και το #OccupyWallStreet το εργαλείο, το κοινό του και οι πολιτικοποιημένες χρήσεις του εξελίχθηκαν, τελειοποιήθηκαν και πήραν διαστάσεις που πολύ λίγοι περίμεναν.

Εάν ληφθεί υπόψη ότι κάτι τέτοιο συμβαίνει και με άλλα διαδικτυακά εργαλεία και υπηρεσίες τα οποία συνδέονται μεταξύ τους, τότε κανείς καταλαβαίνει τη σημασία αυτής της εξέλιξης.

Το δεύτερο συμπέρασμα της έρευνας είναι ότι πλέον η « δημοσιογραφία », υπό την έννοια του συστήματος παραγωγής και διάδοσης ενημερωτικού περιεχομένου σχετικά με τα κοινά, αποτελεί ένα δίκτυο/πλέγμα που συνδέει σε πραγματικό  χρόνο ΜΜΕ, ανεξάρτητους δημοσιογράφους, ΜΚΟ, πολιτικούς φορείς, ακτιβιστές, μπλόγκερς μα και απλούς πολίτες.

Όλοι αυτοί κατά τη διάρκεια σημαντικών γεγονότων συνδέονται με αμφίδρομες πλέον, αν και πάντα ασύμμετρες, σχέσεις ανταλλαγής πληροφορίας, αναλαμβάνοντας το ρόλο πότε του δέκτη και πότε του πομπού. Ένα κομμάτι της ενημέρωσης και της πολιτικής ατζέντας ορίζεται πλέον μέσω αυτής της πολύπλοκης και πολύπλευρης διαδικασίας.

Με λίγα λόγια το διαδίκτυο τείνει να επανακτήσει ένα βασικό χαρακτηριστικό της ιδανικής δημόσιας σφαίρας όπως την περιγράφει ο Χάμπερμας αναφερόμενος στον αιώνα του Διαφωτισμού: την δυνατότητα της κοινωνίας, ή έστω ενός μέρους της, χωρίς πρόσβαση σε μηχανισμούς εξουσίας να αυτοπροσδιορίσει τα διακυβεύματα που την αφορούν.

Βέβαια οι διαπιστώσεις αυτές εμπεριέχουν και τα όρια τους. Προσωπικά διαβλέπω τουλάχιστον τρία προβλήματα. Το πρώτο είναι ένα κλασικό πρόβλημα των κοινωνικών και πολιτικών επιστημών που συνοψίζεται στη διαπίστωση ότι η γνώση δεν ισούται με δράση. Με άλλα λόγια, το γεγονός ότι κάποιος λαμβάνει πλουραλιστική και πλήρη ενημέρωση για ένα πολιτικό ή κοινωνικό πρόβλημα δεν σημαίνει αυτόματα ότι θα κινητοποιηθεί για τη λύση του.

Έστω κι αν το διαδίκτυο επιτρέπει το πρώτο, το δεύτερο απαιτεί πολύ περισσότερες προϋποθέσεις (οργάνωση, εναλλακτική πρόταση, συμφέρον, ιδεολογία, πρακτικά μέσα κλπ.). Η πληροφόρηση είναι απαραίτητη αλλά όχι αρκετή προϋπόθεση για την δράση και δη την πολιτική. Αυτό κατά τη γνώμη μου είναι το κεντρικό ζήτημα σε ότι αφορά την κατάσταση στην οποία έχει περιέλθει η ελληνική κοινωνία εν μέσω κρίσης.

Το δεύτερο πρόβλημα είναι ότι η εναλλακτική θεώρηση ενός ζητήματος διευκολύνεται από το διαδίκτυο σε περίοδο έκτακτων γεγονότων και σημαντικών εξελίξεων (βλέπε οικονομική κρίση, πτώση καθεστώτων, φυσικών καταστροφών και βιομηχανικών ατυχημάτων). Σε τέτοιες συνθήκες η κινητοποίηση μεγάλου αριθμού ατόμων και συλλογικοτήτων γύρω από το διακύβευμα αποτελεί μοχλό πίεσης προς τις καθεστηκυίες δομές (πολιτικής, επικοινωνιακής και οικονομικής εξουσίας) και πολύτιμη πηγή πληροφόρησης.

