Santiago de Chile, August 2011

Cairo, November 2011

Davis, University of California, November 2011

Athens, June 2011

Barcelona, May 2011

Neuruppin, Brandenburg, September 2011

Paris, La Defence, November 2011

Ankara, March 2011

Guangzhou, February 2011

Bangladesh, July 2010

Melbourne, November 2011

Moscow, October 2011

Roma, October 2011

Jerusalem, May 2011

Une version plus courte de cet article a été rédigée initialement pour la revue syndicale L’École émancipée

Le matin du 28 octobre dernier une foule s’est rassemblée au centre de Thessalonique brandissant des pancartes et des drapeaux. Les manifestants ont interrompu la parade militaire qui a lieu le même jour tous les ans en commémoration de l’entrée de la Grèce à la deuxième guerre mondiale.

Le président de la République – personnage respecté qui occupe une fonction honorifique – ainsi que les officiels l’accompagnant ont été obligés de partir sous les quolibets.

La même scène s’est répétée dans des dizaines de petites et moyennes villes du pays. Dans certains cas, des œufs et même des coups ont volé. C’est la première fois depuis soixante ans que des tels incidents ont lieu le jour de la fête nationale du « OXI » (Non opposé par le peuple grec aux forces de Mussolini en 1940).

Très patriotes, voire nationalistes pour certains, les Grecs  honorent habituellement ce type de cérémonie de même qu’ils respectent les plus hautes autorités de l’Etat, de l’Armée et de l’Eglise qui occupent les tribunes officielles lors des parades de militaires et d’écoliers.

Pas cette fois-ci. La colère était trop grande. Le « Non » brandi sur les pancartes des manifestants comportait une suite : « Non à la misère », « Non à la Troïka », « Non aux mesures d’austérité ».

La rage dégagée par la rue lors de cette journée, mais aussi lors des précédentes innombrables mobilisations, a été tellement forte qu’elle a obligé Georges Papandréou à une énième diversion politicienne : l’annonce un projet flou de référendum afin d’éviter des élections anticipées, puis son retrait sous la pression du couple Sarkozy-Merkel et des « marchés ».

Le « plan de sauvetage » de la Grèce

Pourtant, à peine 48 heures avant les évènements de Thessalonique, dans la nuit du 26 octobre, les chefs d’Etat de la zone euro réunis à Bruxelles avaient conclu un accord avec les banques présenté par les médias comme historique.

Ce dernier inclut notamment la restructuration de la dette du pays qui verra les détenteurs d’obligations émises par l’Etat grec en effacer approximativement la moitié (il s’agit d’une décote, haircut dans le langage des financiers).

Cette nouvelle n’a pas réjoui les Grecs qui savent désormais très bien ce qui les attend. Depuis deux ans ils ont eu droit au même scenario à plusieurs reprises : des annonces de l’Europe censées résoudre le « problème grec » une fois pour toutes (en fait des prêts successifs à des taux élevés) ; des mesures d’austérité socialement injustes imposées par la Troïka (EU, BCE, FMI) et appliquées avec zèle par le gouvernement socialiste ; l’échec programmé de celles-ci ; des nouvelles mesures encore plus dures…

C’est ainsi que le 19 octobre, au milieu d’une énième manifestation de masse, la majorité a voté le dernier paquet de mesures en date. En dépit de la mort d’un manifestant à la suite des heurts violents sur la place Syntagma, à quelques dizaines de mètres du Parlement, 154 députés du PASOK (parti socialiste grec) ont approuvé des nouvelles taxes exceptionnelles sur la propriété et sur le revenu et l’abaissement du seuil d’imposition minimal à 5000 euros par an, soit 1500 euros en dessous du seuil statistique de la pauvreté.

La restructuration de la dette décidée par l’Allemagne et la France le 26 octobre et imposée au gouvernement grec fait désormais consensus auprès des décideurs européens. Pourtant, elle risque de déstabiliser encore plus les fonds de retraites, détenteurs d’obligations de l’Etat, qui voient leurs avoirs fondre de moitié.

Ce qui signifie à coup sûr des nouvelles diminutions des retraites, voir l’arrêt pur et simple des versements. De même les banques grecques devront être nationalisées. Un comble pour un pays incité à privatiser toutes les entreprises publiques !

On comprend mieux maintenant pourquoi ceux qui soutenaient dès 2009 que l’effacement d’une partie de la dette grecque était inévitable, n’avaient pas été entendus. Il s’agissait d’utiliser la menace de la faillite afin d’imposer aux Grecs les mesures impopulaires de la Troïka.

Il s’agissait aussi de donner le temps nécessaire aux banques européennes de se débarrasser de leurs « actifs toxiques » que sont devenues les obligations grecques, désormais détenues en grande partie par la BCE. Une fois le risque systémique pour le système financier a semblé s’éloigner, la sentence finale pour la Grèce a pu être prononcée.

La thérapie de choc en Europe

Cette sentence, accompagnant la restructuration de la dette, consiste en une application radicale des préceptes économiques néolibéraux jusqu’au moins 2020 : privatisations tous azimut, vente du domaine public aux investisseurs privés, licenciements massifs de fonctionnaires, dérèglementation du marché du travail avec suppression des conventions collectives, abaissement généralisé des salaires dans le public et le privé – ce que les économistes appellent élégamment une « dévaluation interne ».

C’est La stratégie du choc, décrite par Naomi Klein, installée dans la durée.

Tout cela pour que la dette revienne en 2020 au même niveau qu’en…2009 ! Mais les conséquences de cette politique se font déjà sentir : dégradation du service public, baisse continuelle des revenus, chômage de masse, poids insupportable des impôts de toute forme, obligation de desservir auprès des banques les prêts obtenus avant la crise.

Tout cela détériore petit à petit la santé mentale et physique des Grecs les plus démunis, détruit le lien social, met à l’épreuve les familles et exacerbe la violence sociale.

Lors de l’accord du 26 octobre le gouvernement grec a accepté également que l’application stricte de ce programme soit supervisée par les représentants de la Commission européenne, du Fond monétaire internationale et de la Banque centrale européenne.

Aucune décision de nature économique et sociale ne pourra être prise par le gouvernement élu sans l’aval de ces instances. L’adoption des mesures comme la fameuse « règle d’or » par la Grèce, c’est à dire l’interdiction de présenter un budget déficitaire, est d’ores et déjà acquise sans faire l’objet du moindre débat.

Les mesures économiques socialement injustes sont ainsi accompagnées par des humiliations politiques répétées et par un déni pur et simple de démocratie.

Le plan de Bruxelles ne prévoit aucune possibilité pour les citoyens Grecs d’avoir une réelle prise sur leur destin collectif. C’est ainsi que, au delà de son confort matériel et son pouvoir d’achat, le peuple grec est en train de perdre sa dignité.

La Grèce comme laboratoire

Les manifestations massives et répétées des citoyens Grecs indignés par le destin de leur pays n’y font rien. La répression est à chaque fois au rendez-vous, facilitée par des provocateurs dont l’origine et les motivations restent obscures.

La violence policière est tellement systématique envers les manifestants pacifiques mais aussi les journalistes qu’elle semble avoir un objectif inavoué : casser le moral de ceux qui participent activement au mouvement social et effrayer ceux qui hésitent.

Cependant, malgré ses particularités, répétées avec délectation par les médias européens atteints d’une forme d’orientalisme, le cas grec n’est pas isolé. C’est un scenario du futur crédible pour beaucoup de pays européens au premier rang desquels la France.

La méthode avec laquelle la contrainte de la dette se transforme en politique économique est amenée à se reproduire ailleurs. D’ores et déjà l’Italie connaît le début du même scenario que la Grèce. Et les agences de notation s’immiscent de manière à peine dissimulée dans la politique française en rappelant au candidat du Parti socialiste les limites à ne pas dépasser.

Si il y a une leçon à tirer du cas grec, c’est la confirmation que désormais, face à de tels adversaires, les mouvements sociaux isolés au niveau d’un seul pays ne suffisent plus. Un projet politique alternatif à l’échelle de l’Europe et un mouvement social international le soutenant sont plus que jamais nécessaires.

Les illustrations photographiques de l’article sont proposées par leurs auteurs sous une licence Creative Commons. Cliquez sur les images pour plus d’informations.

Malgré d’énormes et réelles marges de manoeuvre concernant la taxation des revenus des grandes entreprises (armateurs grecs compris), de l’Église orthodoxe et des milliards d’euros dans des comptes des banques suisses, le gouvernement grec en accord avec la troïka, a annoncé une série d’impôts qui vont peser sur les bas et moyens revenus:

• Une taxe exceptionnelle sur la propriété (résidence) de plusieurs centaines d’euros. Un non-paiement de cette taxe, qui sera envoyée avec la facture d’électricité, conduira a une coupure de la fourniture d’électricité. Cette taxe sera versée pour 2011 et 2012.
• Une taxe exceptionnelle et importante sur les revenus de 2010 (décidée en Septembre 2011), de 2011 et 2012. Toutes ces taxes seront payées en 2012 dans un contexte de baisse de salaires et de retraites, de chômage a 16% (19% en 2012) et de récession (4e année en 2012). Cette taxe exceptionnelle sera infligée jusqu’en 2015.
• Une taxe pour les professions libérales qui correspond à 500 euros par an jusqu’en 2015 aussi  (ceci inclut des professions plutôt riches mais aussi des revenus modestes comme des plombiers, etc).
• Le seuil d’imposition minimal a ete diminué à 5000 euros, soit 1500 euros en dessous du seuil statistique de la pauvreté. Et cela dans un pays avec des transferts sociaux parmi les plus faibles en Europe. Le statut même de pauvre est bafoué.
• Les prix des services publics augmentent continuellement, comme celui de l’électricité et des transports publics, de même pour l’essence et le pétrole, qui est le combustible utilisé pour chauffer les maisons. La pauvreté énergétique guette.

L’hiver 2011- 2012 s’annonce rude. Les politiques actuelles conduisent à la marginalisation d’une grande partie de la population et à la hausse de la criminalité. Les risques de déstabilisation majeure de la cohésion sociale sont grandissants. Il est évident que des dizaines de milliers de ménages vont craquer sous la pression exercée simultanement par:

• La baisse continuelle des revenus, le chômage de masse, la suppression de l’état social, etc.
• Le poids insupportable des impôts de toute forme (exceptionnels, directs et indirects).
• L’obligation de desservir aupres des banques les prets qui avaient été obtenus avant la crise.

En amont, c’est a dire au niveau de la troika et de ses cadres et dirigeants, le but semble être désormais clair. Mettre la main sur la propriété immobilière détenue par les ménages grecs qui est en moyenne plus importante qu’en Europe occidentale en raison d’un exode rural plus recent.

L’incapacité de pouvoir supporter l’ensemble de ces dépenses va amener les ménages à se défaire de leurs maisons, terrains et autres biens, a des prix dérisoires. Cette attitude prédatrice de la part de la troïka ne devrait pas surprendre. Il s’agit de faire payer quoi qu’il arrive la facture de la crise par les peuples.

Les populations des autres pays européens doivent comprendre que la politique exercée en Grèce a dépassé depuis longtemps le stade de l’austérité. Il s’agit d’une véritable attaque prédatrice des marchés financiers et de leurs employés a l’égard de la société grecque.

L’hiver 2012 s’avérera sans doute un des plus durs pour la population. Au moindre événement malheureux (comme en 2008), on ne devra pas être surpris par une expression incontrôlable, violente et aveugle du désarroi social.

Υ.E.  du groupe La situation sociale en Grèce

Το συνέδριο διοργανώνεται από το Τμήμα Κοινωνιολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου, τη Διεθνή Ένωση Γαλλόφωνων Κοινωνιολόγων (AISLF), τη Διεθνή Κοινωνιολογική Ένωση (ISA) και πιο συγκεκριμένα την Ερευνητική επιτροπή: «Κοινωνιολογία της Επικοινωνίας, της Γνώσης και του Πολιτισμού» (της οποίας, ένα από τα πρώτα μέλη, υπήρξε ο E. Morin) καθώς και από το Εθνικό Κέντρο Κοινωνικών Ερευνών (ΕΚΚΕ), με την υποστήριξη του Γαλλικού Ινστιτούτου Αθηνών.

Το συνέδριο, θα λάβει χώρα στις 26 Μαΐου στο Μουσείο της Ακρόπολης, και στις 27 και 28 Μαΐου στο Auditorium του Institut français d’Athènes.

Θα μιλήσουν ο Edgar Morin, ο André Petitat, πρόεδρος της Διεθνής Ένωσης Γαλλόφωνων Κοινωνιολόγων από το Πανεπιστήμιο της Λωζάνης και μερικοί από τους σημαντικότερους Γάλλους κοινωνιολόγους, όπως ο Lucien Sfez από το Πανεπιστήμιο Paris 1 Panthéon-Sorbonne, ο Michel Maffesoli από το Πανεπιστήμιο Paris Descartes, ο Bruno Péquignot από το Πανεπιστήμιο Sorbonne Nouvelle – Paris 3 και ο Pierre Bouvier από το Πανεπιστήμιο Paris 10 Nanterre. Η είσοδος θα είναι ελεύθερη.

Σκοπός του Συνεδρίου είναι μία επίκαιρη κοινωνιολογική προσέγγιση όλων των πεδίων της σύγχρονης καθημερινής ζωής όπου ανακύπτει το διακύβευμα  «πολιτισμός-βαρβαρότητα»: στην επικοινωνία και στις «παγκόσμιες» αφηγήσεις, στις διαδικασίες προσδιορισμού ταυτοτήτων (και τη θέση του «άλλου»), στις σχέσεις εξουσίας ή στις σχέσεις «χρόνου» – «χώρου». Θα υπάρξουν επίσης θεματικές σχετικές με το έργο του Edgar Morin.

Πρόγραμμα (στα γαλλικά)

Πρόσκληση

Η δολοφονία του

Παρακάτω θα αναφέρω κάποιες παραμέτρους που ενώ στην πραγματικότητα είναι βασικές για την κατανόηση του θέματος, υποβαθμίζονται ή αγνοούνται από τον επιφανειακό σχολιασμό.

Ανωνυμία και ψευδωνυμία στην ιστορία

Είναι σαφές ότι η ανωνυμία και η ψευδωνυμία στη δημόσια έκφραση δεν είναι προϊόντα του διαδικτύου αλλά ταυτίζονται με την ανακάλυψη της γραφής που επιτρέπει τον διαχωρισμό του λόγου από το φυσικό σώμα αυτού που τον εκφέρει. Συστηματική χρήση της ανωνυμία και της ψευδωνυμίας γίνεται ιδιαίτερα σε κάθε ιστορική συγκυρία όπου υπάρχει λογοκρισία και έλεγχος των μέσων δημόσιας έκφρασης από την εξουσία (κράτος, εκκλησία, γραφειοκρατία, οικονομική συγκέντρωση).

Χαρακτηριστική περίπτωση είναι αυτή του Διαφωτισμού και της προεπαναστατικής περιόδου στη Γαλλία κατά την οποία η χρήση της ανωνυμίας και της ψευδωνυμίας επέτρεψε την ανοιχτή κριτική της βασιλικής εξουσίας (Delon, 1992).  Άλλη περίπτωση είναι η χρήση της ανωνυμίας στον περιοδικό τύπο από γυναίκες συγγραφείς στην Αγγλία κατά τον 19^ο αιώνα. Η πρακτική αυτή τους επέτρεπε να ξεφεύγουν από τους περιορισμούς στην έκφραση που επέβαλλε στο γυναικείο φύλο η συντηρητική Βικτωριανή κοινωνία (Easley, 2004).

Εξαρχής η ανωνυμία και η ψευδωνυμία επέτρεψε την  άσκηση της ελεύθερης έκφρασης, αλλά και την κατάχρηση αυτής της ελευθερίας. Χαρακτηριστική περίπτωση της διττής φύσης της ανωνυμίας είναι οι λίβελοι, μικρά καυστικά κείμενα που καταφέρονται ενάντια σε γνωστές προσωπικότητες και που αναπτύχθηκαν ιδιαίτερα τον 17^ο και 18^ο αιώνα στη Γαλλία. Από τη μια οι λίβελοι στηλίτευαν πραγματικά γεγονότα και πράξεις της εξουσίας με αθυροστομία και απόλυτη ελευθερία λόγου, από την άλλη πολλές φορές διέσπειραν συκοφαντίες με στόχο την παραπληροφόρηση και τη χειραγώγηση του κοινού (Roussin, 1998).

