Α

Στην Ελλάδα η κρίση στον χώρο των ΜΜΕ άρχισε να γίνεται αισθητή το 2008 και πλέον έχει λάβει διαστάσεις χιονοστιβάδας: καθίζηση της διαφήμισης και της κυκλοφορίας, μεγάλες ζημιές και αθρόες απολύσεις στα συγκροτήματα ΜΜΕ.

Οι λόγοι που εξηγούν αυτή την κατάσταση στην Ελλάδα είναι συγκυριακοί – όπως η οικονομική κρίση – αλλά και δομικοί. Για παράδειγμα η διαγώνια συγκέντρωση που θριάμβευσε τις τελευταίες δύο δεκαετίες στη χώρα επέτρεψε σε επιχειρηματίες να συντηρούν για χρόνια ζημιογόνα ΜΜΕ με σκοπό την άσκηση πίεσης στην πολιτική εξουσία, τη διαμόρφωση της κοινής γνώμης και εν τέλει την εξυπηρέτηση αλλότριων σκοπών. Το σκάσιμο της Ελληνικής « φούσκας » μοιραία λοιπόν επέφερε εκατόμβη στο χώρο.

Πλέον, τα παραδοσιακά εκδοτικά συγκροτήματα βλέπουν ως μόνη σανίδα σωτηρίας τους το διαδίκτυο. Η ιδέα αυτή όμως, πέρα από τον τεχνολογικό ντετερμινισμό που τη χαρακτηρίζει, αγνοεί κάποια βασικά προβλήματα οικονομικής και κοινωνικής φύσης.

Το διαδίκτυο αποτελεί πεδίο διαφημιστικού υπερανταγωνισμού και όχι ολιγοπωλίου όπως η τηλεόραση και ο τύπος. Αυτό σημάνει ότι, σε μια μικρή αγορά όπως η Ελλάδα, εκατοντάδες ιστότοποι ανταγωνίζονται για την προσοχή του (μικρού σχετικά) κοινού και για την διαφημιστική δαπάνη που αυτή συνεπάγεται.

Το μοντέλο που κερδίζει τη μάχη της επισκεψιμότητας είναι αυτό του copy-paste και της σκανδαλολογίας (χαμηλό κόστος/πολλά κλικ) στο οποίο ειδικεύονται pure-players και ψευδοblogs. Παράλληλα για να φτάσουν στο κοινό οι παραγωγοί περιεχομένου εξαρτώνται όλο και περισσότερο από ενδιάμεσους όπως η Google, η Apple και το Facebook που κρατούν για τον εαυτό τους τη μερίδα του λέοντος της διαφημιστικής υπεραξίας.

Την ίδια στιγμή το διαδικτυακό κοινό, έχοντας καλύψει την ανάγκη του για βασική ενημέρωση και ψυχαγωγία, αρνείται να πληρώσει για επιγραμμικά κακέκτυπα εφημερίδων και καναλιών. Αντίθετα, οι ίδιοι οι χρήστες συμμετέχουν στην παραγωγή και κυρίως στη διάδοση της πληροφορίας μέσω συμμετοχικών εργαλείων και διαδικασιών.

Στο διαδίκτυο ο πλουραλισμός και η καινοτομία στην ενημέρωση, με όλες τις αντιθέσεις τους, προέρχονται από τα κάτω και όχι από τα γραφεία υψηλόβαθμων στελεχών συγκροτημάτων επικοινωνίας.  Όμως το ερώτημα για το πως θα χρηματοδοτηθεί η ανεξάρτητη επαγγελματική δημοσιογραφία παραμένει ανοιχτό.

Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα Παρόν, 8/05/11

Ραδιοφωνική συνένετευξη στο Βασίλη Κουφόπουλο πάνω στο ίδιο θέμα 28/04/11

How News Happen

Η συλλογή των δεδομένων έγινε τον Ιούλιο του 2009 στην περιοχή της Βαλτιμόρης (ΗΠΑ). Οι ερευνητές του Project of Excellence in Journalism κατέγραψαν και ανέλυσαν όλες τις ειδήσεις που μεταδόθηκαν από το σύνολο των τοπικών ΜΜΕ (τηλεόραση, τύπος, ραδιόφωνο και διαδίκτυο).

Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι ο γραπτός τύπος είναι ακόμα το μέσο που παράγει τις περισσότερες πρωτότυπες ειδήσεις. Αντίθετα από ότι πιστεύεται, το διαδίκτυο (ιστότοποι προϋπαρχόντων ΜΜΕ, pure players, ιστολόγια) δεν ανέδειξε παρά ελάχιστα πρωτότυπα θέματα τοπικού ενδιαφέροντος την περίοδο της έρευνας.