Η ανάδυση και εγκαθίδρυση μιας εναλλακτικής έκφρασης στο επίκεντρο της δημόσιας σφαίρας είναι όμως πολύ δυσκολότερη εάν αυτή έχει σαν στόχο την διάρκεια, τη συνέχεια και την πρωτοβουλία κινήσεων ανεξάρτητα από την εκάστοτε επικαιρότητα. Το να αποσπάσει κανείς την προσοχή του ευρέως κοινού από την βιομηχανία του θεάματος με διάρκεια προϋποθέτει μεγαλύτερη ενέργεια και πόρους (ανθρώπινους, οικονομικούς, τεχνολογικούς) από μια απλή αντίδραση σε ένα δραματικό γεγονός.

Τέλος, το τρίτο πρόβλημα είναι ότι το διαδίκτυο, ως όχημα μιας εναλλακτικής δημόσιας έκφρασης από τα κάτω, έχει πλέον ισχυρούς αντιπάλους. Ο καιρός κατά τον οποίον η εξουσία έβλεπε το πολιτικοποιημένο κοινό του μέσου ως ένα ανάξιο προσοχής συνονθύλευμα από χίπιδες και πειρατές έχει περάσει ανεπιστρεπτί. Το διαδίκτυο αποτελεί πλέον σημαντικό διακύβευμα και βασικό κομμάτι του ευρύτερου πεδίου πολιτικής και κοινωνικής αντιπαράθεσης.

Έτσι τον τελευταίο καιρό παρατηρείται η ανάδυση μιας συμμαχίας με σκοπό την άσκηση ελέγχου και λογοκρισίας στο μέσο. Μέλη αυτής της αντικειμενικής συμμαχίας είναι αυταρχικά καθεστώτα, φορείς εξουσίας και υπηρεσίες καταστολής στις δυτικές δημοκρατίες καθώς και πολυεθνικές της βιομηχανίας του θεάματος και των τηλεπικοινωνιών.

Μέσω της υποτιθέμενης προστασίας των χρηστών από τους « κινδύνους του διαδικτύου » (πειρατεία, παιδεραστία κλπ), προωθούνται ρυθμίσεις, συμφωνίες και πρακτικές (Sopa, Acta, Hadopi, Deep Packet Inspection, βλέπε εδώ κι εδώ) με σκοπό την δημιουργία μιας νομοθετικής και τεχνολογικής υποδομής που να επιτρέπει την επιτήρηση, τον έλεγχο της πληροφορίας και εν τέλει την λογοκρισία της διαδικτυακής δημόσιας σφαίρας.

Το αποτέλεσμα αυτής της μάχης δε είναι γραμμένο ούτε στο DNA της ψηφιακής πληροφορίας, ούτε στην υποτιθέμενη φύση του μέσου. Είναι ζητούμενο, όπως και τα υπόλοιπα, και ως τέτοιο εξαρτάται από όλους μας.

Santiago de Chile, August 2011

Cairo, November 2011

Davis, University of California, November 2011

Athens, June 2011

Barcelona, May 2011

Neuruppin, Brandenburg, September 2011

Paris, La Defence, November 2011

Ankara, March 2011

Guangzhou, February 2011

Bangladesh, July 2010

Melbourne, November 2011

Moscow, October 2011

Roma, October 2011

Jerusalem, May 2011

Une version plus courte de cet article a été rédigée initialement pour la revue syndicale L’École émancipée

Le matin du 28 octobre dernier une foule s’est rassemblée au centre de Thessalonique brandissant des pancartes et des drapeaux. Les manifestants ont interrompu la parade militaire qui a lieu le même jour tous les ans en commémoration de l’entrée de la Grèce à la deuxième guerre mondiale.