Από τη σύντομη αυτή ιστορική αναδρομή συμπεραίνουμε ότι ουσιαστικά το διαδίκτυο συμμετέχει σε ένα κοινωνικό φαινόμενο, όπως η ανωνυμία και η ψευδωνυμία, το οποίο είναι συνυφασμένο με τη δημόσια έκφραση εδώ και αιώνες και το οποίο, παρόλες της αρνητικές του πλευρές, έχει συνεισφέρει στη σφυρηλάτηση μιας (εν μέρει) ελεύθερης δημόσιας σφαίρας.

Σύγχυση μεταξύ δύο διαφορετιών εννοιών

Η δεύτερη παράμετρος του θέματος είναι ποιοτική. Στις σχετικές συζητήσεις συχνά συγχέονται οι έννοιες της ανωνυμίας και της ψευδωνυμίας στο διαδίκτυο οι οποίες όμως δεν αναφέρονται στο ίδιο φαινόμενο. Ιστορικά, η έννοια της ανωνυμίας στο διαδίκτυο συνδέεται με την προστασία των προσωπικών δεδομένων του χρήστη. Πρόκειται δηλαδή για τη μη σύνδεση ενός πραγματικού προσώπου με τις επιγραμμικές δραστηριότητες που αυτό αναπτύσσει. Όπως κανείς δεν θέλει την πλήρη διαφάνεια της καθημερινότητας του στον φυσικό κόσμο έτσι δεν τη θέλει και στον διαδικτυακό.  Η ανωνυμία υπό αυτή την έννοια είναι κάτι θεμιτό αφού προστατεύει την ιδιωτικότητα του χρήστη (Οravec, 2003).

Η αρνητική έμφαση στην έννοια της διαδικτυακής ανωνυμίας δόθηκε μέσω της ανάδυσης της μπλογκοσφαίρας και πιο συγκεκριμένα της δυνατότητας που δίνουν οι πλατφόρμες δημοσίευσης για ανώνυμο σχολιασμό (χωρίς υπογραφή ή με υπογραφή μίας χρήσης). Το φαινόμενο του ανώνυμου σχολιασμού στα ιστολόγια αναπτύχθηκε με γοργούς ρυθμούς και έδωσε χώρο στις πιο επαίσχυντες πρακτικές δημόσιου λόγου, πυροδοτώντας ταυτόχρονα τις πρώτες σκέψεις περί ελέγχου και άρση της ανωνυμίας στο διαδίκτυο.

Από την άλλη, η έννοια της ψευδωνυμίας είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την ιστορία του διαδικτύου αφού αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της κουλτούρας των χάκερς και των cyberpunks (May, 1994). Ουσιαστικά πρόκειται περί της χρήσης διαδικτυακής περσόνας η οποία, χωρίς να είναι πραγματική  ταυτότητα, είναι αναγνωρίσιμη μέσω των διαχρονικών χαρακτηριστικών της: όνομα χρήστη σε υπηρεσίες και κοινότητες, άβαταρ σε επιγραμμικά παιχνίδια, προφίλ σε κοινωνικά δίκτυα κλπ.

Ενώ η χρήση ψευδωνύμου δεν είναι αποκλειστική (συχνά οι χρήστες έχουν περισσότερα από ένα ψευδώνυμα, πιο σπάνια περισσότεροι από ένας χρήστες έχουν το ίδιο ψευδώνυμο), εντούτοις τις περισσότερες φορές η ψευδωνυμία χαρακτηρίζεται από διάρκεια στο χρόνο αλλά και κοινωνική επένδυση από μεριάς του χρήστη, με την έννοια της αναγνωρισιμότητας, επιρροής και φήμης που μπορεί να συσσωρεύσει. Μάλιστα έρευνα έχει δείξει ότι η ψευδωνυμία ενός ιστολογίου δεν έχει αρνητική επιρροή στην εκτίμηση του κοινού αντίθετα από άλλες παραμέτρους όπως η ανορθογραφία (Chesney, Su, 2009).

Υπό αυτή την έννοια, η ψευδωνυμία αποτελεί πέδη στην αλόγιστη συκοφαντία και δεν πρέπει να συγχέεται με τον ανώνυμο σχολιασμό.  Βέβαια, η ευκολία δημιουργίας μεγάλου αριθμού ψευδωνύμων στο διαδίκτυο έχει χαμηλώσει εξαιρετικά τις προϋποθέσεις για συνεχή εναλλαγή περσόνας, δίνοντας έτσι την δυνατότητα σε κάποιον να αποφύγει το κοινωνικό κόστος μιας άσχημης ή αντικοινωνικής συμπεριφοράς του (Friedman, Resnick, 2001)

Η ανωνυμία ως μέσο κριτικής και αποκαλύψεων

Η τρίτη παράμετρος έχει να κάνει με τις περιπτώσεις στις οποίες η ανωνυμία ή η ψευδωνυμία αποτελούν τον μόνο τρόπο έκφρασης, κριτικής ή αποκάλυψης μιας είδησης. Η δημοσιογραφική δεοντολογία έχει εδώ και δεκαετίες θέσει την προστασία των πηγών ως κανόνα. Αυτό για να προστατεύσει τους πληροφοριοδότες από τυχόν αντίποινα. Αυτή η πρακτική αναπτύσσεται στο διαδίκτυο σε μαζική κλίμακα μέσα από υπηρεσίες όπως το Wikileaks.

Οι αποκαλύψεις του Wikileaks σχετικά με τον πόλεμο στο Αφγανιστάν που έκαναν πάταγο στα παγκόσμια ΜΜΕ δεν θα ήταν δυνατόν να γίνουν χωρίς την ανωνυμία αυτών που διέρρευσαν τα έγγραφα του αμερικάνικου στρατού αλλά και την ψευδωνυμία των βασικών συντελεστών του Wikileaks. Εκτός του ιδρυτή Julian Assange που εκπροσωπεί δημόσια την οργάνωση, όλοι οι συνεργάτες του καλύπτονται πίσω από ψευδώνυμα ώστε να αποφύγουν τυχόν κυρώσεις και πιέσεις εκ μέρους των θιγόμενων από τις αποκαλύψεις.

Στην συγκεκριμένη, ιδιαίτερη, περίπτωση η μυστικότητα που στηρίζεται και στην τεχνολογία (μέθοδοι κρυπτογράφησης, αποκεντρωμένα δίκτυα κλπ) είναι βασικό συστατικό της αποτελεσματικότητας του Wikileaks και αποτελεί εχέγγυο για την αποκάλυψη σκανδάλων.

Σε ατομικό επίπεδο η ανωνυμία και η ψευδωνυμία αποτελούν βασικό τρόπο κριτικής μιας οργάνωσης (επιχείρηση, στρατός, κράτος) από μέλη της που τελούν υπό ιεραρχικό έλεγχο (εργαζόμενοι, στρατιώτες, δημόσιοι υπάλληλοι). Συχνά. η δυνατότητα ανώνυμης ή ψευδώνυμης καταγγελίας μέσω διαδικτύου ισορροπεί κατά κάποιο τρόπο την αποδυνάμωση των παραδοσιακών συλλογικών φορέων όπως τα συνδικάτα (Schoneboom, 2007).

Η παρουσίαση του εαυτού στην καθημερινή ζωή

Τέλος, η τέταρτη παράμετρος είναι κοινωνιολογική. Είναι κοινός τόπος στην κοινωνιολογία ότι στην καθημερινή μας ζωή όλοι υιοθετούμε διαφορετικές συμπεριφορές και φοράμε άλλα « προσωπεία » στις κοινωνικές συναλλαγές μας σε σχέση με τη φύση τους. Άλλη εικόνα δείχνει κάποιος στο αφεντικό του, άλλη στο σύντροφό του, άλλη στον περιπτερά της γειτονιάς. Όπως έχει δείξει ο Goffman (1959), η ισορρόπηση μεταξύ των διαφορετικών κοινωνικών σχέσεων που αναπτύσσουμε επιτυγχάνεται μέσω του φιλτραρίσματος των πληροφοριών που εκπέμπουμε ή αποσιωπούμε σε κάθε συνομιλητή. Αφού δεν είμαστε λοιπόν επώνυμοι ούτε αναγνωρίσιμοι με τον ίδιο τρόπο σε κάθε έκφανση της καθημερινής μας ζωής γιατί να είμαστε στο διαδίκτυο;

Οι τέσσερις αυτές παράμετροι στις οποίες αναφέρθηκα, μεταξύ άλλων, δείχνουν το γιατί η ανωνυμία και η ψευδωνυμία στο διαδίκτυο πρέπει να θεωρούνται όχι μόνο ανεκτές πρακτικές αλλά ατομικό δικαίωμα και ως τέτοιο πρέπει να προστατευθούν. Αυτό δεν αναιρεί την αρνητική χρήση τους (συκοφαντία, λαϊκισμός, ρατσισμός, παραπληροφόρηση) που μπορεί να φτάσει ακόμη και στην τέλεση εγκλημάτων. Το ερώτημα είναι κατά πόσο είμαστε διατεθειμένοι να περιορίσουμε μια ατομική ελευθερία στο βωμό της αποφυγής των παραπάνω (Malloy, 2006).

Όπως έχει δείξει επανειλημμένα ο Lawrence Lessig (2001), οι προσπάθειες ρύθμισης (regulation) των κοινωνικών πρακτικών που αναπτύσσονται στο διαδίκτυο, είτε αυτές γίνονται από το κράτος μέσω νόμων και κανονισμών είτε από την αγορά μέσω της σταδιακής εμπορευματοποίησης μη αγοραίων δραστηριοτήτων αποδεικνύονται  συστηματικά ανελευθεριακές. Ταυτόχρονα η ρύθμιση τείνει να γίνει και αντιπαραγωγική με την έννοια ότι περιορίζει τα ιδιαίτερα πλεονεκτήματα του διαδικτύου για την ίδια τη δημόσια σφαίρα.

Η δημιουργία ενός μαζικού μηχανισμού ταυτοποίησης ανώνυμων χρηστών, εκτός της περίπτωσης τέλεσης εγκλήματος, δεν μπορεί παρά να συντελέσει στην πλήρη διαφάνεια του υποκειμένου όπως την ονειρεύεται ο Mark Zuckerberg. Οι προσπάθειες προς αυτή την κατεύθυνση, ακόμη κι όταν γίνονται με καλές προθέσεις, εν τέλει εξυπηρετούν τον αντίθετο σκοπό από αυτόν που δηλώνουν ότι υπερασπίζονται.

Βιβλιογραφία

Eric J. Friedman, Paul Resnick, (2001), « The social cost of cheap pseudonyms”, Journal of Economics and Management Strategy 10(2): 173-199,

Philippe Roussin, (1998), « Critique et diffamation chez Pierre Bayle » in Critique et affaires de blasphème à l’époque des Lumières, Honoré Champion, Paris,.

Michel Delon, (1992) « Subversion littéraire, subversion politique : des Lumières à la Révolution », in Universalia, , pp. 404-6.

Alexis Easley, (2004), First-person anonymous: women writers and Victorian print media, Ashgate publishing.

Oravec Jo Ann, (2003), “The transformation of privacy and anonymity: Beyond the right to be let alone”,  Sociological Imagination, vol. 39, n^o1, pp. 3-23

Timothy C. May, (1994), Cyphernomicon.

Erving Goffman, (1959), The Presentation of Self in Everyday Life, Anchor Books

Lawrence Lessig, (2001), The Future of Ideas, Random House

Betsy Malloy, (2006), “Anonymous Bloggers and Defamation: Balancing Interests on the Internet”, Washington University Law Review, Vol. 84, p. 1187.

Abigail Schoneboom (2007), “Diary of a working boy. Creative resistance among anonymous workbloggers”, Ethnography, December, vol. 8 no. 4 403-423

Thomas Chesney, Daniel K. S. Su,(2009) “The impact of anonymity on weblog credibility”, International Centre for Behavioural Business Research.

Selected Papers in Anonymity

Η σταδιακή εκλαΐκευση του “κοινωνικού διαδικτύου” και στην Ελλάδα ενέπνευσε  αρχικά πληθώρα αισιόδοξων αναλύσεων και σχολίων σχετικά με την υποτιθέμενη εκ φύσεως θετική επιρροή τους στη δημόσια σφαίρα. Όμως η πραγματικότητα είναι διαφορετική. Η ισχυροποίηση του λαϊκισμού και της μισαλλοδοξίας σε ένα μεγάλο κομμάτι της ελληνικής κοινωνίας είναι πλέον ορατή και στη διαδικτυακή έκφραση της.

Όπως έγραφα πριν από σχεδόν δύο χρόνια, “ενα από τα βασικά επιχειρήματα των τεχνόφιλων διανοούμενων το οποίο ανακυκλώνεται άκριτα από τα ΜΜΕ είναι η υποτιθέμενη «δημοκρατική » φύση των εφαρμογών  Web 2.0. Σύμφωνα με αυτή την επιχειρηματολογία, η συμμετοχική φύση των νέων μέσων, λόγω των τεχνικών χαρακτηριστικών τους,  δίνει την δυνατότητα σε όλους να εκφραστούν στη δημόσια σφαίρα αλλά και να συμμετάσχουν άμεσα στην διαμόρφωση της δυνητικής « κοινής γνώμης ».

Η εξέλιξη αυτή, που χαρακτηρίζεται συχνά ως « τεχνολογική επανάσταση », θεωρείται από πολλούς ως η μήτρα κοσμογονικών εξελίξεων  στο χώρο της μαζικής επικοινωνίας και εν τέλει ως παράγοντας βελτίωσης της ίδιας της δημοκρατίας. Το βασικό πρόβλημα αυτών των προσεγγίσεων είναι ότι από τη μία υπερτιμούν τον ριζοσπαστικό χαρακτήρα των νέων τεχνολογιών και δη του λεγόμενου Web 2.0, ενώ ταυτόχρονα υποτιμούν τις κοινωνικές, οικονομικές και πολιτιστικές ανισότητες που χαρακτηρίζουν τη χρήση τους.”

Πράγματι, η εισαγωγή των νέων μέσων στην κοινωνία γίνεται σε συνεχή αλληλεπίδραση με τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της. Δεν είναι τόσο η τεχνολογία που αλλάζει τους συσχετισμούς και τον πολιτισμό μιας κοινωνίας, όσο αυτοί που διαμορφώνουν τις συνθήκες οικειοποίησης της τεχνολογίας από το ευρύ κοινό. Το ίδιο συμβαίνει και με τη δημόσια έκφραση που αποτελούν τα ελληνόφωνα ιστολόγια και κοινωνικά δίκτυα.

Στην πρώτη περίοδο ανάπτυξης των ελληνόφωνων νέων μέσων, η ελιτίστικη υφή της κοινωνικής τους βάσης δικαιολογούσε και την σχετική ομοιογένεια, με λίγες εξαιρέσεις, συμπεριφορών και περιεχομένων που αναπτύσσονταν σε αυτά. Για παράδειγμα, ο “πρωτοπόρος” πληθυσμός της ελληνόφωνης μπλογκοσφαίρας παρουσίαζε κοινά κοινωνιολογικά, τεχνολογικά και ιδεολογικά χαρακτηριστικά: νέοι χρήστες ως επί το πλείστον, με υψηλή μόρφωση, σημαντικές τεχνικές δεξιότητες, υψηλό διανοητικό/οικονομικό κεφάλαιο και φιλελεύθερη προσέγγιση σε ότι αφορά τις ατομικές ελευθερίες και δικαιώματα.

Σαφώς και αυτά τα χαρακτηριστικά δεν είναι αντιπροσωπευτικά της ελληνικής κοινωνίας στο σύνολο της. Όμως, παρόλες τις κατά καιρούς συγκρούσεις και διαμάχες είτε επί προσωπικού είτε με βαθύτερα πολιτικά αίτια, η συναίνεση στα βασικά ζητήματα νετικέτας και ανοχής της διαφορετικότητας, που επέτρεπε αν μη τι άλλο μια μορφή διαλόγου, ήταν υπαρκτή, έστω κι αν το τίμημα ήταν η περιχαράκωση του διαδικτυακού χώρου από τις σκληρές αντιφάσεις που διατρέχουν την ελληνική κοινωνία.