Η έρευνα δείχνει ότι η γενικότερη τάση της πληροφόρησης είναι πληθωριστική: 80% των άρθρων και ραδιοτηλεοπτικών ρεπορτάζ που αναλύθηκαν δεν εμπεριείχαν καμία νέα και πρωτότυπη πληροφορία. Με άλλα λόγια το επικοινωνιακό σύστημα επιδίδεται σε μια ακατάσχετη επανάληψη των ίδιων πληροφοριών, κάτι που είχαμε επισημάνει σε ανάλογη έρευνα που αφορούσε την Γαλλία και έγινε πριν ένα χρόνο.

Σύμφωνα με το PEJ η εκβιομηχανοποιημένη παραγωγή και μετάδοση «ειδήσεων » ενδυναμώνει την « επίσημη » εκδοχή των γεγονότων  είτε αυτή προέρχεται από το κράτος (υπουργεία, κυβέρνηση, δημόσιοι οργανισμοί, αστυνομία) είτε από τις δημόσιες σχέσεις επιχειρήσεων.

Σε αυτό συνδράμει και η ποσοτική και ποιοτική μείωση της παραγωγής πρωτότυπου ρεπορτάζ από τις τοπικές εφημερίδες λόγω της μείωσης προσωπικού και των δραστικών περικοπών. Η συγκεκριμένη τάση έχει παρατηρηθεί σε αρκετές μελέτες τα τελευταία χρόνια όπως στην περίπτωση της έρευνας  The Quality & Independence of British Journalism του 2008.

Ο ρόλος του διαδικτύου σύμφωνα με την έρευνα του PEJ είναι περιορισμένος σε ότι αφορά την παραγωγή πρωτότυπων ειδήσεων αλλά κεντρικός πλέον σε ότι αφορά την διάχυση της πληροφορίας. Τα κοινωνικά δίκτυα αποτελούν πλέον τον κύριο τρόπο διάδοσης της πληροφορίας, κάτι που αυξάνει δραματικά την ταχύτητα της.

Από την  άλλη, η αστραπιαία διάδοσης της πληροφορίας που παρατηρείται στο διαδίκτυο συχνά λειτουργεί εις βάρος της ποιότητας και της αξιοπιστίας (επανάληψη, διάδοση ψεύτικων ειδήσεων,  αναπαραγωγή επίσημων εκδοχών, χειραγώγηση κλπ) .

Η αξία της πληροφόρησης μπορεί να εξετασθεί από την άποψη του κοινωνικού της ρόλου. Υπό αυτό το πρίσμα η πληροφόρηση αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση για την ομαλή λειτουργία της αστικής δημοκρατίας. Σύμφωνα με την θεωρία της δημόσιας σφαίρας του Γερμανού φιλόσοφου Jurgen Habermas, μόνο καλά και σφαιρικά πληροφορημένοι πολίτες μπορούν να ασκήσουν ικανοποιητικά έλεγχο στην εξουσία.

Από αυτό το χαρακτηριστικό των ΜΜΕ, ως βασικό συστατικό της πολιτικής, προκύπτει και η ιδέα ότι η δημοσιογραφική δραστηριότητα είναι εκ φύσεως διαφορετική και κατ’επέκταση δεν πρέπει να υπακούει μόνο σε οικονομικά κριτήρια.

Όμως η πραγματικότητα όπως τη βιώνουμε όλοι μας καθημερινά, λίγο έχει να κάνει με αυτό το ιδεατό. Η μαζική επικοινωνία σήμερα εξαρτάται εξολοκλήρου από την αγορά ακόμα και στις υποτιθέμενες με εμπορευματοποιημένες εκφάνσεις της όπως η, τύποις, δημόσια τηλεόραση.

Φαίνεται λοιπόν ότι, εν απουσία μη εμπορευματοποιημένων δομών μαζικής ενημέρωσης, η ποιότητα αλλά και η ίδια η ύπαρξη της πληροφόρησης εξαρτάται ευθέως από την οικονομική αξία της. Πως μπορεί όμως να μετρηθεί η αξία αυτή;

Από οικονομική άποψη, η αξία μιας πληροφορίας έχει δύο σκέλη. Από τη μία την αξία χρήσης και από την άλλη η αξία παραγωγής. Το οικονομικό αντικείμενο των ΜΜΕ είναι η εξισορρόπηση αυτών των δύο και η παραγωγή υπεραξίας. Με άλλα λόγια η επικοινωνιακή βιομηχανία έχει σαν στόχο να παράγει περιεχόμενα με κόστος μικρότερο από το ποσό που είναι διατεθειμένοι να πληρώσουν οι καταναλωτές για να τα αποκτήσουν.