Le président de la République – personnage respecté qui occupe une fonction honorifique – ainsi que les officiels l’accompagnant ont été obligés de partir sous les quolibets.

La même scène s’est répétée dans des dizaines de petites et moyennes villes du pays. Dans certains cas, des œufs et même des coups ont volé. C’est la première fois depuis soixante ans que des tels incidents ont lieu le jour de la fête nationale du « OXI » (Non opposé par le peuple grec aux forces de Mussolini en 1940).

Très patriotes, voire nationalistes pour certains, les Grecs  honorent habituellement ce type de cérémonie de même qu’ils respectent les plus hautes autorités de l’Etat, de l’Armée et de l’Eglise qui occupent les tribunes officielles lors des parades de militaires et d’écoliers.

Pas cette fois-ci. La colère était trop grande. Le « Non » brandi sur les pancartes des manifestants comportait une suite : « Non à la misère », « Non à la Troïka », « Non aux mesures d’austérité ».

La rage dégagée par la rue lors de cette journée, mais aussi lors des précédentes innombrables mobilisations, a été tellement forte qu’elle a obligé Georges Papandréou à une énième diversion politicienne : l’annonce un projet flou de référendum afin d’éviter des élections anticipées, puis son retrait sous la pression du couple Sarkozy-Merkel et des « marchés ».

Le « plan de sauvetage » de la Grèce

Pourtant, à peine 48 heures avant les évènements de Thessalonique, dans la nuit du 26 octobre, les chefs d’Etat de la zone euro réunis à Bruxelles avaient conclu un accord avec les banques présenté par les médias comme historique.

Ce dernier inclut notamment la restructuration de la dette du pays qui verra les détenteurs d’obligations émises par l’Etat grec en effacer approximativement la moitié (il s’agit d’une décote, haircut dans le langage des financiers).

Cette nouvelle n’a pas réjoui les Grecs qui savent désormais très bien ce qui les attend. Depuis deux ans ils ont eu droit au même scenario à plusieurs reprises : des annonces de l’Europe censées résoudre le « problème grec » une fois pour toutes (en fait des prêts successifs à des taux élevés) ; des mesures d’austérité socialement injustes imposées par la Troïka (EU, BCE, FMI) et appliquées avec zèle par le gouvernement socialiste ; l’échec programmé de celles-ci ; des nouvelles mesures encore plus dures…

C’est ainsi que le 19 octobre, au milieu d’une énième manifestation de masse, la majorité a voté le dernier paquet de mesures en date. En dépit de la mort d’un manifestant à la suite des heurts violents sur la place Syntagma, à quelques dizaines de mètres du Parlement, 154 députés du PASOK (parti socialiste grec) ont approuvé des nouvelles taxes exceptionnelles sur la propriété et sur le revenu et l’abaissement du seuil d’imposition minimal à 5000 euros par an, soit 1500 euros en dessous du seuil statistique de la pauvreté.

La restructuration de la dette décidée par l’Allemagne et la France le 26 octobre et imposée au gouvernement grec fait désormais consensus auprès des décideurs européens. Pourtant, elle risque de déstabiliser encore plus les fonds de retraites, détenteurs d’obligations de l’Etat, qui voient leurs avoirs fondre de moitié.

Ce qui signifie à coup sûr des nouvelles diminutions des retraites, voir l’arrêt pur et simple des versements. De même les banques grecques devront être nationalisées. Un comble pour un pays incité à privatiser toutes les entreprises publiques !

On comprend mieux maintenant pourquoi ceux qui soutenaient dès 2009 que l’effacement d’une partie de la dette grecque était inévitable, n’avaient pas été entendus. Il s’agissait d’utiliser la menace de la faillite afin d’imposer aux Grecs les mesures impopulaires de la Troïka.