Έχω την εντύπωση ότι πλέον το ελληνικό διαδίκτυο έχει απολέσει αυτή τη συναίνεση. Η μαζική εισροή νέων χρηστών κατέστησε σταδιακά την μπλογκοφαίρα και τα κοινωνικά δίκτυα αντιπροσωπευτική ενός όλο και μεγαλύτερου τμήματος της ελληνικής κοινωνίας. Εκτός από τα προφανή θετικά στοιχεία της μαζικής διαδικτυακής έκφρασης των Ελλήνων πολιτών, η τάση αυτή μετουσίωσε επίσης και τις χρόνιες παθογένειες της ελληνικής δημόσιας σφαίρας: λαϊκισμός, μισαλλοδοξία, χειραγώγηση, ξενοφοβία.

Ο πολλαπλασιασμός των “ανεξάρτητων”ιστολογίων που προβάλουν ένα συνονθύλευμα “ειδήσεων” και “αποκαλύψεων” με κίτρινο περιεχόμενο και η υψηλή επισκεψιμότητα τους αποδεικνύει του λόγου το αληθές. Το ίδιο και τα χιλιάδες ανώνυμα, προσβλητικά και αφοριστικά σχόλια που κατακλύζουν το ελληνόφωνο διαδίκτυο. Πλέον, η διάρθρωση τους με “επίσημα” ΜΜΕ παρόμοιας φύσης αλλά και με την άκρα δεξιά είναι συστημική. Απόδειξη η ενορχήστρωση λασπολογικών εκστρατειών ενάντια ανθρώπων με αξιόλογη δημόσια παρουσία όπως, μεταξύ πολλών, η Αφροδίτη Αλ Σαλέχ, ο Παναγιώτης Βρυώνης ή ο Στέλιος Κούλογλου.

Πως όμως θα μπορούσε η εξέλιξη να είναι διαφορετική σε μια κοινωνία που γαλουχήθηκε επικοινωνιακά από τα κραυγάζοντα τηλεοπτικά παράθυρα και τα λάγνα μεσημεριανάδικα; Ποια θα μπορούσε να ήταν η διαδικτυακή μετάφραση ενός πολιτικού και δημοσιογραφικού συστήματος βασισμένου στη χειραγώγηση και στην λογική του νόμιμου που είναι και ηθικό; Όχι μόνο η εκλαΐκευση των νέων μέσων δεν φαίνεται στην παρούσα φάση να αντιβαίνει στα παραπάνω αλλά οξύνει το πρόβλημα μέσω της ασυδοσίας που επιτρέπει η ανωνυμία, όπως έχει αναφέρει κατ’ επανάληψη ο Μανώλης Ανδριωτάκης.

Κάποιος μπορεί να απαντήσει ότι η σημερινή κατάσταση δεν είναι παρά παιδική αρρώστια του ελληνόφωνου διαδικτύου. Η ωρίμανση των χρήσεων θα φέρει και την αντίστοιχη εξισορρόπηση. Το επιχείρημα έχει βάση. Πράγματι ο αρνητικός τεχνολογικός ντετερμινισμός όπως εκφράζεται για παράδειγμα από τον Andrew Keen είναι το ίδιο λαθεμένος με την άκρατη τεχνοφιλία. Όμως τα παραδείγματα πιο ώριμων διαδικτυακά χωρών δείχνουν ότι τελικά τα νέα, όπως και τα παλιά μέσα, δεν είναι άλλο παρά ένας, έστω παραμορφωτικός, καθρέφτης της ίδιας της κοινωνίας που τα γέννησε. Τα φαινόμενα που περιέγραψα δεν θα παύσουν, δυστυχώς, όσο η ελληνική κοινωνία θα βρίσκεται στο σημερινό τέλμα της οικονομικής, κοινωνικής, πολιτικής και αξιακής κρίσης.

Να συμπληρώσω ότι, όπως αναφέρω και στη συζήτηση που γίνεται παρακάτω στα σχόλια, είμαι αντίθετος σε κάθε προσπάθεια επιβολής της επωνυμίας στα ιστολόγια από τα πάνω. Έχω μάθει εκατοντάδες πράγματα και έχω συγκινηθεί πολλές φορές διαβάζωντας κείμενα ανώνυμων και ψευδώνυμων ιστολόγων με αξιοπρέπεια και βάθος. Καμία σχέση δεν έχουν όλοι αυτοί με την κατάσταση που περιγράφω παραπάνω.

Κι ένα παλιότερο σχετικό ποστ για την περίπτωση του press-gr

Γράφουν επίσης δύο θύματα του Τρωκτικού, ο Κούλογλου στο Tvxs κι ο Τσαγκαρουσιάνος στη Lifo

Μια πρόταση για ένα πλαίσιο αρχών και αξιών για δημοσιογραφικά blog από τον Μανώλη Ανδριωτάκη

Σκέψεις πάνω στο θέμα από τον Προκόπη Δούκα

Και μια ψευδώνυμη μπλόγγερ με τα όλα της που δεν καταλαβαίνει από ξύλινη γλώσσα: Η μάγισσα Κίρκη γράφει σχετικά.

Θυμίζω ότι πριν από δύο χρόνια εκατοντάδες Έλληνες χρήστες δέχθηκαν επιστολές από τους πάροχους που επέσειαν την απειλή διακοπής σύνδεσης λόγω  παραβίασης πνευματικής ιδιοκτησίας (1). Λίγους μήνες μετά συνέβη το ίδιο με τους ιστότοπους που διένειμαν υπότιτλους έργων στα ελληνικά (2).

Την ίδια εποχή η προσπάθεια του ΟΠΙ να θέσει τις βάσεις ενός διαλόγου με τους χρήστες του διαδικτύου πάνω στο θέμα απέτυχε παταγωδώς. Το ερωτηματολόγιο που πρότεινε ο ΟΠΙ συγκέντρωσε ελάχιστες απαντήσεις και από αυτές οι περισσότερες αποτελούσαν κριτική ως προς τις ερωτήσεις και τον τρόπο που έγινε η υποτιθέμενη διαβούλευση (3).

Σήμερα, παρά το κλείσιμο του Gamato.info, εκατοντάδες χιλιάδες Έλληνες χρήστες του διαδικτύου συνεχίζουν να ανταλλάσσουν περιεχόμενο που προστατεύεται από τον νόμο περί πνευματικής ιδιοκτησίας. Οι κλώνοι του Gamato.info πολλαπλασιάζονται όπως και οι εναλλακτικοί του peer-to-peer τρόποι πρόσβασης σε προστατευόμενο περιεχόμενο.

Ο « πόλεμος κατά της πειρατείας » που έφτασε και στην Ελλάδα δεν πρόκειται λοιπόν να σταματήσει εδώ.

Εφόσον δεχτούμε ότι οι κοινωνικές και πολιτισμικές πρακτικές είναι αποτέλεσμα ενός σύνθετου πλέγματος παραγόντων σε αλληλεπίδραση, μπορούμε να αναρωτηθούμε τι τους ώθησε στην υιοθέτηση τέτοιων πρακτικών; Τι μας λέει το φαινόμενο για την κοινωνία και τον σύγχρονο πολιτισμό, για την οικονομία και την τεχνολογία.

Αντί να εξετάσουμε το θέμα με όρους ηθικής (ο διαμοιρασμός προστατευόμενου περιεχομένου στο διαδίκτυο είναι ηθικά αποδεκτή πρακτική ή όχι) ή με όρους διαφημιστικών σλόγκαν (« η πειρατεία σκοτώνει τη μουσική », « το δωρεάν κατέβασμα είναι κλοπή ») είναι προτιμότερο να αναζητήσουμε και να κατανοήσουμε τους λόγους που ευνοούν την ανάπτυξη του διαμοιρασμού στο διαδίκτυο θέτοντας στις πραγματικές τους διαστάσεις τις επιπτώσεις και τα διακυβεύματα του.

Αυτό θα προσπαθήσω να κάνω μέσα από έξι σημεία.

1. Σύντομη ιστορική αναδρομή στα πνευματικά δικαιώματα.
2. Τι αλλάζει στην εποχή του διαδικτύου.
3. Ποιο είναι το τίμημα της επιβολής της πνευματικής ιδιοκτησίας με τη σημερινή της μορφή στο διαδίκτυο.
4. Ποια είναι η αποτελεσματικότητα των μέτρων καταστολής και που οδηγούν.
5. Τάσεις της πολιτιστικής βιομηχανίας και διαμοιρασμός στο διαδίκτυο.
6. Μια προοπτική λύσης του γόρδιου δεσμού της πνευματικής ιδιοκτησίας στο διαδίκτυο.

1. Σύντομη ιστορική αναδρομή στα πνευματικά δικαιώματα.

Καταρχάς πρέπει να γίνει κατανοητό ότι ο νόμος σε κάθε ιστορική συγκυρία και δη αυτός που αφορά την πνευματική ιδιοκτησία, δεν είναι θέσφατο αλλά αντικατοπτρίζει το εκάστοτε κοινωνικό, οικονομικό και τεχνολογικό γίγνεσθαι. Όταν αυτό αλλάξει, είναι δυνατό να τροποποιηθεί και η σχετική νομοθεσία στη βάση των νέων συνθηκών και συσχετισμών δυνάμεων. Τα παραδείγματα είναι πολλά.

Έτσι η νομοθεσία περί πνευματικής ιδιοκτησίας γεννήθηκε καταρχάς ως εμπορικό δίκαιο, στην Αγγλία του 18ου αιώνα. Το Statute of Anne του 1710, που θεωρείται η πρώτη νομοθετική πράξη που επέβαλε την ιδέα του copyright, δεν είχε αρχικά ως βλέψη την προστασία των δημιουργών (4).

Ο νόμος ήταν αποτέλεσμα της διελκυστίνδας μεταξύ βασιλικής εξουσίας και Κοινοβουλίου. Μέχρι τότε οι ευρωπαϊκές μοναρχίες εκχωρούσαν το απεριόριστο μονοπώλιο έκδοσης βιβλίων στους αρεστούς τους εκδότες με στόχο φυσικά τον έλεγχο και τη λογοκρισία. Το Κοινοβούλιο ήθελε να περιορίσει αυτή την αυθαίρετη εξουσία και να ενδυναμώσει τον ανταγωνισμό μεταξύ των εκδοτών.

Για τον λόγο αυτό θέσπισε το αποκλειστικό δικαίωμα των εκδοτών να εκδίδουν ένα βιβλίο για δεκατέσσερα χρόνια χωρίς την άδεια της βασιλικής εξουσίας. Έτσι αναγνωρίστηκε για πρώτη φορά επίσημα ο δημιουργός ως αρχικός ιδιοκτήτης του περιουσιακού δικαιώματος εκμετάλλευσης του έργου του. Χωρίς την άδεια του συγγραφέα ο εκδότης δεν μπορούσε να κυκλοφορήσει ένα βιβλίο.

Η εγκαθίδρυση του δημιουργού ως κεντρικού παράγοντα της πολιτιστικής (εκδοτικής) βιομηχανίας στην Ευρώπη είναι προϊόν του Διαφωτισμού και της Γαλλικής επανάστασης. Οι Διαφωτιστές, όπως ο Diderot κι ο Beaumarchais, χρησιμοποίησαν την πνευματική ιδιοκτησία του δημιουργού ως αντίβαρο στην βασιλική εξουσία αλλά και στο προνομιακό ολιγοπώλιο που η τελευταία έδινε στους αρεστούς εκδότες.

Οι πρώτοι νόμοι στην ιστορία που αναγνώρισαν τα περιουσιακά δικαιώματα των δημιουργών πάνω στα έργα τους επιβλήθηκαν κατά την περίοδο της Γαλλικής επανάστασης (1791, 1793). Με άλλα λόγια, η ανάδυση της ιδέας της πνευματικής ιδιοκτησίας υπήρξε προοδευτική κατάκτηση ενάντια στην αυθαιρεσία της εξουσίας και τη λογοκρισία. Ήταν ένας τρόπος χειραφέτησης της αστικής τάξης από τον έλεγχο της μοναρχίας και της εκκλησιαστικής εξουσίας (5). Παρόλο που οι Διαφωτιστές και οι φορείς της Γαλλικής επανάστασης υποστηρίζουν το φυσικό και αδιαπραγμάτευτο δικαίωμα του δημιουργού πάνω στο έργο του, ωστόσο έχουν συνείδηση της διττής του φύσης: ένα έργο ανήκει στον δημιουργό αλλά ταυτόχρονα ανήκει και στο κοινό που το προσλαμβάνει και το οικειοποιείται. Ένα πνευματικό έργο δεν μπορεί να υπάρξει ως τέτοιο αν δεν κοινωνικοποιηθεί.

Αυτός είναι κι ο λόγος που στο 18ο και 19ο αιώνα η ιδέα και κυρίως η εφαρμογή της πνευματικής ιδιοκτησίας παραμένει σχετική. Για παράδειγμα, ο πρώτος νόμος περί copyright στις ΗΠΑ (1790) αφορούσε μόνο την εγχώρια παραγωγή, κάτι που επέτρεψε για δεκαετίες στους αμερικάνους εκδότες να αντιγράφουν συστηματικά τα βιβλία που προέρχονταν από τη Μ. Βρετανία.

Εξαρχής, η πνευματική ιδιοκτησία διαφοροποιείται από την ιδιοκτησία φυσικών αγαθών ακόμη και για τους πιο ένθερμους υποστηρικτές της. Το αμερικανικό Σύνταγμα, σε πλήρη εναρμόνιση με το αγγλοσαξονικό δίκαιο που εμπνέεται από το Statute of Anne, θεωρεί την πνευματική ιδιοκτησία μέσο για την πρόοδο της επιστήμης και της τέχνης και όχι αυτοσκοπό. Από αυτή την κεντρική ιδέα πηγάζει η χρηστική προσέγγιση που διέπει την αγγλοσαξονική έννοια του copyright.

Στα τέλη του 19ου αιώνα, όταν επιχειρείται η διεθνοποίηση της πνευματικής ιδιοκτησίας μέσω της συνθήκης της Βέρνης (1886), οι σχετικές συζητήσεις στις οποίες πρωτοστατούν κορυφαίες προσωπικότητες όπως ο Βίκτορας Ουγκώ, ο Μπαλζάκ κι ο Ντυμά, προσπαθούν να βρουν τη χρυσή τομή μεταξύ των συμφερόντων των δημιουργών, των εκδοτών και αυτών του κοινού. Το θέμα θεωρείται ως πρόβλημα εξισορρόπησης του ιδιωτικού και του δημόσιου συμφέροντος και όχι απλώς ως πρόβλημα επιβολής ενός ιδιοκτησιακού καθεστώτος (6).

Εξ ου και μια σειρά από εξαιρέσεις στην πνευματική ιδιοκτησία (αναπαραγωγή για ιδιωτική χρήση, παράθεση αποσπασμάτων, χρήση για λόγους ενημέρωσης) που δεν υπάρχουν και ούτε δικαιολογούνται στο δίκαιο περί ιδιοκτησίας γενικότερα (δεν υπάρχει για παράδειγμα εξαίρεση στην ιδιοκτησία ενός αυτοκινήτου). Η ύπαρξη αυτών των εξαιρέσεων είναι άμεση παραδοχή των δικαιωμάτων του κοινού επί των πνευματικών έργων.

Παρατηρούμε λοιπόν ότι και σε αυτή την πρώιμη περίοδο η σχετική νομοθεσία είναι αποτέλεσμα πολιτικών, κοινωνικών και οικονομικών συσχετισμών και όχι απόλυτη εφαρμογή μιας υποτιθέμενης καθολικής αρχής της πνευματικής ιδιοκτησίας, ανεξάρτητης από το συγκεκριμένο ιστορικό πλαίσιο μέσα στο οποίο επιβάλλεται.