Η πληροφορία όμως και ειδικότερα η γενικού ενδιαφέροντος ενημέρωση αποτελεί εκ φύσεως ένα αγαθό εμπειρίας. Αυτό σημαίνει ότι ο αναγνώστης, για παράδειγμα, δεν γνωρίζει την πραγματική αξία μιας εφημερίδας για τον ίδιο πριν την διαβάσει. Εξ ου και ο σημαντικός ρόλος του πρωτοσέλιδου που διατίθεται δωρεάν κρεμασμένο στα περίπτερα ως “κράχτης”. Ένα μικρό κομμάτι της πληροφορίας διανέμεται δωρεάν με σκοπό να μειώσει την αβεβαιότητα του δυνάμει αγοραστή.

Μια άλλη μέθοδος που εφαρμόζεται στην αγορά των αγαθών εμπειρίας είναι η αναζήτηση επιχορηγήσεων (subsidies) από άλλους φορείς εκτός των άμεσων καταναλωτών της πληροφορίας. Παραδοσιακά, οι επιχορηγήσεις στο χώρο του τύπου προέρχονται από τη διαφήμιση και τις μικρές αγγελίες. Τα έσοδα αυτών των δραστηριοτήτων επιτρέπουν στους εκδότες να προσφέρουν τις εφημερίδες σε τιμή χαμηλότερη του κόστους παραγωγής ούτως ώστε να προσελκύσουν αγοραστές.

Τα τελευταία χρόνια όμως η διάθεση των καταναλωτών να πληρώσουν για να αποκτήσουν πρόσβαση σε γενική ενημέρωση μειώνεται σταθερά. Δεν είναι τυχαία η άνθηση του δωρεάν τύπου. Ο “θόρυβος” της περιρρέουσας πληροφορίας γίνεται όλο και πιο έντονος, κυρίως μέσα από τα ραδιοτηλεοπτικά ΜΜΕ, δίνοντας την εντύπωση στον πολίτη ότι “ενημερώνεται”. Έτσι στις μεγάλες δυτικές χώρες οι πωλήσεις των εφημερίδων βρίσκονται σε κάθετη πτώση και η ανάπτυξη του διαδικτύου γίνεται παράλληλα με την σταδιακή παρακμή του γραπτού τύπου.

Όμως η επιγραμμική δημοσιογραφία, ως οικονομική δραστηριότητα, είναι ριζικά διαφορετική από την έκδοση εφημερίδων. Το πλεονέκτημα της έγκειται στην έλλειψη του υψηλού μεταβλητού κόστους που χαρακτηρίζει τον τύπο και προέρχετα από την εκτύπωση και διανομή των φύλλων. Από την άλλη, στις σημερινές οικονομικές συνθήκες, τα έσοδα των ενημερωτικών ιστότοπων είναι ισχνά σε σχέση με αυτά των παραδοσιακών ΜΜΕ.

Ο Frédéric Filloux, εκδότης της δωρεάν εφημερίδας 20 Minutes, έκανε πρόσφατα μια ενδιαφέρουσα άσκηση επί χάρτου που δείχνει την εγγενή αδυναμία του διαδικτύου να αναδείξει κερδοφόρες επιχειρήσεις που να παράγουν πρωτότυπη και ποιοτική δημοσιογραφία, συγκρίσιμη με αυτή των πιο έγκυρων εφημερίδων. Ιδού οι υπολογισμοί του.

Μια έγκυρη εφημερίδα όπως η New York Times διαθέτει προσωπικό σύνταξης περί τα 1400 άτομα (δημοσιογράφοι, φωτογράφοι, γραμματείς συντάξεως κτλ.). Η Los Angeles Times, παρά τις πρόσφατες απολύσεις, έχει 720, η Monde 400. Ο Filloux συμπεραίνει λοιπόν ότι ένας ανεξάρτητος ιστότοπος γενική ενημέρωσης με αξιοπρεπή στάνταρντ πρέπει να διαθέτει το λιγότερο σύνταξη 100 ατόμων.

Για τις μεγάλες δυτικές αγορές αυτό αντιστοιχεί χοντρικά σε κόστος 500.000 ευρώ το μήνα. Εάν προστεθούν τα λειτουργικά έξοδα (τεχνολογική υποστήριξη, διαφήμιση και μάρκετινγκ, διαχείριση) το μηνιαίο κόστος της επιχείρισης φτάνει περίπου τα 830.000 ευρώ.