Il s’agissait aussi de donner le temps nécessaire aux banques européennes de se débarrasser de leurs « actifs toxiques » que sont devenues les obligations grecques, désormais détenues en grande partie par la BCE. Une fois le risque systémique pour le système financier a semblé s’éloigner, la sentence finale pour la Grèce a pu être prononcée.

La thérapie de choc en Europe

Cette sentence, accompagnant la restructuration de la dette, consiste en une application radicale des préceptes économiques néolibéraux jusqu’au moins 2020 : privatisations tous azimut, vente du domaine public aux investisseurs privés, licenciements massifs de fonctionnaires, dérèglementation du marché du travail avec suppression des conventions collectives, abaissement généralisé des salaires dans le public et le privé – ce que les économistes appellent élégamment une « dévaluation interne ».

C’est La stratégie du choc, décrite par Naomi Klein, installée dans la durée.

Tout cela pour que la dette revienne en 2020 au même niveau qu’en…2009 ! Mais les conséquences de cette politique se font déjà sentir : dégradation du service public, baisse continuelle des revenus, chômage de masse, poids insupportable des impôts de toute forme, obligation de desservir auprès des banques les prêts obtenus avant la crise.

Tout cela détériore petit à petit la santé mentale et physique des Grecs les plus démunis, détruit le lien social, met à l’épreuve les familles et exacerbe la violence sociale.

Lors de l’accord du 26 octobre le gouvernement grec a accepté également que l’application stricte de ce programme soit supervisée par les représentants de la Commission européenne, du Fond monétaire internationale et de la Banque centrale européenne.

Aucune décision de nature économique et sociale ne pourra être prise par le gouvernement élu sans l’aval de ces instances. L’adoption des mesures comme la fameuse « règle d’or » par la Grèce, c’est à dire l’interdiction de présenter un budget déficitaire, est d’ores et déjà acquise sans faire l’objet du moindre débat.

Les mesures économiques socialement injustes sont ainsi accompagnées par des humiliations politiques répétées et par un déni pur et simple de démocratie.

Le plan de Bruxelles ne prévoit aucune possibilité pour les citoyens Grecs d’avoir une réelle prise sur leur destin collectif. C’est ainsi que, au delà de son confort matériel et son pouvoir d’achat, le peuple grec est en train de perdre sa dignité.

La Grèce comme laboratoire

Les manifestations massives et répétées des citoyens Grecs indignés par le destin de leur pays n’y font rien. La répression est à chaque fois au rendez-vous, facilitée par des provocateurs dont l’origine et les motivations restent obscures.

La violence policière est tellement systématique envers les manifestants pacifiques mais aussi les journalistes qu’elle semble avoir un objectif inavoué : casser le moral de ceux qui participent activement au mouvement social et effrayer ceux qui hésitent.

Cependant, malgré ses particularités, répétées avec délectation par les médias européens atteints d’une forme d’orientalisme, le cas grec n’est pas isolé. C’est un scenario du futur crédible pour beaucoup de pays européens au premier rang desquels la France.

La méthode avec laquelle la contrainte de la dette se transforme en politique économique est amenée à se reproduire ailleurs. D’ores et déjà l’Italie connaît le début du même scenario que la Grèce. Et les agences de notation s’immiscent de manière à peine dissimulée dans la politique française en rappelant au candidat du Parti socialiste les limites à ne pas dépasser.

Si il y a une leçon à tirer du cas grec, c’est la confirmation que désormais, face à de tels adversaires, les mouvements sociaux isolés au niveau d’un seul pays ne suffisent plus. Un projet politique alternatif à l’échelle de l’Europe et un mouvement social international le soutenant sont plus que jamais nécessaires.

Les illustrations photographiques de l’article sont proposées par leurs auteurs sous une licence Creative Commons. Cliquez sur les images pour plus d’informations.