Στον 20ο αιώνα, μέχρι τη δεκαετία του 70 τα πνευματικά δικαιώματα δεν αποτελούσαν σοβαρό οικονομικό διακύβευμα αφού αφορούσαν ένα τομέα με σχετικά περιορισμένο οικονομικό βάρος όπως αυτός της έκδοσης βιβλίων και αργότερα της μουσικής βιομηχανίας και του κινηματογράφου. Από τη δεκαετία του 70 κι έπειτα όμως, όταν η πολιτιστική βιομηχανία αναρριχήθηκε σταδιακά στο κέντρο του σύγχρονου καπιταλισμού μέσω των ΜΜΕ, άρχισε να πιέζει το νομοθέτη για να αυξήσει την περίοδο της πνευματικής ιδιοκτησίας και να αυστηροποιήσει το σχετικό νομοθετικό πλαίσιο. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της τάσης ήταν η εξέλιξη της αμερικανικής νομοθεσίας.

Ο πρώτος ομοσπονδιακός νόμος περί copyright στις ΗΠΑ ψηφίστηκε το 1790 και η διάρκεια προστασίας της πνευματικής ιδιοκτησίας ήταν 14 χρόνια από την ημερομηνία έκδοσης ενός έργου, με δυνατότητα ανανέωσης μία φορά για άλλα 14. Ο δεύτερος νόμος ψηφίστηκε το 1909 και έθεσε την περίοδο στα 28 χρόνια με τις ίδιες προϋποθέσεις. Το Copyright Act του 1909 ίσχυσε για σχεδόν 70 χρόνια. Το 1976 ψηφίστηκε νέος νόμος με σκοπό να εκμοντερνίσει το νομικό πλαίσιο μέσα στο οποίο λειτουργούσε η πολιτιστική βιομηχανία και η οποία στο μεταξύ είχε μεγαλώσει απαριθμώντας ισχυρά ηλεκτρονικά ΜΜΕ όπως η τηλεόραση και το ραδιόφωνο.

Το Copyright Act του 1976 έθεσε τη διάρκεια της πνευματικής ιδιοκτησία στα 50 χρόνια μετά το θάνατο του δημιουργού, ή στα 75 όταν πρόκειται για δημιουργία μιας επιχείρησης. Στα πλαίσια του νόμου αυτού το 1998 έληγε η προστασία των χαρακτήρων και έργων της Walt Disney η οποία είχε ιδρυθεί το 1923. Η αμερικανική πολιτιστική βιομηχανία, με πρώτη την Walt Disney, πίεσε τότε την αμερικάνικη κυβέρνηση με αποτέλεσμα την ψήφιση ενός νέου νόμου, αποκαλούμενου και Mickey Mouse Protection Act (7), ο οποίος επέκτεινε την διάρκεια προστασίας των έργων στα 70 χρόνια μετά το θάνατο του δημιουργού ή στα 95 χρόνια μετά την πρώτη έκδοση εάν πρόκειται για ιδιοκτησία επιχείρησης.

Η ίδια περίοδος ισχύει στην Ελλάδα και την ΕΕ. Σύμφωνα με υπολογισμούς στη βάση στοιχείων για τη μέση διάρκεια ζωής, η προστασία των έργων ισχύει πλέον για τουλάχιστον 100 χρόνια. Μάλιστα ένα σχέδιο οδηγίας που υιοθετήθηκε από το Ευρωπαϊκό κοινοβούλιο πριν λίγους μήνες, προτείνει την επέκταση της διάρκειας της πνευματικής ιδιοκτησίας για τα μουσικά έργα φτάνοντας τα 95 χρόνια μετά το θάνατο του δημιουργού.

Είναι σαφές ότι πλέον η επιμήκυνση της πνευματικής ιδιοκτησίας δεν αφορά πρωτίστως τους δημιουργούς (πώς να στηριχτεί οικονομικά ένας δημιουργός που είναι νεκρός εδώ και 90 χρόνια;) αλλά τις εταιρείες διαχείρισης πνευματικών δικαιωμάτων και τους εκδότες. Από τη στιγμή που πλέον η μαζική επικοινωνία αποτελεί σοβαρό οικονομικό διακύβευμα για μια βιομηχανία με υψηλή κερδοφορία και απαιτητικούς μετόχους τόσο οι πιέσεις για σκλήρυνση της νομοθεσίας και επιμήκυνση της προστασίας θα αυξάνονται.

2. Τι αλλάζει στην εποχή του διαδικτύου

Ιστορικά, η νομοθεσία περί πνευματικής ιδιοκτησίας είναι συνυφασμένη με τη λειτουργία της παραδοσιακής πολιτιστικής βιομηχανίας δηλαδή με την πώληση πολιτιστικών προϊόντων σε υλική μορφή : βιβλία, δίσκοι, εφημερίδες περιοδικά, DVD κλπ.

Τα παραδοσιακά πολιτιστικά προϊόντα είναι σύνθετα, δηλαδή συνδυάζουν ένα συγκεκριμένο περιεχόμενο (κείμενο, ήχο, εικόνα) και ένα συγκεκριμένο υλικό μέσο (χαρτί, δίσκος κτλ) στο οποίο είναι παγιωμένο το περιεχόμενο. Αγοράζοντας το υλικό μέσο αποκτάμε πρόσβαση στο περιεχόμενο.

Η συνθήκη αυτή επηρεάζει την οικονομία της πολιτιστικής βιομηχανίας αφού παράγει σημαντικά μεταβλητά κόστη (πρώτες ύλες, διανομή, στοκ) και περιορίζει την έκθεση των προϊόντων (ένα βιβλιοπωλείο έχει χώρο μόνο για Χ αριθμό βιβλίων και άρα πρέπει να επιλέξει ποια θα παρουσιάσει στους πελάτες του). Η πνευματική ιδιοκτησία έτσι όπως νοείται από τον 18ο αιώνα κι έπειτα είναι παράγωγο αυτών των υλικών περιορισμών και της οικονομικής διάρθρωσης που πηγάζει από αυτούς

Η ψηφιοποίηση και η επιγραμμική διάθεση των πολιτιστικών αγαθών διαχωρίζει το περιεχόμενο, μεταφρασμένο σε δυαδική πληροφορία, από το συγκεκριμένο υλικό μέσο. Σαν αποτέλεσμα το πολιτιστικό αγαθό γίνεται πολλαπλασιασμό με μηδενικό κόστος. Ο χαρακτήρας του γίνεται μη-συναγωνιστικός και μη-αποκλειστικός, δηλαδή η χρήση του αγαθού από ένα άτομο δεν επηρεάζει τη χρήση του από άλλα άτομα ούτε μειώνει την ποσότητα του διαθέσιμου αγαθού (8). Κατά συνέπεια, η διαθεσιμότητα των αγαθών αυτών δεν επηρεάζεται από τον αριθμό των ατόμων που τα χρησιμοποιούν/καταναλώνουν.

Ο συνδυασμός ψηφιοποίησης και επιγραμμικής διανομής πολιτιστικών αγαθών αναιρεί επίσης το πρόβλημα της απόστασης και του χώρου. Η διαδικτυακή προσφορά πολιτιστικών αγαθών δεν περιορίζεται ούτε από την φυσική απόσταση, αφού καθένας μπορεί να επισκεφτεί οποιοδήποτε ιστότοπο από οποιοδήποτε σημείο, ούτε από τον διαθέσιμο αποθηκευτικό χώρο. Σε ένα δωμάτιο με λίγες δεκάδες ηλεκτρονικούς υπολογιστές μπορούν αποθηκευτούν εκατοντάδες χιλιάδες διαφορετικά βιβλία ή ταινίες.

Κατά συνέπεια η ψηφιοποίηση και η επιγραμμική διάθεση αναιρούν την βασική αρχή της σπανιότητας στην οποία στηρίζεται η πολιτιστική βιομηχανία σε ότι αφορά το κομμάτι της αποθήκευσης και της διανομής. Στο διαδίκτυο δεν υπάρχει σπανιότητα πολιτιστικών αγαθών όπως στον φυσικό κόσμο αλλά πληθώρα. Το πρόβλημα είναι λιγότερο το αν μια πληροφορία υπάρχει στο διαδίκτυο αλλά το που ακριβώς βρίσκεται (9).

Η προστιθέμενη αξία μετακινείται σταδιακά από τους παραγωγούς και τους παραδοσιακούς διανομείς της πληροφορίας όπως η πολιτιστική βιομηχανία και τα ΜΜΕ στους πληροφοριακούς ενδιάμεσους όπως οι μηχανές αναζήτησης και τα κοινωνικά δίκτυα όπως το Facebook, η Google και το The Pirate Bay. Αυτό γίνεται σαφές αν παρατηρήσει κανείς τα οικονομικά μεγέθη αυτών των παικτών στο διαδίκτυο και τα συγκρίνει με αυτά της πολιτιστικής βιομηχανίας.

Ταυτόχρονα η ευκολία αντιγραφής και διαμοιρασμού των ψηφιακών αρχείων καθιστά την δυνατότητα αποκλεισμού ενός μέρους του κοινού από αυτά πολύ δύσκολη. Ενώ ο ιδιοκτήτης της πνευματικής ιδιοκτησίας μπορεί να εμποδίσει κάποιον που αρνείται να πληρώσει για ένα βιβλίο να το πάρει στην κατοχή του, ελέγχοντας το δίκτυο διανομής και βάζοντας ας πούμε σεκιούριτι στην πόρτα του βιβλιοπωλείου, αδυνατεί να εμποδίσει την αντιγραφή και τη διανομή ενός αρχείου όταν αυτή γίνεται με χαμηλό ή μηδενικό κόστος.

Άμεση συνέπεια της ψηφιοποίησης είναι λοιπόν η διάχυση των πολιτισμικών περιεχομένων στο διαδίκτυο σήμερα με τρόπο πολύ πιο αποτελεσματικό και μαζικό από οποιαδήποτε άλλη ιστορική συγκυρία. Από τη μία η εξέλιξη αυτή αποσταθεροποιεί τα οικονομικά μοντέλα της πολιτιστικής βιομηχανίας. Από την άλλη όμως επιτρέπει μια άνευ προηγουμένου δημιουργικότητα για εκατομμύρια απλούς χρήστες σε όλο τον πλανήτη.

3. Το τίμημα της επιβολής της πνευματικής ιδιοκτησίας με τη σημερινή της μορφή στο διαδίκτυο.

Τα μέτρα κατά της ανταλλαγής περιεχομένου στο διαδίκτυο που υποστηρίζει η πολιτιστική βιομηχανία έχουν σαν στόχο την τεχνητή επιβολή στο ψηφιακό περιβάλλον των περιορισμών που ισχύουν στη παραγωγή και διανομή υλικών πολιτιστικών προϊόντων. Με άλλα λόγια, στόχος της βιομηχανίας είναι η επαναφορά του συναγωνιστικού χαρακτήρα στα ψηφιακά προϊόντα ούτως ώστε η αγορά να επανέλθει στην προηγούμενη κατάσταση.

Αυτό μπορεί να επιτευχθεί με τους εξής τρεις τρόπους:
- Είτε με καταστολή των χρηστών που διαμοιράζουν προστατευόμενο περιεχόμενο (πρόστιμο, φυλάκιση, διακοπή σύνδεσης κλπ).
- Είτε με φιλτράρισμα του διαδικτύου (traffic shaping, αποκλεισμός ιστότοπων και υπηρεσιών).
- Είτε με επιβολή Περιορισμών Ψηφιακής Διαχείρισης (DRM) δηλαδή τεχνολογιών υπαγωγής των χρηστών στον έλεγχο κάποιου τρίτου, ο οποίος παρέχει περιεχόμενο.

Το ζήτημα είναι κατά πόσο το ισοζύγιο αυτών των μέτρων μεταξύ προσδοκώμενων αποτελεσμάτων και ανεπιθύμητων παρενεργειών είναι θετικό ή αρνητικό. Σε γενικές γραμμές οι αρνητικές συνέπειες των παραπάνω μέτρων είναι δυσανάλογες για το δημόσιο συμφέρον, και για τις ατομικές ελευθερίες (10).

Η καταστολή των χρηστών που ανταλλάσσουν περιεχόμενο χωρίς να έχουν οικονομικό κέρδος επιφέρει δυσάρεστες επιπτώσεις για τους ίδιους οι οποίες είναι εντελώς δυσανάλογες ως προς τη βαρύτητα του αδικήματος. Το πρόσφατο παράδειγμα του Gamato.info είναι υπό αυτή την έννοια εύγλωττο: απλοί χρήστες συνελήφθησαν με τρόπο κινηματογραφικό, ψάχτηκαν τα σπίτια τους, κατασχέθηκαν υπολογιστές και σκληροί δίσκοι, προφυλακίστηκαν και όλα αυτά γιατί είχαν ανταλλάξει ταινίες και μουσική με άλλους χρήστες του διαδικτύου χωρίς οικονομικό όφελος αφού δεν ήσαν ιδιοκτήτες παρά μόνο συντονιστές ή διαχειριστές (moderators) του ιστότοπου.

Ακόμη και η πιο σοφτ εκδοχή της καταστολής, η περιβόητη αρχή του three strikes, που εφαρμόζεται στη Γαλλία και ψηφίστηκε πρόσφατα και στη Βρετανία δημιουργεί πολλά προβλήματα σχετικά με την προστασία της ιδιωτικότητας, τις ατομικές ελευθερίες αλλά και την ίδια την αποτελεσματικότητα της μεθόδου που στην πραγματικότητα δεν έχει ακόμα δοκιμαστεί.

Υπενθυμίζω ότι η αρχή του three strikes σημαίνει ότι σε περίπτωση που ένας χρήστης πιαστεί να διαμοιράζει προστατευόμενο περιεχόμενο τις δύο πρώτες φορές δέχεται μια προειδοποίηση και την τρίτη του κόβεται η σύνδεση στο διαδίκτυο για έξι μήνες με ένα χρόνο, συν την επιβολή προστίμου.

Επιγραμματικά, ο σχετικές νομοθεσίες παρουσιάζουν τα εξής προβλήματα:
- Αντικαθιστούν το δικαστήριο – μόνο αρμόδιο να αποφασίσει αν υπάρχει παρανομία στην περίπτωση ανταλλαγής αρχείων και ποια είναι η ενδεδειγμένη τιμωρία – από μια απλή διοικητική Αρχή (αυτή το σημείο αναιρέθηκε από το γαλλικό Συνταγματικό Συμβούλιο).

- Επιτρέπουν σε εταιρείες να παρακολουθούν ιδιωτικές χρήσεις του διαδικτύου για να εντοπίσουν τυχόν παραβάσεις της νομοθεσίας περί πνευματικής ιδιοκτησίας.

- Εκλαμβάνουν αυτόματα ως ένοχο τον ιδιοκτήτη μιας σύνδεσης στο διαδίκτυο και επισείει διακοπή της τελευταίας χωρίς να λαμβάνει υπόψη περιπτώσεις κατά τις οποίες η παραβίαση του copyright προέρχεται από άλλο φυσικό πρόσωπο που χρησιμοποίησε τη σύνδεση. Εκ των πραγμάτων κάτι τέτοιο δημιουργεί προβλήματα στην προσφορά δημόσια προσβάσιμου wifi.

- Βασίζονται σε μεθόδους ανίχνευσης των πρωτοκόλλων peer-to-peer με πολλές ατέλειες των οποίων τα αποτελέσματα είναι συχνά λανθασμένα. Άσχετοι χρήστες των οποίων η διεύθυνση ΙΡ ανιχνεύτηκε από λάθος κινδυνεύουν να υποστούν συνέπειες για παραβάσεις που δεν έκαναν.

- Βαρύνουν με υπέρογκο κόστος τους φορολογούμενος αφού η επιβολή του απαιτεί σημαντικές επενδύσεις εκ μέρους του κράτους. Αυτά τα χρήματα θα μπορούσαν να διατεθούν για την ενίσχυση της δημιουργίας.

- Παραβιάζουν την αρχή της αναλογικότητας αφού για ένα πταίσμα (αντιγραφή ή/και διάθεση ενός αρχείου) επισείει μια πολύ αυστηρή τιμωρία, την διακοπή της σύνδεσης για έξι με δώδεκα μήνες.

- Έρχονται σε αντίθεση με την τροπολογία 138 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου σχετικά με το πακέτο τηλεπικοινωνιών αλλά και με την απόφαση του γαλλικού Συνταγματικού Συμβουλίου που αποφάνθηκε ότι η πρόσβαση στο διαδίκτυο είναι βασικό ατομικό δικαίωμα.