Στη συνέχεια ο Filloux αναρωτιέται με πόσους επισκέπτες το κόστος λειτουργίας ενός τέτοιου ενημερωτικού ιστότοπου θα καλυπτόταν; Για να απαντήσει στην ερώτηση θέτει δύο δεδομένα. Πρώτο, ότι οι καταναλωτές αρνούνται να πληρώσουν για διαδικτυακή ενημέρωση. Δεύτερο, ότι η πιο ρεαλιστική εκτίμηση των διαφημιστικών εσόδων ανά επισκέπτη, με τα σημερινά δεδομένα, είναι τα 0,10 ευρώ. Σε αυτή την περίπτωση ένας ανεξάρτητος δημοσιογραφικός ιστότοπος για να επιζήσει χρειάζεται το λιγότερο 8,3 εκατομμύρια επισκέπτες (unique visitors) το μήνα.


Προς το παρόν κανένας από αυτούς δεν φτάνει αυτά τα νούμερα:

– The Huffington Post: 4m UV (Nielsen) 6mUV (claimed)
- Slate.com: 3mUV
- Tech Crunch: 3.2 mUV (claimed)
The Drudge Report: 3 mUV (Nielsen)

Μόνο οι ιστότοποι μεγάλων ΜΜΕ υπερκαλύπτουν αυτή την επισκεψιμότητα και αυτό μόνο στις ΗΠΑ:

- New York Times online: 21 mUV
- USA Today : 11 mUV
- WashingtonPost.com: 9 mUV

- LeFigaro.fr: 4.2 mUV
- LeMonde.fr: 3.5mUV

Όμως οι ιστότοποι αυτοί χρησιμοποιούν την παραγωγή και τους ανθρώπινους πόρους τεράστιων μηντακών οργανισμών χωρίς να έχουν κόστος. Με άλλα λόγια, όταν το nytimes.com αντιγράφει ένα άρθρο των New York Times το κόστος παραγωγής και η δημοσιογραφική δεξιότητα αναλαμβάνονται από τους τελευταίους. Μόνο βασιζόμενος στο δημοσιογραφικό κεφάλαιο της εφημερίδας ο συγκεκριμένος ιστότοπος μπορεί να παρουσιάσει κέρδη.

Τι γίνεται όμως με την ανεξάρτητη επαγγελματική δημοσιογραφία στο διαδίκτυο που δεν στηρίζεται στα παραδοσιακά ΜΜΕ; Ακόμα κι αν μειωθούν στο μισό οι δημοσιογράφοι της σύνταξης, το κόστος παραμένει δυσβάσταχτο για να συντηρηθεί μόνο από διαφημιστικά έσοδα.

Το συμπέρασμα του Filloux είναι ότι οικονομικός πήχης είναι πολύ ψηλά και δεν ευνοεί κάτι τέτοιο. Αντίθετα τα σημερινά δεδομένα σπρώχνουν προς την αναζήτηση της μέγιστης επισκεψιμότητας με το χαμηλότερο δυνατό κόστος, οδηγώντας με μαθηματική ακρίβεια σε “πιασάρικές” πρακτικές και χαμηλής στάθμης περιεχόμενα.

Πράγματι, η οικονομική αξία της δικτυακής δημοσιογραφίας ορίζεται ως πολύ χαμηλή από την αγορά. Ενώ μια δωρεάν εφημερίδα όπως η 20 Minutes παίρνει από τους διαφημιστές περίπου 18 ευρώ το χρόνο ανά αναγνώστη, ένας επιτυχημένος ιστότοπος όπως το Slate.com παίρνει μόνο 1,2. Η αξία αυτή αντιστοιχεί κατά κάποιο τρόπο στην τιμή που είναι διατεθειμένος να πληρώσει ο μέσος αναγνώστης η οποία στο διαδίκτυο τείνει προς το μηδέν.

Μια λύση για τη χρηματοδότηση ενός ανεξάρτητου επαγγελματικού ιστότοπου θα ήταν η ανάδυση ζήτησης ποιοτικής ενημέρωσης επί πληρωμή στο διαδίκτυο. Το δοκιμάζουν ο Daniel Schneidermann και ο Edwy Plenel στη Γαλλία αλλά και ο Στέλιος Κούλογλου. Από οικονομικής άποψης το εγχείρημα φαίνεται πολύ δύσκολο έως ακατόρθωτο. Τουλάχιστον προς το παρόν.

Μια πιο ρεαλιστική λύση υπό τις παρούσες συνθήκες είναι η ενδυνάμωση της ήδη υπάρχουσας μη εμπορικής ενημέρωσης στο διαδίκτυο ως εναλλακτική πρόταση απέναντι στα κυρίαρχα ΜΜΕ. Η προσπάθεια αυτή που εξελίσσεται στα μπλογκς και σε συμμετοχικούς ιστότοπους χρειάζεται όμως περαιτέρω οργάνωση και πόρους ώστε να μετουσιωθεί σε μαζικό μέσο.