Η δεύτερη δυνατότητα για την καταστολή του διαμοιρασμού στο διαδίκτυο είναι το φιλτράρισμα του διαδικτύου. Κάτι τέτοιο αναγκαστικά προϋποθέτει την συνεργασία των πάροχων οι οποίοι είναι και οι μόνοι που μπορούν να φέρουν εις πέρας. Το φιλτράρισμα του διαδικτύου μπορεί να σημαίνει είτε διάκριση εις βάρος κάποιων πρωτοκόλλων (πχ. τα προγράμματα peer-to-peer) ή το μπλοκάρισμα της πρόσβασης σε «πειρατικούς» ιστότοπους (πχ The Pirate Bay).

Μια τέτοια εξέλιξη όμως καταπατά τη βασική αρχή της δικτυακής ουδετερότητας (Net Neutrality) που προβλέπει ότι όλες οι πληροφορίες πρέπει να διακινούνται χωρίς διάκριση ανεξάρτητα της φύσης και του σκοπού τους από τους πάροχους σύνδεσης (11). Επουδενεί δεν εναπόκειται στον πάροχο να λογοκρίνει ιστότοπους, εφαρμογές ή περιεχόμενα εκ των προτέρων. Θα ήταν σαν να ζητάγαμε από τους πάροχους τηλεφωνικής σύνδεσης να ακούνε τις συζητήσεις και να φιλτράρουν αυτές που έχουν παράνομο περιεχόμενο.

Παράλληλα, αυτή η προοπτική εγείρει κι άλλες κρίσιμες ερωτήσεις: πως θα γίνει η διάκριση μεταξύ νόμιμης και παράνομης χρήσης προγραμμάτων peer-to-peer; Ποιος εγγυάται ότι μια τέτοια πρακτική δεν θα παραβιάσει προσωπικά δεδομένα των χρηστών; Με ποια κριτήρια θα αποφασισθεί ποιες πληροφορίες πρέπει να έχουν προτεραιότητα; Ποιος θα αποφασίζει τη μαύρη λίστα εφαρμογών και ιστότοπων και με ποια κριτήρια.

Το παράδειγμα της Αυστραλίας είναι προς αποφυγή: μεταξύ των χιλίων ιστότοπων που στους οποίους η πρόσβαση απαγορεύθηκε από την κυβέρνηση υπήρχαν και κάποιοι, όπως η Wikipedia, που μπλοκαρίστηκα για ανεξήγητους λόγους (ανθρώπινο ή τεχνικό λάθος). Γενικότερα μια τέτοια προσέγγιση είναι επικίνδυνη γιατί δημιουργεί τις βάσεις ενός συστήματος μαζικού ελέγχου του διαδικτύου και μπορεί να εξελιχθεί σε λογοκρισία. Εκτός της Αυστραλίας, έως σήμερα μόνο απολυταρχικά καθεστώτα όπως αυτά της Κίνας, του Ιράν και της Βόρειας Κορέας έχουν υιοθετήσει αυτή τη μέθοδο.

Η τρίτη επιλογή της πολιτιστικής βιομηχανίας, η επιβολή DRM στα πολιτιστικά αγαθά, εγκαταλείφθηκε κι από τους πιο ένθερμους οπαδούς της γιατί κρίθηκε αναποτελεσματική και αντιπαραγωγική (12). Το παράδοξο είναι ότι στο μεταξύ η βιομηχανία μέσω πιέσεων προς το νομοθέτη κατάφερε να επιβάλει δρακόντειες νομοθεσίες υπέρ των DRM (Digital Millenium Act, 1998, DADVSI, 2006) που δεν τηρήθηκαν ποτέ αφού η ίδια η βιομηχανία εγκατέλειψε σταδιακά τη χρήση τους !

4. Ποια είναι η αποτελεσματικότητα των μέτρων καταστολής και που οδηγούν.

Τα μέτρα καταστολής της ανταλλαγής περιεχομένου στο διαδίκτυο όπως τα περιέγραψα προηγούμενα υπάρχουν εδώ και δέκα χρόνια. Ακόμα όμως δεν κατάφεραν τα κάμψουν το φαινόμενο το οποίο μάλιστα σε πολλές χώρες έχει αυξητικές τάσεις. Αυτό γιατί κάθε φορά που η βιομηχανία και το κράτος καταστέλλουν με επιτυχία μια συγκεκριμένη τεχνολογία, οι χρήστες την αντικαθιστούν με μια άλλη.

Ιστορικά, η πρώτη εφαρμογή ανταλλαγής περιεχομένου ήταν το Napster που δημιούργησε στο εφηβικό του δωμάτιο ο Shawn Fanning και το οποίο σε λίγους μήνες, το Σεπτέμβριο του 2000, έφτασε να διακινεί 1,4 δισεκατομμύρια αρχεία. Η ιδέα του Fanning αποτέλεσε τη βάση για όλα τα συστήματα ανταλλαγής αρχείων στη βάση ισοτιμίας (peer-to-peer). Μέσω ενός τέτοιου προγράμματος κάθε υπολογιστής που συμμετέχει στο δίκτυο ανταλλαγής είναι ταυτόχρονα client και server αφού κατεβάζει αρχεία στον σκληρό δίσκο του ενώ την ίδια στιγμή τροφοδοτεί άλλους συμμετέχοντες.

Το Napster δεν ήταν αρκετά αποκεντρωμένο και οι κατάλογοι των τραγουδιών βρίσκονταν αποθηκευμένοι σε λίγους κεντρικούς servers κάτι που επέτρεψε στις majors να καταφέρουν σχετικά γρήγορα να κλείσουν το δίκτυο. Γρήγορα όμως εμφανίστηκε μια σειρά εντελώς αποκεντρωμένων προγραμμάτων τα οποία ήταν αδύνατο να ελεγχθούν : KaZaA, Shareaza, e-Mule, Soulseek, Overnet, Bearshare, Limewire…

Όταν η βιομηχανία άρχισε να υιοθετεί μεθόδους ενάντια σε αυτά τα δίκτυα, για παράδειγμα διανέμοντας fakes δηλαδή ψεύτικα ή ακόμη και βλαβερά αρχεία, οι χρήστες κατευθύνθηκαν προς το πρωτόκολλο BitTorrent και τους private trackers που εγγυώνται μεγάλες ταχύτητες και καλή ποιότητα αρχείων.

Σήμερα η καταστολή ενάντια στα δίκτυα peer-to-peer κατάφερε να μειώσει η χρήση τους. Όπως δείχνουν διαφορετικές έρευνες (13), το κομμάτι του τράφικ που αποδίδεται σε εφαρμογές peer-to-peer έχει μειωθεί σημαντικά τα τελευταία δύο χρόνια. Δυστυχώς για τους αντιπροσώπους της πολιτιστικής βιομηχανίας όμως αυτό δε σημαίνει ότι οι χρήστες του διαδικτύου σταμάτησαν ξαφνικά να μοιράζονται περιεχόμενο. Το αντίθετο μάλιστα. Στις ίδιες έρευνες φαίνεται ότι οι χρήστες είναι τόσο συνηθισμένοι πλέον στην ανταλλαγή περιεχομένου που είναι έτοιμοι να αλλάξουν εργαλεία προκειμένου να την διαφυλάξουν.

Έτσι τα δύο τελευταία χρόνια παρατηρείται η έκρηξη του streaming και του direct downloading, ως αντικαταστάτες της χρήσης του peer-to-peer. Οι χρήστες έχουν περάσει από μια λογική αποθήκευσης του περιεχομένου και κατανάλωσης του σε δεύτερο χρόνο, που αντιστοιχεί στην χρήση του peer-to-peer, σε μια λογική άμεσης πρόσβασης που αντιστοιχεί στο streaming και το direct downloading. Αυτή η τάση δεν μπορεί παρά να οξυνθεί όσο η τεχνολογική πρόοδος αυξάνει την διαθέσιμη ευρυζωνικότητα.

Πλέον έχει δημιουργηθεί ένα ολόκληρο οικοσύστημα γύρω από αυτές τις νέες πρακτικές. Κοινότητες χρηστών διατηρούν ιστότοπους (οι λεγόμενοι warez) στους οποίους σταχυολογούνται σύνδεσμοι προς το περιεχόμενο το οποίο αποθηκεύεται σε ειδικευμένες υπηρεσίες όπως Megaupload και Rapidshare.

Η σταδιακή μείωση του κόστους του bandwidth και του storage επέτρεψε τον πολλαπλασιασμό τέτοιων υπηρεσιών καθώς και άλλων περιφερειακών. Για παράδειγμα υπάρχουν πλέον εργαλεία που επιτρέπουν στους χρήστες να αποθηκεύσουν το περιεχόμενο ταυτόχρονα σε πολλαπλές υπηρεσίες, άλλα που φιλτράρουν τους συνδέσμους κρύβοντας την προέλευση των χρηστών που κατεβάζουν ένα αρχείο κτλ.

Τέτοιες πρακτικές αναπτύσσονται περισσότερο εκεί που το νομικό πλαίσιο για την καταπολέμηση του peer-to-peer είναι αυστηρότερο. Για παράδειγμα, η υιοθέτηση της νομοθεσίας three strikes στη Γαλλία ήταν η αφορμή για την μαζική αναδίπλωση των χρηστών από τους torrent trackers στους ιστότοπους direct downloading όπως έδειξε πρόσφατα έρευνα του πανεπιστήμιου της Ρεν (14). Η εξέλιξη αυτή δεν είναι παρά φυσική συνέχεια της ιστορίας του peer-to-peer.

Το παράδοξο είναι ότι χιλιάδες χρήστες φαίνονται έτοιμοι να πληρώσουν μηνιαία συνδρομή σε υπηρεσίες όπως η Megaupload και Rapidshare ενώ αρνούνται να το κάνουν στις νόμιμες υπηρεσίες διανομής περιεχομένου. Ταυτόχρονα αναπτύσσονται τεχνικές κρυπτογράφησης και ασφαλή δίκτυα ανταλλαγής τα περισσότερα εκ των οποίων βασίζονται σε πληρωμή από τους χρήστες. Η ανάδυση επαγγελματικών παραγόντων διαδικτυακής πειρατείας – όπως το Magaupload με σερβερς στην Κίνα – αποτελεί σαφώς πολύ μεγαλύτερο κίνδυνο για την δημιουργία από την ερασιτεχνική ανταλλαγή περιεχομένου.

5. Τάσεις της πολιτιστικής βιομηχανίας και διαμοιρασμός στο διαδίκτυο

Σε διεθνές επίπεδο, η εικόνα των διαφόρων τομέων της πολιτιστικής βιομηχανίας είναι αντιφατική. Για παράδειγμα, ενώ οι πωλήσεις μουσικής μειώθηκαν το 2009 σε κάποιες χώρες (ΗΠΑ, Ιαπωνία, Ισπανία, Ιταλία) σε άλλες αυξήθηκαν (Μ. Βρετανία, Αυστραλία, Σουηδία) ή έμειναν σταθερές (Γαλλία). Οι επιγραμμικές πωλήσεις ανέβηκαν κατακόρυφα σε παγκόσμιο επίπεδο, +9,2 %, για το 2009 φτάνοντας τα 4,31 δις. δολάρια. Πλέον αποτελούν το 25,3 % του συνόλου των πωλήσεων παγκοσμίως (15). Στην Ελλάδα, οι πωλήσεις δίσκων εξακολούθησαν την πτωτική πορεία το 2007 αφού η αγορά έχασε σε αξία 28,6% (από 42,4 εκατομμύρια ευρώ έπεσε στα 30,3), ενώ σε αριθμό CD, οι πωλήσεις έπεσαν από τα 7,6 εκατομμύρια στα 5,616. Η επιγραμμική προσφορά ελληνικών πολιτιστικών περιεχομένων παραμένει από εμβρυακή έως ανύπαρκτη.

Ταυτόχρονα, τα τελευταία πέντε χρόνια οι πόροι που διανέμονται μέσω των εταιρειών πνευματικής ιδιοκτησίας και προέρχονται από τις άλλες πηγές χρηματοδότησης της πνευματικής ιδιοκτησίας (εκτελεστικά δικαιώματα, φορολόγηση αναλώσιμων που χρησιμοποιούνται για την αντιγραφή) αυξάνονται ή παραμένουν σταθεροί (17). Το ίδιο και τα κέρδη της μουσικής βιομηχανίας από τις συναυλίες και το μερτσαντάιζινγκ.

Σε παγκόσμιο επίπεδο, τα τελευταία τέσσερα χρόνια ενώ τα έσοδα της κινηματογραφικής βιομηχανίας από την πώληση παραδοσιακών DVD μειώθηκαν, αυξήθηκαν οι πωλήσεις DVD υψηλής ευκρίνειας Bluray. Την ίδια περίοδο, μετά από μια σημαντική πτώση το 2004, τα εισιτήρια στους κινηματογράφους είτε αυξήθηκαν μεταξύ 2005 και 2008, όπως στην ΕΕ και την Κίνα, είτε παρέμειναν σταθερά όπως στις ΗΠΑ και την Ιαπωνία (18). Οι νέες μορφές κατανάλωσης ταινιών και τηλεοπτικών προγραμμάτων όπως το Video On demand και η Catch-up TV είναι ακόμα σε πρώιμο στάδιο αλλά έχουν πολύ υψηλό ρυθμό ανάπτυξης που θα συνεχιστεί τα επόμενα χρόνια.

Στην Ελλάδα τα εισιτήρια στους κινηματογράφους φτάνουν τα 13 εκατομμύρια το χρόνο πανελλαδικά, με πτωτικές τάσεις. Η μείωση των εισιτηρίων στη χώρα μας τη χειμερινή σεζόν 2009-10 σχέση με πέρυσι ήταν 8%. Μακροπρόθεσμα όμως η τάση της κινηματογραφικής κατανάλωσης έχει θετικό πρόσημο αφού το 2008 ο Έλληνας πάει 1,3 φορές τον χρόνο σινεμά κατά μέσο όρο, από μία φορά το χρόνο στα τέλη του ΄80 (19).

Η γενικότερη τάση στην πολιτιστική βιομηχανία είναι η οικονομική συγκέντρωση γύρω από μεγάλα επικοινωνιακά συγκροτήματα που συχνά φτάνει σε επίπεδα ολιγοπωλιακής συγκέντρωσης (20). Για παράδειγμα, είναι γνωστό ότι η βιομηχανία του δίσκου κυριαρχείται από τέσσερις majors (Sony/BMG, Universal, EMI, Warner) που ελέγχουν πάνω από το 80% της παγκόσμιας αγοράς. Στην Ελλάδα βρίσκουμε επίσης στις πρώτες θέσεις των πωλήσεων δύο εταιρείες που εξαρτώνται από ομίλους, τη Heaven του Ομίλου Κυριακού και την ΕΓΕ του Ομίλου Γιαννίκου. Το βασικό γνώρισμα των μεγάλων παικτών της μουσικής βιομηχανίας είναι το ότι συγκεντρώνουν την παραγωγή τους σε εμπορικά είδη με μικρό ρίσκο χρησιμοποιώντας ταυτόχρονα τα κανάλια προώθησης που διαθέτουν για να ενισχύσουν τις πωλήσεις (ραδιόφωνο, τηλεόραση, ριάλιτυ κλπ).

Στην Ελλάδα, όπως δείχνει η έρευνα της Αντιγόνης Ευστρατόγλου, η κυρίαρχη δισκογραφική βιομηχανία περιστρέφεται γύρω από λίγες δεκάδες δημιουργούς και εκτελεστές που μονοπωλούν τις πωλήσεις δίσκων και τα πνευματικά δικαιώματα που πηγάζουν από αυτές (21). Ο χώρος που μένει για πειραματισμό και καινοτομία είναι ελάχιστος. Αυτή η τάση προϋπήρχε αλλά εντάθηκε όταν άρχισε η πτώση των πωλήσεων στις αρχές της δεκαετίας του 2000. Η ίδια διάρθρωση επικρατεί στα ΜΜΕ, στην εκδοτική και στην κινηματογραφική αγορά σε παγκόσμιο επίπεδο. Μερικές δεκάδες συγκροτημάτων κυριαρχούν στις τοπικές αγορές πολιτιστικών και πληροφοριακών αγαθών και επιβάλλουν τις επιλογές τους στο ευρύ κοινό.