Η δημοσιογραφία των πολιτών χρειάζεται επίσης διασύνδεση με εκείνα τα παραδοσιακά ΜΜΕ που δεν είναι υποταγμένα στη λογική του εύκολου κέρδους. Το τελευταίο αποτελεί κατά τη γνώμη μου απαραίτητη προϋπόθεση για την ανάπτυξη της.

Το 2007 το σύνολο των εσόδων του αμερικάνικου Τύπου από πωλήσεις και διαφημίσεις έπεσε κατά 7%, μείωση που δεν έχει επαναληφθεί παρά μόνο μια φορά τα τελευταία 60 χρόνια, το 2001 εν μέσω χρηματιστηριακής κρίσης. Από το 2003 οι εφημερίδες χάνουν σταθερά 2% της κυκλοφορίας τους κατά μέσο όρο κάθε χρόνο.

Κάποιες μεγάλες εφημερίδες χάσανε τα τελευταία χρόνια 20 με 30% του αναγνωστικού κοινού τους. Ταυτόχρονα, διάφοροι παράγοντες όπως ο ανταγωνισμός του διαδικτύου, η κρίση της αγοράς ακινήτων και η οικονομική συγκέντρωση στον τομέα των λιανικών πωλήσεων μείωσαν σημαντικά τα έσοδα από τις μικρές αγγελίες.

Η οικονομική κρίση είχε επιπτώσεις στο ιδιοκτησιακό καθεστώς και τον πλουραλισμό του ήδη συγκεντρωμένου αμερικάνικου Τύπου. Έτσι το 2007 σηματοδοτήθηκε από εξαγορές και συγχωνεύσεις (π.χ. ο όμιλος McClatchy αγόρασε το συγκρότημα Knight Ridder, και η News Corporation το Dow Jones & Company, εκδότη του Wall Street Journal ) αλλά και από το κλείσιμο πολλών μικρών εφημερίδων και περιοδικών.

Η αναδιάρθρωση των εκδοτικών συγκροτημάτων και η αναζήτηση τρόπων για ελαχιστοποίηση του κόστους λειτουργίας καταλήγει επίσης συστηματικά σε μείωση του δημοσιογραφικού δυναμικού. Παράλληλα οι συνθήκες εργασίας αυτών που μένουν χειροτερεύουν. Τα χαρακτηριστικά αυτά, όπως φαίνεται και εδώ, δεν αφορούν μόνο τις ΗΠΑ αλλά όλες τις ανεπτυγμένες χώρες με ελάχιστες εξαιρέσεις.

Το ερώτημα που γεννιέται εύλογα είναι το εξής: ποιες είναι οι επιπτώσεις αυτής της κατάστασης στην ποιότητα της πληροφόρησης που λαμβάνουν οι πολίτες;

Πρόσφατα, μια ερευνητική ομάδα από το πανεπιστήμιο του Cardiff προσπάθησε να απαντήσει στο ερώτημα μέσω μιας ενδελεχούς μελέτης του Βρετανικού Τύπου με τίτλο The Quality and Independence of British Journalism.

Στην έρευνα φαίνονται καθαρά οι επιπτώσεις της πίεσης για αύξηση της παραγωγικότητας που δέχονται οι δημοσιογράφοι τα τελευταία χρόνια. Έτσι οι Βρετανοί συντάκτες παράγουν σήμερα κατά μέσο όρο τρείς φορές περισσότερο περιεχόμενο και πριν από είκοσι χρόνια.

Η πρωτοφανής αυτή αύξηση της παραγωγικότητας δεν εξηγείται μόνο από τις τεχνικές βελτιώσεις (υπολογιστές, διαδίκτυο, κινητά τηλέφωνα). Σε μεγάλο βαθμό η αύξηση της δημοσιογραφικής παραγωγής γίνεται εις βάρος της ποιότητας της. Τα πρωτότυπα ρεπορτάζ και οι εκτενείς έρευνες γύρω από κοινωνικοπολιτικά ζητήματα όλο και λιγοστεύουν. Αντίθετα η έλλειψη χρόνου και η καθημερινή πίεση οδηγεί τους δημοσιογράφους όλο και περισσότερο στην αντιγραφή από δελτία δημοσίων σχέσεων και ειδησεογραφικών πρακτορείων.

Έτσι το 60% των άρθρων που εξετάστηκαν από την ερευνητική ομάδα βασίζεται εξολοκλήρου ή σε μεγάλο βαθμό στις δύο αυτές « προπαρασκευασμένες » πηγές. Το ποσοστό αυτό είναι σίγουρα χαμηλότερο από το πραγματικό αφού οι δημόσιες σχέσεις σε πολλές περιπτώσεις γίνονται μέσω αδιαφανών πρακτικών και δεν αφήνουν ίχνη.

Οι κυριότεροι χρήστες γραφείων δημοσίων σχέσεων είναι οι επιχειρήσεις οι οποίες προσπαθούν να επηρεάσουν την κάλυψη των δραστηριοτήτων τους από τα ΜΜΕ προσφέροντας στους δημοσιογράφους « μασημένο φαγητό », δηλαδή περιεχόμενο έτοιμο για χρήση.

Σύμφωνα με τους Βρετανούς ερευνητές, αυτή η ανακύκλωση πληροφοριών καταλήγει σταδιακά στην ομοιομορφία των θεμάτων που παρουσιάζονται από τα κυρίαρχα ΜΜΕ αλλά και στην στρέβλωση της πραγματικότητας. Αυτό γιατί, αντίθετα από την δημοσιογραφική δεοντολογία, στόχος των δημοσίων σχέσεων δεν είναι η αναζήτηση της αλήθειας και η υπεράσπιση του κοινωνικού συνόλου αλλά η προώθηση συγκεκριμένων επιχειρηματικών και πολιτικών συμφερόντων.

Τελικά, η οικονομική κρίση του Τύπου, που ιστορικά ενσαρκώνει το ποιοτικότερο κομμάτι της δημοσιογραφίας, δεν μπορεί παρά να οδηγήσει στην σταδιακή καταρράκωση της παραδοσιακής δημόσιας σφαίρας. Υπό αυτή την έννοια αποτελεί κίνδυνο για τη λειτουργία της δημοκρατίας.

Το πιο πρόσφατο παράδειγμα ήταν η επικοινωνιακή εκμετάλλευση από τον Πρόεδρο της Γαλλίας του δεσμού του με πρώην μοντέλο και η ανάδειξη της ροζ ιστορίας σε πρώτη είδηση, επικαλύπτοντας θέματα όπως η ασφαλιστική μεταρρύθμιση.

Από την άλλη, η όλο και μεγαλύτερη ανάπτυξη νέων διόδων πληροφόρησης όπως το διαδίκτυο, η ψηφιακή τηλεόραση και οι δωρεάν αστικές εφημερίδες έχει καταστήσει ευάλωτους τους παραδοσιακούς παράγοντες του Γαλλικού Τύπου και έχει ανοίξει το δρόμο για εξαγορές και συγχωνεύσεις.

Οι ανακατατάξεις αυτές οδηγούν στην επιδείνωση της οικονομικής συγκέντρωσης στον χώρο προς όφελος μεγάλων συγκροτημάτων. Τα τελευταία, με την ανοχή αν όχι την ενεργή υποστήριξη της πολιτικής εξουσίας, προσπαθούν να επιβάλλουν νέους όρους στις εργασιακές σχέσεις εκδοτών και δημοσιογράφων με απώτερο στόχο την υψηλότερη οικονομική κερδοφορία.

Οι προσπάθειες αυτές επικεντρώνονται σε δύο κατευθύνσεις: πρώτο, την μείωση του κόστους εργασίας – με την εξάλειψη των προνομιακών συλλογικών συμβάσεων, την συγκράτηση των μισθών και τις απολύσεις∙ και δεύτερο, την έξωση των δημοσιογράφων και των άλλων εργαζόμενων από τα κέντρα λήψης αποφάσεων που παραδοσιακά κατέχουν σε κάποιες εφημερίδες.

Ως αποτέλεσμα όλων αυτών, τους τελευταίους δύο μήνες δημοσιογράφοι και εργαζόμενοι σε αρκετές εφημερίδες κατέβηκαν σε απεργία, χωρίς αποτέλεσμα και μέσα σε σχετική αδιαφορία. Την αρχή έκαναν τον Νοέμβριο οι εργαζόμενοι στην μεγαλύτερη οικονομική εφημερίδα της χώρας Les Echos οι οποίοι απέργησαν επανειλημμένα ως ένδειξη διαμαρτυρίας για την εξαγορά της εφημερίδας τους από τον οίκο LVMH του πολυεκατομμυριούχου Bernard Arnault.

Τα συνδικάτα των δημοσιογράφων φοβούνται ότι η εξαγορά από έναν από τους δυνατότερους παράγοντες του γαλλικού οικονομικού συστήματος θα περιορίσει την ανεξαρτησία τους Η εξαγορά βέβαια προχώρησε και το όνομα του νέου διευθυντή της εφημερίδας ανακοινώθηκε στους δημοσιογράφους από τον ίδιο τον Σαρκοζύ, επιστήθιου φίλου του νέου ιδιοκτήτη.

Αρχές Δεκεμβρίου ήταν η σειρά των εργαζομένων στο L‘Express, ένα από τα γνωστότερα εβδομαδιαία πολιτικά περιοδικά της χώρας να απεργήσουν ζητώντας αυξήσεις. Τα περιοδικά Express και Expansion ανήκουν στο βελγικό όμιλο Roularta από το 2005 όταν τα είχε αγοράσει από τον βιομήχανο Dassault.