Τα χαρακτηριστικά αυτά επηρεάζουν αρνητικά τις πωλήσεις καθώς και άλλοι παράγοντες όπως οι δυσανάλογα υψηλές τιμές των πολιτιστικών προϊόντων, η οικονομική κρίση, τα οργανωμένα κυκλώματα πώλησης πειρατικών CD και DVD. Σε ότι αφορά την ανταλλαγή αρχείων στο διαδίκτυο οι έρευνες που έχουν διενεργηθεί έχουν αντικρουόμενα αποτελέσματα. Πολλές από τις έρευνες που συνδέουν άμεσα την πτώση των πωλήσεων με τις διαδικτυακές πρακτικές των χρηστών έχουν χρηματοδοτηθεί από την ίδια την πολιτιστική βιομηχανία, κάτι που υποσκάπτει το κύρος τους.

Οι σπάνιες ανεξάρτητες έρευνες πάνω στο θέμα όπως αυτή των Oberholzer-Gee και Strumpf δείχνουν ότι ο διαμοιρασμός στο διαδίκτυο επηρεάζει σε μικρό βαθμό τις πωλήσεις και με διαφορετικό τρόπο σε σχέση με το κάθε περιεχόμενο (22). Η έρευνα έδειξε ότι συχνά τα περιεχόμενα που διακινούνται περισσότερο στα δίκτυα peer-to-peer είναι αυτά που επιτυγχάνουν τις μεγαλύτερες πωλήσεις. Πολλές έρευνες έχουν δείξει ότι οι χρήστες που ανταλλάσσουν περιεχόμενο σε βάση ισοτιμίας έχουν επίσης υψηλά ποσοστά αγοράς πολιτιστικών προϊόντων κυρίως σε ότι αφορά την επιγραμμική διάθεση.

Το βασικό επιχείρημα της πολιτιστικής βιομηχανίας ενάντια στο peer-to-peer βασίζεται στη παραδοχή ότι μια δωρεάν πρόσβαση σε ένα πολιτισμικό περιεχόμενο ισοδυναμεί με μια πώληση λιγότερο του ίδιου αγαθού (A Free Download Equals a Lost Sale). Έτσι υπολογίζονται και τα αστρονομικά διαφυγόντα κέρδη που δηλώνει ότι έχει η βιομηχανία. Όμως η διεθνή έρευνα έχει δείξει ότι κάτι τέτοιο δεν ισχύει (23). Κάνεις δεν μπορεί να ξέρει εάν κάποιος που κατέβασε ένα άλμπουμ μουσικής ή μια ταινία μέσω ενός δικτύου peer-to-peer, εάν δεν είχε αυτή τη δυνατότητα θα το αγόραζε.

Σε γενικές γραμμές, έστω κι αν παραδεχτεί κανείς ότι ο διαμοιρασμός περιεχομένου στο διαδίκτυο έχει αρνητικές επιπτώσεις στα κέρδη της πολιτιστικής βιομηχανίας αυτές είναι λιγότερο σφοδρές από ότι υποστηρίζουν οι παράγοντες της. Ο διαμοιρασμός είναι ένας από τους λόγους της πτώσεις των πωλήσεων πολιτιστικών αγαθών αλλά όχι ο κυριότερος. Το γενικότερο οικονομικό πλαίσιο αλλά και η τάση της βιομηχανίας για ομογενοποίηση των προϊόντων της είναι εξίσου αν όχι πιο σημαντικοί λόγοι που εξηγούν την κρίση της δισκογραφικής βιομηχανίας.

Ταυτόχρονα οι πωλήσεις αντικειμένων (CD, DVD) δεν είναι παρά ένα μόνο κομμάτι της δραστηριότητας της πολιτιστικής βιομηχανίας. Τα έσοδα άλλων τομέων όπως τα εκτελεστικά δικαιώματα και οι επιγραμμικές πωλήσεις είναι σε άνοδο, υπερκεράζοντας σε πολλές περιπτώσεις την κρίση του CD και του DVD. Η οικονομική κατάσταση της πολιτιστικής βιομηχανίας στο σύνολο της είναι λοιπόν πολύ καλύτερη από ότι πιστεύεται συχνά. Η δραματοποίηση της κατάστασης από τους εκπροσώπους της βιομηχανίας χρησιμεύει πολλές φορές ως μέσο πίεσης προς το κράτος για την υιοθέτηση υποστηρικτικών προς αυτήν μέτρων.

6. Μια προοπτική λύσης του γόρδιου δεσμού της πνευματικής ιδιοκτησίας στο διαδίκτυο.

Η προστασίας της πνευματικής ιδιοκτησίας είναι βασικά πρόβλημα εξισορρόπησης μεταξύ του ιδιωτικού και του δημόσιου συμφέροντος. Από τη μία οι δημιουργοί και οι εκδότες υπερασπίζονται το δικαίωμα τους να βιοπορίζονται από τη δουλειά τους. Κάτι που είναι φυσικά απαραίτητο για τη διαιώνιση της πνευματικής δημιουργίας. Από την άλλη, το κοινό θέλει να επωφεληθεί από όλες τις δυνατότητες που προσφέρει η τεχνολογία ούτως ώστε να μπορεί να οικειοποιηθεί την πνευματική δημιουργία σε όλο το εύρος της. Και θα το επιχειρήσει άσχετα εάν αυτές οι δυνατότητες θεωρούνται νόμιμες ή παράνομες, χωρίς πολλές φορές να αναρωτηθεί για τις επιπτώσεις των πρακτικών του στην ίδια τη δημιουργία.

Είναι λοιπόν παράλογη η τακτική της βιομηχανίας να προσπαθεί να αποκλείσει το κοινό από τις δυνατότητες κοινωνικής πρόσληψης του πολιτισμού που προσφέρει η ψηφιακή τεχνολογία (ανταλλαγή, διαμοιρασμός, σχολιασμός, επανεκτέλεση (remix), κριτική κλπ). Συνιστά αναχρονισμό η τεχνητή επαναφορά των χρήσεων της πνευματικής δημιουργίας σε συνθήκες 19ου και 20ου αιώνα.

Το ζητούμενο δεν πρέπει να είναι η με κάθε τρόπο επιβίωση μιας βιομηχανίας, εν προκειμένω της πολιτισμικής, με τους όρους του παρελθόντος. Πόσο μάλλον που η συγκεκριμένη βιομηχανία, στην πλειοψηφία της, αποτελεί φορέα ομογενοποίησης και οικονομικής εκμετάλλευσης του πολιτισμού και όχι πειραματισμού και προαγωγής της ποικιλομορφίας.

Το ζητούμενο πρέπει να είναι η αναζήτηση ενός κοινωνικοοικονομικού, τεχνολογικού και νομικού πλαισίου παραγωγής και διάχυσης πολιτισμού το οποίο θα τηρεί τους εξής όρους : πρώτο, θα εξασφαλίζει την πολιτισμική ποικιλομορφία. Δεύτερο, θα επιτρέπει στους δημιουργούς να ζουν από τη δουλειά τους σε καλές συνθήκες. Και τρίτο, θα διασφαλίζει στο κοινό το δικαίωμα για χρήση που θα καλύπτει τις πολιτιστικές και κοινωνικές ανάγκες του.

Για να συμβεί κάτι τέτοιο στο πλαίσιο της ψηφιακής οικονομίας όπου τα πολιτιστικά αγαθά είναι μη συναγωνιστικά είναι απαραίτητη η κοινωνικοποίηση ενός σημαντικού μέρους του κόστους παραγωγής πολιτισμού. Αυτό σημαίνει τη λειτουργία αναδιανεμητικών μηχανισμών που θα προσφέρουν πόρους στην πρωτογενή δημιουργία και τους παράγοντες που την αποτελούν.

Τέτοιοι μηχανισμοί υπάρχουν ήδη: δημόσιες επιχορηγήσεις σε φεστιβάλ, στην παραγωγή ταινιών, θεατρικών έργων, συναυλιών κλπ. Ο φόρος στα ψηφιακά αναλώσιμα είναι κι αυτός ένας τρόπος κοινωνικοποίησης του κόστους παραγωγής πολιτισμού. Ο νόμος δέχεται ότι ο καθένας έχει τη δυνατότητα αντιγραφής ενός έργου για προσωπική χρήση σε ψηφιακό μέσο και ταυτόχρονα, μέσω της φορολόγησης αυτών των αναλώσιμων, χρηματοδοτεί τη δημιουργία.

Για να λυθεί ο γόρδιος δεσμός της χρηματοδότησης της πνευματικής δημιουργίας από τις διαδικτυακές χρήσεις τους έχουν γίνει πολλές προτάσεις. Μία από τις πιο επεξεργασμένες είναι αυτή του Philippe Aigrain (24). Η βασική ιδέα είναι κοντά σε αυτή του φόρου αναλώσιμων. Ο Aigrain προτείνει να αναγνωριστεί το δικαίωμα ελεύθερης μη κερδοσκοπικής ανταλλαγής περιεχομένου υπό copyright στο διαδίκτυο. Με άλλα λόγια προτείνει να νομιμοποιηθούν τα δίκτυα διαμοιρασμού υπό την πρόθεση ότι δεν έχουν σαν στόχο την επίτευξη κερδών. Προτείνει επίσης να διευρυνθεί το δικαίωμα παράθεσης και επανεκτέλεσης. Έτσι ικανοποιείται η ανάγκη του κοινού για ελεύθερη και δημιουργική πρόσληψη του έργου αφού δημιουργείται μια μη αγοραία πολιτιστική σφαίρα στο διαδίκτυο.

Ο Aigrain προτείνει την ταυτόχρονη θέσπιση φόρου επί κάθε ευρυζωνικής σύνδεσης, το κόστος του οποίου θα μοιράζεται μεταξύ χρηστών και πάροχων. Το ποσό που θα συγκεντρώνεται έτσι θα διαμοιράζεται με διαφανή κριτήρια από έναν οργανισμό υπό δημόσια επίβλεψη στους δικαιούχους πνευματικής ιδιοκτησίας, με τρόπο που να ευνοεί τους νέους και πρωτότυπους δημιουργούς εις βάρος των προϊόντων του σταρ σύστεμ.

Μια τέτοια αναθεώρηση του νομικού πλαισίου περί πνευματικής ιδιοκτησίας είναι σύμφωνη με βασικές αρχές όπως η Διακήρυξη των δικαιωμάτων του ανθρώπου και η Συνθήκη της Βέρνης. Ο Aigrain υπολόγισε ότι με ένα φόρο της τάξης των 3 με 7 ευρώ μηνιαίως επί κάθε ευρυζωνικής σύνδεσης το ποσό που θα συγκεντρώνεται ετησίως στη Γαλλία είναι ανώτερο από αυτό που αποφέρει η εκμετάλλευση του συνόλου των άλλων πηγών της πνευματικής ιδιοκτησίας (δικαιώματα αντιγραφής, εκτελεστικά δικαιώματα, φορολόγηση αναλώσιμων).

Αυτή η πηγή εισοδήματος θα μπορούσε να συμπληρωθεί από μια φορολογία επί των κερδών των μεγάλων παικτών του διαδικτύου. Πράγματι, το διαδίκτυο αποτελεί ένα τομέα που επιφέρει τεράστια κέρδη σε μια σειρά από παράγοντες όπως η τηλεπικοινωνιακή βιομηχανία (πάροχοι σύνδεσης) και οι διαδικτυακές υπηρεσίες (μηχανές αναζήτησης). Το πρόβλημα είναι ότι ελάχιστοι από αυτούς τους πόρους κατευθύνονται προς την πολιτιστική βιομηχανία: η Google και ο ΟΤΕ επωφελούνται από τη δωρεάν διανομή πνευματικών έργων στο διαδίκτυο χωρίς ωστόσο να συνεισφέρουν το ελάχιστο στη δημιουργία τους. Η φορολόγηση των κερδών τους με στόχο τη στήριξη της δημιουργίας θα μπορούσε να εξισορροπήσει αυτή την κατάσταση.

Οι παραπάνω προτάσεις είναι βασισμένες σε μια προσέγγιση πολιτικής οικονομίας. Απομακρύνονται δηλαδή από ρομαντικές και ανεδαφικές προσεγγίσεις είτε αυτές προέρχονται από τη μία πλευρά (απόλυτο και φυσικό δικαίωμα του δημιουργού να ορίζει το έργο του και την συνθήκες πρόσληψης του) είτε από την άλλη (απόλυτα ελεύθερη ροή της πληροφορίας με κάθε τίμημα). Παρά τις δυσκολίες εφαρμογής η κοινωνικοποίηση του κόστους παραγωγής έχει ένα βασικό πλεονέκτημα: ορίζει τον πολιτισμό και τη πνευματική δημιουργία ως δημόσια αγαθά, τα οποία ανήκουν στο κοινωνικό σύνολο και ως τέτοια πρέπει να προστατευθούν.

Το κείμενο αυτό αποτελεί τη βάση παρέμβασης μου στο Τμήμα Επικοινωνίας, Μέσων και Πολιτισμού του Παντείου Πανεπιστημίου στις 6 Μαίου 2010. Εδώ θα το βρείτε σε PDF.

Αναφορές

(1)Ματθαίος Τσιμιτάκης, « Το φάρ ουεστ του ελληνικού διαδικτύου », Καθημερινή 15/06/08.

(2)InOut.gr, « Εξώδικο εναντίων site μετάφρασης υποτίτλων », 15/10/08

(3)Digital Rights, Απάντηση στη « διαβούλευση » του ΟΠΙ για την « πειρατεία », 13/05/08

(4)Ronan Deazley, On the origin of the right to copy: charting the movement of copyright law in eighteenth-century Britain (1695-1775), Hart Publishing, 2004 και Ronan Deazley, Rethinking copyright: history, theory, language, Edward Elgar Publishing, 2006.

(5)Jan Baetens, Alain Berenboom, Le combat du droit d’auteur: anthologie historique, Les Impressions Nouvelles, 2001.

(6)Florent Latrive, Du bon usage de la piraterie, Exils, 2004.

(7)Christine Harold, OurSpace: resisting the corporate control of culture, University of Minnesota Press, 2007.

(8)Éric Brousseau, Nicolas Curien (eds.),  Internet and digital economics, Cambridge University Press, 2007.

(9)Michel Gensollen, Laurent Gille, Marc Bourreau, Nicolas Curien « Content Distribution Via the Internet », Communications et Stratégies, N°55, 3rd quarter, 2004.

(10)Matthew David, Peer to Peer and the Music Industry: The Criminalization of Sharing, SAGE Publications Ltd, 2010.

(11)Jonathan Zittrain, The Future of the Internet–And How to Stop It, Yale University Press, 2009.

(12)Christopher May, « Digital Rights Management and the breakdown of social norms », First Monday, Volume 8, Number 11 – 3 November 2003.

(13)Sandvine, 2009 Global Broadband Phenomena και Michigan University/ Arbor, ATLAS Internet Observatory 2009 Annual Report

(14)Sylvain Dejean, Thierry Pénard et Raphaël Suire, « Une première évaluation des effets de la loi Hadopi sur les pratiques des Internautes français », Môle Armoricain de Recherche sur la Société de l’Information et les Usages d’Internet, Mars 2010.

(15)IFPI, Recording Industry in Numbers 2010.

(16)Ισοτιμία, « Σε ελεύθερη πτώση η ελληνική δισκογραφία », Σάββατο, 28 Μαρτίου 2009.

(17)Οικονομική Έρευνα της CISAC για τις εισπράξεις πνευματικών δικαιωμάτων 2008.

(18)FOCUS 2009 – World Film Market Trends (2004-2008)

(19)Παύλος Θ. Κάγιος,  «Αvatar» και «Νήsos» ξόρκισαν τη σινε-κρίση, Τα Νέα, Δευτέρα 12 Απριλίου 2010.

(20)Νικος Σμυρναιος, 2010, « Οικονομική συγκέντρωση και θεσμικό πλαίσιο στην ελληνική ιδιωτική τηλεόραση  » στο Βώβου Ιωάννα (διεύθυνση), Ο κόσμος της τηλεόρασης : θεωρία, ανάλυση προγραμμάτων και ελληνική πραγματικότητα, Εκδόσεις Ηρόδοτος, Αθήνα, σελ. 141-174.