Τα τελευταία δύο χρόνια η Roularta εφάρμοσε μέτρα οικονομίας με απολύσεις και συγκράτηση μισθών με αποτέλεσμα το κόστος λειτουργίας του περιοδικού να μειωθεί κατά 10%. Όμως και για το 2008 η ιδιοκτησία αρνείται να δώσει αυξήσεις προτιμώντας τα πρίμ ανά περίπτωση.

Άλλο ένα συγκρότημα από το χώρο του Τύπου που γνωρίζει από τα μέσα Δεκεμβρίου απεργιακές κινητοποιήσεις είναι η Mondadori France, ιδιοκτήτρια 43 περιοδικών με υψηλές κυκλοφορίες μεταξύ των οποίων τα Closer και FHM.

Η Mondadori, που ελέγχεται από τον Σίλβιο Μπερλουσκόνι μέσω της Fininvest, αγόρασε το 2006 τα περιοδικά από τον όμιλο Εmap και εφάρμοσε αμέσως δρακόντειους περιορισμούς στους μισθούς για να αυξήσει την ήδη υψηλή κερδοφορία των εκδόσεων της.

Απεργία έγινε πριν από λίγες μέρες και σε μια από τις μεγαλύτερες τοπικές εφημερίδες της χώρας, την Progrès της Λυών. Η νέα ιδιοκτησία του συγκροτήματος EBRA, εν μέρει ελεγχόμενου από την τράπεζα Crédit Mutuel, θέλει να επιβάλει τη μείωση του προσωπικού της εφημερίδας από 900 σε 700 άτομα, κάτι που βρίσκει αντίθετα τα συνδικάτα.

Τέλος, παραμονές Χριστουγέννων το τρίο των Pierre Jeantet, Bruno Patino και Eric Fottorino που διευθύνει το εκδοτικό συγκρότημα της Le Monde παραιτήθηκε μετά από σύγκρουση που είχαν με τους εκπροσώπους των δημοσιογράφων οι οποίοι και ελέγχουν ένα ποσοστό του κεφαλαίου της εταιρείας.

Ήδη πριν από λίγους μήνες οι δημοσιογράφοι με πολλές δυσκολίες είχαν καταφέρει να « απολύσουν » τον πρώην διευθυντή του συγκροτήματος Jean-Marie Colombani του οποίου οι επιλογές για συνεχείς εξαγορές αποδείχθηκαν αποτυχημένες.

Η αφορμή για την ομαδική παραίτηση είναι η άρνηση των εκπροσώπων των δημοσιογράφων να ψηφίσουν τον ετήσιο απολογισμό της θυγατρικής του ιστότοπου lemonde.fr, στην οποία είναι μέτοχος και ο όμιλος Lagardère. Η πραγματική αιτία όμως είναι οι προσπάθειες του Lagardère να απελευθερωθεί από τον έλεγχο που ασκούν οι δημοσιογράφοι στην οικονομική στρατηγική του συγκροτήματος.

Το σύνολο των εξελίξεων αυτών έχει ως κοινό παρανομαστή την τάση για οικονομική συγκέντρωση στο χώρο του Τύπου με την παράλληλη αναζήτηση υψηλής κερδοφορίας από τους ισχυρούς νέους παράγοντες του χώρου. Η ενημέρωση αποτελεί για αυτούς ένα απλό εμπορικό προϊόν όπως τα γιαούρτια που βρίσκονται στα ράφια των σουπέρμάρκετ.

Η κοινωνική της διάσταση και η σημασία της για την καλή λειτουργία του δημοκρατικού συστήματος δεν αποτελούν δυστυχώς διακύβευμα στην κοινωνίας της αγοράς και του θεάματος.

Όπως αναφέρει ο ιστότοπος των New York Times, το Google ανακοίνωσε στις αρχές Σεπτεμβρίου ότι υπέγραψε συμβόλαια συνεργασίας με δύο από τα μεγαλύτερα πρακτορεία ειδήσεων σε παγκόσμιο επίπεδο Agence France-Presse (AFP) και Associated Press (AP) καθώς και με δύο άλλα μικρότερης εμβέλειας το Canadian Press (CP) και το Press Association (PA)[1]. Η συμφωνία αυτή αφορά την διανομή ειδήσεων των παραπάνω πρακτορείων από την υπηρεσία Google News, της οποίας η ελληνική έκδοση δημιουργήθηκε πρόσφατα.

Η εξέλιξη αυτή είναι σημαντική από πολλές απόψεις. Καταρχάς η απόφαση του Google να συνάψει εμπορικές συμφωνίες με τα πρακτορεία ειδήσεων συνιστά μια μεταστροφή της στρατηγικής που εφάρμοζε μέχρι τώρα η αμερικάνικη εταιρεία. Η ιδέα του Google News ανήκει στον Krishna Bharat, υπεύθυνου του τμήματος Research & Developement της εταιρείας. Με αφορμή τις επίθέσεις στο World Trade Center το 2001 ο Bharat έφτιαξε ένα πρόγραμμα που του επέτρεπε να παρακολουθεί σε πραγματικό χρόνο όλες τις σχετικές ειδήσεις που κυκλοφορούσαν στο διαδίκτυο.

Η βασική αρχή ήταν η δημιουργία ενός ρομπότ που διατρέχει τις σελίδες προεπιλεγμένων ιστότοπων εξάγοντας τους τίτλους των άρθρων που αναφέρονται σε ένα θέμα. Στη συνέχεια οι τίτλοι αυτοί, σε μορφή συνδέσμων, συντάσσονται σε μια ιστοσελίδα δημιουργώντας έτσι κάτι ανάμεσα σε « ηλεκτρονική εφημερίδα » και επισκόπηση Τύπου. Ο αναγνώστης έχει έτσι μια σύνοψη των κυριότερων ειδήσεων και αν θέλει να διαβάσει ένα άρθρο ολόκληρο δεν έχει παρά να κλικάρει στο ανάλογο σύνδεσμο και να φτάσει έτσι στην αρχική πηγή.

Η υπηρεσία παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στο αμερικάνικο κοινό την άνοιξη του 2002 και στη συνέχεια σε άλλες χώρες όπως η Γαλλία το 2003. Σήμερα το Google News υπάρχει σε 40 διαφορετικές γλώσσες και καταγράφει δεκάδες χιλιάδες πηγές. Η επιτυχία της υπηρεσίας είναι δεδομένη αφού κατατάσσεται ήδη μέσα στις δημοφιλέστερες πηγές πληροφόρησης σε πολλές χώρες μεταξύ των οποίων οι ΗΠΑ, η Μεγάλη Βρεταννία και η Γαλλία[2].

Ταυτόχρονα όμως ο τρόπος λειτουργίας του Google News δημιούργησε αρκετά προβλήματα στην εταιρεία αφού πολλοί εκδότες και πρακτορεία ειδήσεων ισχυρίστηκαν ότι παραβιάζει τα πνευματικά τους δικαιώματα. Ο ισχυρισμός αυτός βασίστηκε στο γεγονός ότι το Google News αναπαράγει τίτλους άρθρων που ανήκουν στους εκδότες χωρίς την συγκατάθεση τους. Έτσι το 2006 το Google καταδικάστηκε από δικαστήριο του Βελγίου για παραβίαση πνευματικών δικαιωμάτων. Παρόμοια προβλήματα αντιμετώπισε και στη Γαλλία το 2003 και οι τοπικοί αντιπρόσωποι της εταιρείας αναγκάστηκαν να διαπραγματευτούν με γαλλικές εφημερίδες όπως η Le Monde και η Les Echos. Παράλληλα το πρακτορείο AFP μήνυσε το Google το 2005 σε δικαστήριο των ΗΠΑ για τον ίδιο ακριβώς λόγο.

Τα δικαστικά αυτά προβλήματα εμπόδιζαν μέχρι πρόσφατα το Google να εκμεταλευτεί εμπορικά την υπηρεσία η οποία και δεν περιελάμβανε διαφημίσεις. Ενώ στην αρχή η επίσημη θέση της αμερικάνικης εταιρείας ήταν ότι δεν παραβίαζε τα πνευματικά δικαιώματα των εκδοτών και ότι είχε κάθε δικάιωμα να αναπαράγει τους τίτλους των άρθρων, η σύναψη συμφωνιών με τα πρακτορεία ειδήσεων αποτελεί έμμεση παραδοχή ότι η διεκδικήσεις των πρακτορείων ήταν νόμιμες.

Η αλλαγή πλέυσης του Google σημαίνει ταυτόχρονα ότι η στρατηγική του στο τομέα της πληροφόρησης πλησιάζει περισσότερο αυτή του ανταγωνιστή του Yahoo, που βασίζεται στην αγορά άρθρων και τη διάθεση τους από τη διαδικτυακή του πύλη.

Η εξέλιξη αυτή ανοίγει το δρόμο για την εμπορική εκμετάλλευση του Google News μέσω διαφημίσεων και ουσιαστικά καθιστά την αμερικανική εταιρεία άμεσο ανταγωνιστή όλων των παραδοσιακών online media. Με τεχνολογική ισχύ και οικονομικά μέσα ασύγκριτα μεγαλύτερα από αυτά κάθε παραδοσιακού εκδότη…