(21)Αντιγόνη Ευστρατόγλου, Η μέτρηση της μουσικής ποικιλομορφίας. Μια εφαρμογή στην ελληνική περίπτωση, Μεταπτυχιακή εργασία, Τμήμα Επικοινωνίας, Μέσων και Πολιτισμού, Πάντειο Πανεπιστήμιο, 2010.

(22)Oberholzer-Gee Felix et Strumpf Koleman, « The Effect of File Sharing on Record Sales. An Empirical Analysis », Journal of Political Economy, 115(1), 2007, p.1-42.

(23)Waldfogel, Joel and Rob, Rafael, « Piracy on the Silver Screen” . NBER Working Paper Series, Vol. w12010, February 2006.

(24)Philippe Aigrain, Internet & Création, InLibroVeritas, 2008.

Το 2006, ο

Δύο χρόνια μετά τα γυρίσματα ο Τσακίρης ξαναγυρίζει στα αποκαΐδια του χωριού φτιάχνοντας μια τραγική ιστορία με πραγματικούς ήρωες.

Το παρακάτω βίντεο είναι κομμάτι της ταινίας με τίτλο “Terre brulée” όπως προβλήθηκε από το γαλλογερμανικό κανάλι Arte στις 15 Δεκεμβρίου 2009.

Αντιγράφω από το δελτίο τύπου:
“Στις 24 Αυγούστου 2007, οι κάτοικοι της Ζαχάρως έζησαν τις πιο δύσκολες στιγμές της ζωής τους. Η μεγαλύτερη πυρκαγιά στην ιστορία της Ελλάδας πέρασε από τα χωριά τους, αφήνοντας πίσω της κατεστραμμένες περιουσίες και 65 νεκρούς.
Το ντοκιμαντέρ ακολουθεί μια ιστορία γεμάτη διαμάχες γύρω από τον δημόσιο πλούτο και φιλοδοξίες για προσωπικό πλουτισμό, όπου μόνο ένας άνθρωπος ξεχωρίζει. Στη Σμέρνα, ο Παναγιώτης Κυριακόπουλος θεωρείται ο ήρωας του χωριού. Είναι ο μόνος που έμεινε και πάλεψε την πυρκαγιά, σώζοντας πολλά σπίτια. Μέσα από τα μάτια του, η ταινία θέτει το ερώτημα της ευθύνης που φέρει ο καθένας για την καταστροφή. Ευθύνονται οι αρχές ή έχουμε όλοι ευθύνη για τα προβλήματα της επόμενης μέρας και τη δυσλειτουργία της δημοκρατίας στην Ελλάδα; «Ζούμε σε έναν καμένο τόπο», λέει ο Παναγιώτης «αλλά θα μείνω εδώ. Θα επιβιώσω, έστω και μόνος μέσα στις στάχτες.»
Ο σκηνοθέτης του ντοκιμαντέρ, Κίμων Τσακίρης, γνωρίζει καλά την Ζαχάρω και τους ανθρώπους της. Τρία χρόνια μετά το πετυχημένο «Sugartown: οι Γαμπροί», επιστρέφει με μια επίκαιρη και σκληρή ταινία για την Ελλάδα του σήμερα.
Η διεθνής πρεμιέρα του «Sugartown: η Επόμενη Μέρα» έγινε στο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ IDFA του Άμστερνταμ στις 22 Νοεμβρίου 2009 (διαγωνι Σενάριο/Σκηνοθεσία: Κίμων Τσακίρης / Παραγωγοί: Ρέα Αποστολίδου και Γιούρι Αβέρωφ / Συμπαραγωγός: Κίμων Τσακίρης / Φωτογραφία: Αργύρης Τσεπελίκας και Γιάννης Κάσσης / Μοντάζ: Τατιάνα Πανηγύρη / Ήχος: Άρης Καφεντζής / Post-production Χρήστος Μαγγανάς

Μια παραγωγή της ΑΝΕΜΟΝ PRODUCTIONS σε συμπαραγωγή με το ARTE, την ΕΡΤ, την Bi-Οptic Productions, τα κανάλια AL JAZEERA, TSR, YLE, TV3 και ΡΙΚ και με την υποστήριξη του προγράμματος MEDIA της Ε.Ε.”

En Grèce, la mort d’un adolescent sous les balles d’un policier samedi 6 décembre 2008 a déclenché une explosion sociale jamais vue dans le pays[1]. Ce ne sont pas tant les conditions atroces de cette mort, s’apparentant davantage à une exécution, qui sont à l’origine de cette explosion mais bien l’impasse sociopolitique et économique dans laquelle se trouve la Grèce depuis quelques années déjà.

Plus particulièrement, l’une des raisons qui expliquent les événements de décembre dernier est la fracture générationnelle de plus en plus profonde qui semble marquer la société grecque, reconnue y compris par les observateurs les plus conservateurs[2]. Cette fracture entre la jeunesse et le reste de la société, ses élites, ses institutions, ses pouvoirs prend des formes multiples : fracture sociale et économique, crise du système de l’éducation, crise de valeurs, fracture médiatique.

Cette conférence a pour objectif d’explorer les raisons profondes et les effets manifestes de cette fracture générationnelle qui caractérise plus que jamais la société grecque dans ses formes multiples.

La fracture sociale

En Grèce, nombreux sont les jeunes qui se heurtent à des difficultés croissantes, dans leurs efforts d’intégrer le monde social et de s’autonomiser : chômage, précarité, problèmes de logement et de formation. Des pans entiers de cette jeunesse savent désormais qu’ils n’atteindront probablement jamais un niveau de vie comparable à celui de leurs parents. Les recettes de la politique traditionnelle ne semblent plus apporter des solutions à ces problèmes sociaux graves. Cette situation s’aggrave depuis quelques années déjà. La crise économique actuelle y contribue fortement à cette aggravation.

La Grèce est une société fortement inégalitaire. Les salaires ainsi que les retraites sont parmi les plus bas en Europe occidentale. Selon les données de la Commission Européenne publiées dans le rapport annuel de l’Institut du Travail, en 2004 la Grèce occupait l’avant dernière place sur l’échelle des salaires bruts de l’Union des 15[3]. En 2005 les Grecs avaient un revenu moyen brut de 18.751 euros par an, quasiment 10.000 euros de moins que la moyenne européenne. Et ceci alors que les prix sont désormais comparables à ceux de la France.

La Grèce est également caractérisée par une répartition des richesses très inégale puisque la part des salaires dans le produit national est faible et en constante baisse, ce qui constitue une tendance mondiale[4]. Le taux de la population en dessous du seuil de pauvreté (60% du revenu médian) est le plus élevé de l’Union Européenne (20% en 2004) avec l’Espagne. Dans la catégorie d’âge entre 16 et 24 ans le pourcentage monte à 24%. Ceci signifie qu’un quart de jeunes grecs vivent en dessous du seuil de pauvreté !

Le chômage touche presque 8% de la population (chiffre officiel). Encore une fois ceux qui en souffrent le plus sont les femmes (11,7%), les jeunes entre 15 – 29 (16,5%) et les jeunes femmes 21,1% (les pourcentages les plus élevés dans la zone euro). Mais les plus durement touchés sont les nouveaux entrants dans le marché de travail, y compris les diplômés (34% de chômage).

Un jeune diplômé sur cinq travaille dans le cadre d’un statut particulièrement développé en Grèce qui est celui de travailleur indépendant ou free-lance (σύμβαση έργου en grec), sans bénéficier ni de couverture sociale ni de cotisations retraite[5]. Ce système concerne plus particulièrement les métiers intellectuels dans le journalisme, l’édition, la communication mais touche désormais aussi les professeurs et les cadres. Ce système contribue à renforcer la pression sur les salariés dans des domaines où au contraire ils devraient avoir des garanties collectives, comme par exemple dans les médias.

Les difficultés économiques des jeunes s’aggravent également par le fait que la durée des études est de plus en plus longue, ce qui retarde d’autant leur entrée dans le marché de travail. En effet, un nombre croissant d’étudiants vont jusqu’au Master 2 car la concurrence sur le marché de travail est très forte. Avant de trouver un emploi stable, les jeunes grecs diplômés ont chacun en moyenne deux à trois expériences professionnelles par le biais de stages ou autres emploi partiels souvent non ou peu rémunérés.

Le coût de ces années entre la fin de la scolarisation obligatoire et l’entrée effective dans le marché du travail est supporté en règle générale par la famille. La contrainte économique oblige les jeunes à rester dans le domicile familial longtemps, avec les conséquences que ceci comporte pour leur vie sociale. Fonder une famille et avoir des enfants, surtout dans les grandes villes, devient de plus en plus difficile. Le mariage, quand il a lieu, intervient plus tardivement. En 1991 l’âge moyen des mariés était de 24,1 ans. Il dépasse désormais les 28,6 ans. Le taux de natalité très bas (1,3 enfants par femme contre 2 pour la France en 2008) aboutit à ce que a population grecque vieillit et que la part des jeunes diminue, ce qui comporte des conséquences dramatiques p.e. pour le système de la sécurité sociale ou les retraites.

Globalement, dans le système économique grec il semble y avoir une fracture profonde : d’un côté il y a les « adultes integrés», c’est-à-dire les personnes entre 40 et 60 ans, qui ont souvent un emploi stable, sont propriétaires de leur logement, ont constitué une cellule familiale et occupent des postes à responsabilité quand il s’agit des diplômés du supérieur. De l’autre côté, la génération de 20-35 ans, souvent très qualifiée mais dont la perspective d’intégration sociale et professionnelle est plutôt morose. Il s’agit de ce que l’on est venu à appeler génération de 700 euros[6], en référence au salaire minimum et en écho à des mouvements similaires comme la Generazione 1000 en Italie.

La crise du système d’éducation

Comme l’indique le philosophe Stathis Kouvelakis, « les inégalités « primaires », dues à la répartition inégale des richesses et de l’emploi, en Grèce sont aggravées par les inégalités « secondaires » dues à la faiblesse de l’État social, tout particulièrement dans deux domaines clés, la santé et l’éducation, gangrénés de façon chronique par la logique du profit »[7].

La Grèce consacre seulement 3,9% de son budget national dans le domaine de l’éducation, qui concerne bien évidemment particulièrement les jeunes, la moyenne européenne étant de 5%. Il n’y a que Malte et la Roumanie où un pourcentage du budget inférieur est consacré à l’éducation.

Ce manque de moyens est visible à tous les niveaux de l’école : locaux dégradés, matériel informatique et technique insuffisant, activités annexes comme la musique ou le sport réduites à leur plus simple expression, manque de personnel spécialisé (psychologues, travailleurs sociaux, infirmières etc.). L’enseignement, notamment au lycée, est entièrement tourné vers les examens généraux d’entrée à l’université (les fameuses panellinies). Du coup ce qui est privilégié est l’apprentissage par cœur, la restitution fidèle de contenus, plutôt que la réflexion critique et l’acquisition de connaissances. Selon le Programme international pour le suivi des acquis des élèves (PISA) 2006[8], les élèves grecs sont parmi les derniers dans le classement de l’OCDE sur différents indicateurs comme la culture scientifique ou la maitrise de l’écrit.

Dans le même temps, la Grèce, après le Portugal, est le pays qui alloue le moins des bourses sur critères sociaux dans toute l’Europe. Elles ne représentent que 2,1% des dépenses de l’éducation. Ce qui veut dire que les inégalités liées au milieu d’origine de chaque élève se renforcent par l’Education nationale qui ne fait rien pour promouvoir ce qu’on appelle en France « l’égalité de chances ».

Au contraire, la privatisation progressive du système d’éducation grec privilégie ceux qui ont les moyens d’accéder à des cours privés de qualité, au détriment de ceux qui dépendent exclusivement de l’enseignement public. Ainsi, les dépenses des ménages allouées à l’éducation en Grèce sont parmi les plus élevées en Europe. En effet, la pression familiale et la concurrence très forte sur le marché du travail conduit à l’inflation des cours particuliers qui visent à préparer les élèves à l’entrée à l’université.

Comme le souligne Kouvelakis, « un invraisemblable univers fait d’entreprises spécialisées dans le soutien scolaire, de cours privés et d’établissements privés censés fournir des formations professionnelles, voire même des formations à prétention « universitaire » (en grande part assurées par les antennes locales d’établissements universitaires du monde anglophone, ou, en réalité, simplement agréés par ceux-ci) se substitue très largement à une éducation publique défaillante ».

L’université quant à elle souffre des mêmes maux que l’éducation nationale, auxquels s’ajoute un système clientéliste qui voit les organisations politiques d’étudiants monnayer leur soutien aux instances universitaires en échange de divers privilèges (financements occultes, notation favorable etc.). L’état de l’université publique combinée à la volonté de jeunes d’avoir une formation universitaire de qualité et un débouché professionnel satisfaisant aboutissent à un autre phénomène : l’exode massif des étudiants.

En 2006, plus de 65.000 étudiants Grecs étaient inscrits dans une université à l’étranger, dont plus de 25.000 dans la seule Grande Bretagne. Depuis, le milieu des années 90 la Grèce est le premier pays de l’Union européenne dans l’ « exportation » d’étudiants. Il existe même une « industrie » locale censée préparer les futurs étudiants à l’émigration. Une grande partie d’entre eux, une fois les études terminées s’installe dans le pay d’accueil et bien souvent s’y distingue professionnellement. Même si ce phénomène d’émigration « haut de gamme » en quelque sorte comporte des aspects positifs s’il est limité, cette fuite de cerveaux massive est catastrophique dans le long terme pour l’économie grecque mais aussi pour la société dans son ensemble.

La crise morale et l’effondrement des valeurs

La société grecque vis depuis quelques années l’effondrement des valeurs qui ont traditionnellement contribué à sa cohésion.

Le premier à avoir subi les conséquences de cette défiance a été le système politique et notamment les deux partis de pouvoir Nouvelle démocratie et Pasok. Ces deux formations politiques ont été les piliers de la transition démocratique à la fin des années 70. Dans un pays fortement politisé comme la Grèce, l’identification à l’une ou l’autre était « naturelle » pour une grande partie de la population. Surtout quand ces deux partis étaient menés par des personnalités populaires comme Constantin Caramanlis et Andreas Papandreou.

Or, depuis le milieu des années 90 on assiste à l’effondrement de la confiance des citoyens au système politique. La mise en œuvre des politiques néolibérales par la droite comme par le Pasok, les scandales à répétition, l’incapacité des partis de pouvoir d’apporter des solutions aux problèmes économiques et sociaux de la population ont conduit inexorablement à leur perte d’influence.

Le fait que l’élite politique soit endogamique, c’est-à-dire qu’elle se reproduise elle-même dans un système népotique pèse aussi sur cette état de défiance : l’actuel premier ministre Kostas Karamanlis est le neveu d’un ancien président de la République, sa dauphine dans le parti de droite Dora Bakoyianni est la fille d’un ancien premier ministre, le chef de l’opposition Georges Papandreou quant à lui est fils et petit fils de premier ministre. De nombreux jeunes députés sont fils ou filles d’anciens députés et ministres dont ils ont quasiment « hérité » les sièges.

Lors des élections de 1996 le pourcentage agrégé du Pasok et de la Nouvelle démocratie avoisinait le 80%. Les intentions de vote actuellement montrent une chute d’au moins 15 points du système bipartite, qui se répartissent entre le parti communiste, le parti de gauche alternative, les écologistes et l’extrême droite. Dans les sondages, les partis politiques arrivent derniers parmi 49 institutions en termes de confiance de la part des citoyens[9].

Cette baisse de confiance est d’autant plus forte chez les gens que les dirigeants semblent complètement ignorer des problématiques contemporaines comme la question écologique ou celle des nouvelles technologies de l’information. Les incendies de 2007 ont démontré l’incapacité de l’Etat à protéger les citoyens et les ressources naturelles du pays. Ces événements tragiques ont provoqué des manifestations spontanées et pacifiques qui avaient déjà attiré plusieurs milliers de jeunes devant le parlement en septembre 2007.

Actuellement, des mouvements écologistes regroupant essentiellement des jeunes se mobilisent à Athènes contre des projets de construction pharaoniques (centres commerciaux, parkings, immeubles de bureaux, stades) sur les derniers espace publics libres de la capitale. Pourtant, cette question fondamentale notamment pour la jeune génération ne semble pas trouver sa place dans le débat public. Les mesures dans ce sens, que ce soit au niveau des sources d’énergie renouvelables, de l’utilisation des transports en commun, du tri, de la sauvegarde du littorale etc. sont quasi-inexistants.

De la même façon, les politiques et les décideurs, à quelques exceptions près[10], semblent complètement ignorer les questions posées par la généralisation de l’usage de l’internet au niveau des nouveaux besoins réglementaires mais aussi des opportunités qu’offre la technologie numérique pour l’économie, pour l’implication des citoyens dans la vie publique, pour la transparence etc.

D’autres valeurs traditionnelles de la société grecque comme l’église, la justice ou l’armée ont également été ébranlées ces dernières années par des scandales à répétition[11]. La baisse sévère de leur côte de confiance dans les sondages en est un indicateur révélateur. La corruption est omniprésente y compris dans l’administration et les services publics. En 2008, presque un grec sur trois interrogé par les sondeurs déclare avoir été témoin d’un pot de vin[12]. Ce contexte finit souvent par convaincre les jeunes qu’ils ne peuvent progresser professionnellement ou socialement que par le « piston » et les relations bien placées.

Dans le même temps, le modèle de la consommation à outrance est mis an avant par les médias et les grandes entreprises implantées depuis le début des années 2000. Les jeunes font l’objet d’un matraquage publicitaire intense, puisqu’ils constituent un target group stratégique : ils sont les actuels et futurs consommateurs. La valeur de l’argent et celle de la réussite individuelle détrônent progressivement les valeurs traditionnelles de la société grecque comme l’honnêteté, la solidarité, le filotimo (amour propre, dignité, altruisme). D’où les conflits permanents entre les normes culturelles traditionnelles de la société grecque et les normes socioéconomiques de la mondialisation néolibérale.

Enfin, un point important à souligner également, en rapport avec la révolte de décembre, est la mise en cause par la jeunesse de l’Etat en tant que détenteur de la violence légitime par l’intermédiaire de la police. En effet, les incidents de violence policière aggravés et arbitraires se multiplient (morts et tortures d’immigrés dans des postes de police, répression accrue et disproportionnée des manifestations etc.)[13]. L’exécution du jeune Alexis Grigoropoulos n’a été que l’aboutissement de ce crescendo de violence, renforcé depuis l’accession de la droite au pouvoir en 2004. Cette tendance s’accompagne de l’impunité totale des auteurs des violences qui accroît le ressenti de la jeunesse envers la police et conduit à des réactions incontrôlables.

La fracture médiatique

Un phénomène qui comporte des incidences sociales importantes est la fracture médiatique qui semble caractériser la société grecque. En effet, celle-ci est caractérisée par un paradoxe apparent : alors que les téléspectateurs Grecs sont parmi les plus gros consommateurs de TV en Europe, en même temps, les enquêtes relatives démontrent que la population est très méfiante par rapport aux informations véhiculées par ce média.

Les données de ces enquêtes montrent que les Grecs ont une vision très critique des grands médias : dépendance accrue des intérêts économiques et politiques, concurrence effrénée à la recherche d’audience, manque d’émissions de qualité dans le domaine de la culture, du journalisme d’investigation, les reproches sont nombreux. À une écrasante majorité (plus de 80%) les Grecs déclarent ne pas faire confiance aux journaux télévisés et ne pas être satisfaits de la qualité des émissions d’information. Selon une étude de l’université d’Athènes, cette méfiance est encore plus forte parmi les jeunes. C’est la raison qui explique que, à la suite de la révolte de décembre, des jeunes ont occupé tour à tour des stations de radio et des chaînes de télévision en signe de protestation contre la couverture médiatique partiale des événements.

Pour ce qui est de l’usage de l’internet, la fracture numérique est avant une fracture générationnelle. Chez les 18-24 ans le taux d’utilisation de l’internet est de 67,1%, alors qu’il est de 20,6% chez les 45-54 ans, et seulement de 9,2% chez les plus de 55 ans. En effet, l’internet hellénophone se développe très rapidement. Une information alternative s’organise et se diffuse en ligne opposition aux médias dominants qui, pour la première fois, sont privés de leur monopole sur les moyens de formation de l’opinion publique. Les blogs, sites militants, webzines, plateformes participatives et autres dispositifs innovants sont mis en contribution par les jeunes utilisateurs afin de produire une information citoyenne.

Dans le même temps, la télévision demeure pour une frange très importante de la population, notamment auprès des personnes âgées et des classes populaires, l’unique source d’information. Le résultat, est que cette fracture médiatique contribue à accentuer l’incompréhension croissante qui caractérise les relations qu’entretient la jeunesse avec le reste de la population.

Conclusion

Les tendances que je viens de décrire ne sont pas exclusives à la Grèce. Plutôt elles se trouvent à des degrés variés dans tous les pays européens, y compris en France. Ce n’est pas un hasard si les émeutes grecques ont été suivis immédiatement par des incidents similaires, quoi que moins massifs, dans plusieurs pays comme la Lettonie, la Bulgarie, la Lituanie et même les Etats-Unis. A Tours, le 7 mars dernier, une fête improvisée organisée via Facebook a fini en bataille rangée entre plusieurs centaines de jeunes et la police, qui a paralysé le centre ville pendant plusieurs heures. A moins d’être complètement coupé des réalités sociales, personne ne peut contester que des tels explosions de violence ne sont en fait que l’épiphénomène d’une fracture générationnelle et sociale plus profonde à laquelle il est urgent d’apporter des réponses.

[2] Michel Arnaud, Grèce : les émeutes et après ?

[3] Kathimerini, « Grèce : une vie de labeur pour un salaire de misère », 7 novembre 2005 .

[4] Michel Husson, La baisse tendancielle de la part salariale, 23 septembre 2007

[5] Μαρία Καραμεσίνη κ.α (2008), Η Απορρόφηση των Πτυχιούχων Πανεπιστημίου στην Αγορά Εργασίας: Πανελλαδική έρευνα στους αποφοίτους των ετών 1998-2000, Οριζόντια Δράση Υποστήριξης Γραφείων Διασύνδεσης Πανεπιστημίων, Αθήνα: Διόνικος.

[6] <>

[7] Stathis Kouvelakis, « La Grèce en révolte, 14 décembre 2008 <>.

[8] Environ 300 000 élèves de 57 pays ont participé au Programme international pour le suivi des acquis des élèves (PISA) 2006. Le PISA permet d’évaluer leurs compétences dans trois domaines : la culture mathématique, la compréhension de l’écrit et la culture scientifique.

[9] Public Issue, Εμπιστοσύνη στους Θεσμούς, 2008, <>

[10] Par exemple l’eurodéputé social-démocrate Stavros Lambrinidis, <>

[11] Un cas assez exceptionnel est celui du scandale immobilier autour du Monastère Vatopedi. Voir à ce sujet Alexia Kefalas, Scandale immobilier à Athènes,

[12] Public Issue, Εθνική Έρευνα για τη Διαφθορά στην Ελλάδα – 2008, <>

[13] Gazmend Kaplllani et Jeta Xharra, Grèce : violences policières contre les immigrants, <> et Angélique Kourounis, Les policiers tortionnaires grecs en vidéo, <>

Η κινητοποίηση άρχισε από το διδακτικό προσωπικό, κάτι που συμβαίνει για πρώτη φορά στη Γαλλία, ενώ πλέον τώρα αγγίζει όλους τους εμπλεκόμενους (φοιτητές, τεχνικό και γραμματειακό προσωπικό κτλ.). Η απεργία εντάσσεται σε ένα ήδη τεταμένο κοινωνικό κλίμα αφού η οικονομική κρίση έχει φέρει απολύσεις, πτώση της αγοραστικής δύναμης και απαισιοδοξία στην πλειοψηφία των Γάλλων. Η δυσαρέσκεια αυτή εκφράστηκε στη εξαιρετικά επιτυχή γενική απεργία της 29ης Ιανουαρίου.

Πλέον το σύνολο των πανεπιστημιακών ιδρυμάτων της χώρας βρίσκεται σε αναβρασμό. Την προηγούμενη εβδομάδα έγιναν εκατοντάδες γενικές συνελεύσεις, γράφτηκαν δεκάδες κείμενα και ψηφίσματα, οργανώθηκαν μαζικές πορείες και συγκεντρώσεις διαμαρτυρίας σε πολλές πόλεις. Αποφασίστηκαν επίσης πρωτότυπες δράσεις όπως μαθήματα σε ανοιχτούς χώρους έξω από το πανεπιστήμιο, πέταγμα παπουτσιών στο υπουργείο, αποστολή εκατοντάδων ερευνητικών εργασιών στην υπουργό, συμβολικοί “ενταφιασμοί” της Παιδείας κτλ.

Τα καινοτόμα συμμετοχικά εργαλεία του διαδικτύου άργησαν λίγο να χρησιμοποιηθούν. Η πρώτη αυθόρμητη αντίδραση των συναδέλφων ήταν η χρήση του παλιού καλού ηλεκτρονικού ταχυδρομείου για την αποστολή πληροφοριών. Βέβαια πολύ γρήγορα τα εκατοντάδες μηνύματα που άρχισαν να φτάνουν, πολλές φορές με το ίδιο περιεχόμενο, έγιναν ενοχλητικά. Αυτό οδήγησε πολλούς από εμάς σε information overload.

Σταδιακά όμως εμφανίστηκαν προσπάθειες να χρησιμοποιηθούν καινοτόμα συμμετοχικά εργαλεία για πληροφόρηση, συντονισμό και οργάνωση του κινήματος. Οι σχετικά νεότεροι και γνώστες αυτών των εργαλείων προσπαθούμε να φέρουμε όλο και περισσότερους συναδέλφους προς τα εκεί.

Τα πρώτα εργαλεία που επαναενεργοποιήθηκαν κατά κάποιο τρόπο ήταν οι ιστότοποι οργανώσεων όπως η Sauvons la recherche και η Sauvons l’université που πρωτοστατούν εδώ και αρκετό καιρό στην αμφισβήτιση της πολιτικής του Σαρκοζύ σε θέματα παιδείας. Ταυτόχρονα, πανεπιστημιακοί αλλά και δημοσιογράφοι που διαθέτουν δημοφιλή ιστολόγια, όπως ο Olivier Ertzscheid, ο André Gunthert και ο Sylvestre Huet, άρχισαν να τα χρησιμοποιούν για την κάλυψη του κινήματος.

Άλλοι, όπως η Laurence Allard και ο Olivier Blondeau, εισήγαγαν την χρήση του twitter και του #fac09 ως hashtag. Σύντομα το tweet search fac09 γέμισε από μηνύματα είτε αναμετάδοσης ειδήσεων από τα ΜΜΕ, είτε με ζωντανές καλύψεις γενικών συνελεύσεων και εκδηλώσεων διαμαρτυρίας μέσω κινητού. Δημιουργήθηκε κι ένας λογαριασμός που αναμεταδίδει τα σχετικά tweets το lru_matuer.

Σταδιακά, μέσα σε μια εβδομάδα, πολλαπλασιάστηκαν και οι ιστότοποι που καλύπτουν τις εξελίξεις σε τοπικό επίπεδο, σε μια πόλη ή ένα πανεπιστήμιο. Ένα παράδειγμα είναι το ιστολόγιο των εργαζόμενων στο πανεπιστήμιο της Λυών. Από την πλευρά μου έφτιαξα μια πύλη που συγκεντρώνει όλα τα σχετικά feeds μέσω της πλατφόρμας του Netvibes. Ο ενημερωτικός ιστότοπος Mediapart δημιούργησε ένα χάρτη της κινητοποίησης βασισμένο στο Google Maps.
Agrandir le plan

Όπως σε κάθε ανάλογη περίπτωση αυτές που σημειώνουν την μεγαλύτερη επιτυχία είναι οι υπηρεσίες διανομής βίντεο όπως το YouTube και το DailyMotion. Για παράδειγμα μια ομάδα πανεπιστημιακών από τη Μασσαλία έφτιαξε ένα βίντεο που αναδεικνύει τς ανακολουθίες και τα ψέμματα που είπε ο Σαρκοζύ στον λόγο που εκφώνησε πρόσφατα σχετικά με το πανεπιστήμιο και την έρευνα. Το βίντεο παίχτηκε 142.256 φορές στο YouTube μέσα σε τρεις μέρες. Η τοπική εφημερίδα του Στρασβούργου έβαλε στο Dailymotion ένα ρεπορτάζ από την επίσκεψη της Valérie Pécresse στο Στρασβούργο όπου η ομιλία της διακόπηκε από διαμαρτυρίες. Το βίντεο παίχτηκε 5.000 φορές μέσα σε εικοσιτέσσερις ώρες. Οι εικόνες αυτές δεν προβλήθηκαν από κανένα τηλεοπτικό κανάλι.

Η επιτυχία ανεξάρτητων ιστότοπων ενημέρωσης όπως το Rue89 ή το ιστολόγιο της Libération {sciences²} στην κάλυψη του κινήματος φαίνεται στον τεράστιο αριθμό σχολίων που συνοδεύουν τα σχετικά άρθρα. Τα περισσότερα σχόλια είναι δομημένα και με επιχειρήματα, δείχνοντας σαφώς ότι το User Generated Content μπορεί να αποτελέσει πραγματική προέκταση της δημόσιας σφαίρας και όχι μόνο αντικείμενο εμπορικής εκμετάλλευσης, όπως φαίνεται να επιδιώκουν τα κυρίαρχα ΜΜΕ. Σε πολλές περιπτώσεις οι ίδιοι οι πανεπιστημιακοί γράφουν στα σχόλια ενδελεχή κείμενα που εξηγούν την καθημερινότητα τους ή αναλύουν μέσα από κριτική σκοπιά τα μέτρα της κυβέρνησης.

Σε αντίθεση με άλλες κινητοποιήσεις όπως για παράδειγμα τις εργατικές απεργίες, στην προκειμένη περίπτωση οι άμεσα ενδιαφερόμενοι (καθηγητές, ερευνητές, φοιτητές) είναι άτομα με υψηλό κοινωνικό και συμβολικό κεφάλαιο, με αρκετές διασυνδέσεις στο χώρο των δημοσιογράφων, που έχουν εμπειρία δημόσια έκφρασης και λόγου και οι οποίοι είναι εντατικοί χρήστες του διαδικτύου. Ως αποτέλεσμα η κάλυψη του κινήματος από τα ΜΜΕ την περασμένη εβδομάδα ήταν πολύ μεγαλύτερη απ’ότι στην περίπτωση παρόμοιων κινητοποιήσεων σε άλλους επαγγελματικούς χώρους.

Όπως και στην περίπτωση της εξέγερσης του Δεκεμβρίου στην Ελλάδα, το διαδίκτυο και οι καινοτόμες εφαρμογές και χρήσεις του αποτελούν πλέον αναπόσπαστο κομμάτι των κοινωνικών κινημάτων. Δύο φαίνεται να είναι οι βασικές κατευθύνσεις της συνεισφοράς των νέων μέσων : από την μία η βελτίωση της οργάνωσης, του συντονισμού και της πληροφόρησης μεταξύ των συμμετεχόντων στο κίνημα και από την άλλη η αποτελεσματική προβολή των θέσεων τους στο διαδίκτυο, κάτι που, υπό προϋποθέσεις, μπορεί να επηρεάσει την κάλυψη των γεγονότων από τα κυρίαρχα ΜΜΕ.

Τελικά μάλλον το γαλλικό υπουργείο Παιδείας είχε δίκιο όταν πριν από λίγους μήνες έκανε προκήρυξη έργου με σκοπό την παρακολούθηση του διαδικτύου. Στόχος ήταν ο εντοπισμός των opinion leaders και η ανίχνευση των “ρευμάτων” της κοινής γνώμης σε θέματα σχετικά με την παιδεία. Δεν ξέρω ποιος κέρδισε τον διαγωνισμό, το σίγουρο όμως είναι ότι αυτές τις μέρες έχει πολύ δουλειά…

Σύνδεσμοι:
Συντονιστικό
Lyon 2
Toulouse 3
Paris-Ehess
Paris XI
Jourdain
Limoges
Rennes 1
Sauvons les IUT
Poolp
Εναλλακτικά μαθήματα εκτός των τειχών στο Παρίσι
Εργαστήριο εκτός των τειχών στη Λυών