Το παρακάτω ποστ δημοσιεύθηκε πριν από σχεδόν τρία χρόνια. Το αναδημοσιεύω εδώ επικαιροποιημένο γιατί δυστυχώς τα γεγονότα επιβεβαίωσαν τη βασική του υπόθεση, ότι δηλαδή το διαδίκτυο αποτελεί πλέον ένα από τα βασικά πεδία στη μάχη που διεξάγεται μεταξύ των δυνάμεων της συντήρησης και της καθεστηκυίας τάξης από τη μία και της κοινωνίας των πολιτών από την άλλη.

Το διαδίκτυο δεν είναι απλά ένα νέο ΜΜΕ. Είναι ένα μετα-μέσο με την έννοια ότι αποτελεί την βάση και την υποδομή πάνω στην οποία αναπτύσσεται το σύνολο των ανθρώπινων δραστηριοτήτων μαζικής αλλά και διαπροσωπικής επικοινωνίας. Ταυτόχρονα αποτελεί πλέον το πεδίο μιας διαμάχης που το καθιστά ολοένα και περισσότερο υψηλής σημασίας πολιτικό διακύβευμα.

Οι υποθέσεις είναι πολλές και δείχνουν ξεκάθαρα την γραμμή του μετώπου:

- το κλείσιμο του Megaupload κατ’εντολή του FBI, έστω κι αν ο συγκεκριμενος ιστότοπος ήταν προβληματικός από πολλές απόψεις.

- η προώθηση νομοθετικών ρυθμίσεων σε εθνικό και υπερεθνικό επίπεδο με στόχο  την καθιέρωση συστηματικών κυρώσεων για όσους διαμοιράζουν περιεχόμενο (Hadopi, ACTA, PIPA, SOPA, Digital Economy Bill,),

- το φιλτράρισμα του διαδικτύου όπως στην περίπτωση του ιστότοπου Copwatch στη Γαλλία αλλά και στην Ισπανία.

- η όλο και συχνότερη εντελώς αυθαίρετη πρακτική του domain name seizure, από τις αμερικανικές Αρχές

- η επιμήκυνση της διάρκειας του copyright στη μουσική σε ΗΠΑ και Ευρώπη.

- οι προσπάθειες ελέγχου και λογοκρισίας της μπλογκοσφαίρας.

- οι συστηματικές επιθέσεις κατά της ανωνυμίας στο διαδίκτυο.

- η αυξανόμενη οικιοποίηση των προσωπικών μας δεδομένων από πολυεθνικές όπως η Google.

- η δημιουργία μηχανισμών συστηματικής και αυτοματοποιημένης λογοκρισίας από δημοφιλή κοινωνικά δίκτυα όπως το Twitter.

Στη μάχη αυτή, το χάσμα που χωρίζει τους αντιπάλους είναι χάσμα γενεών αλλά και ταξικό ταυτόχρονα. Και βέβαια αυτό δεν είναι αντιφατικό από τη στιγμή που οι νέες γενιές στις δυτικές κοινωνίες προλεταριοποιούνται με γοργούς ρυθμούς.

Αν παρατηρήσει κανείς ποιοι είναι οι υποστηρικτές του ελέγχου και της λογοκρισίας στο διαδίκτυο, ποιοι είναι αυτοί που υπερασπίζονται την απόλυτη και χωρίς εξαιρέσεις εφαρμογή του copyright σε όλες τις εκφάνσεις της ανθρώπινης έκφρασης, ποιοι επιβάλλουν την εμπορευματοποίηση της γνώσης, βρίσκει πάντα το ίδιο προφίλ.

Πετυχημένοι πενηντάρηδες, που απολαμβάνουν αδρά τους καρπούς του παγκοσμιοποιημένου καπιταλισμού. Σοδιαλδημοκράτες της αγοράς και νεοφιλελεύθεροι ιδεολόγοι που στην πράξη στηρίζουν τα ολιγοπώλια. Ακροδεξιοί ηθικολόγοι πολιτικάντηδες. Πλουσιοπάροχα αμειβόμενες βεντέτες τις μαζικής κουλτούρας.

Όλοι αυτοί ξέρουν καλά ποιο είναι το συμφέρον τους και πως να το υπερασπιστούν. Γνωρίζουν πως λειτουργούν τα γρανάζια του συστήματος αφού τα έχουν χτίσει οι ίδιοι.

Δίπλα τους, δυστυχώς, βρίσκονται και ειλικρινείς αλλά κονόφθαλμοι δημιουργοί που λανθασμένα ταυτίζουν τα συμφέροντα τους με αυτά της βιομηχανίας του θεάματος.

Από την άλλη, η αντίθεση είναι μαζική αλλά ανοργάνωτη: έφηβοι και εικοσάρηδες “γηγενείς” των νέων τεχνολογιών, ερασιτέχνες δημιουργοί, περιθωριακοί καλλιτέχνες, χάκερς και πειρατές, χρήστες ελεύθερου λογισμικού και συνειδητοποιημένοι geeks.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα οι Anonymous με την χαοτική, επιπόλαια, αντιφατική αλλά και τόσο χρήσιμη αντίσταση τους.

Όλοι αυτοί, χωρίς ντροπή, ανταλλάσουν περιεχόμενο υπό copyright, σχολιάζουν και ασκούν κριτική στους πάντες χωρίς την παραμικρή αυτοσυγκράτηση στα fora, στηλιτεύουν και βρίζουν τους ταγούς των “πολιτικών και πολιτειακών αρχών” στα blogs, δεν βλέπουν τηλεόραση, ενημερώνονται ή/και παραπληροφορούνται μόνο από το διαδίκτυο, λαϊκίζουν, δεν πιστεύουν τους δημοσιογράφους, αδιαφορούν για την άποψη των καθώς πρέπει διανοούμενων, κράζουν και τρολάρουν τους επώνυμους στα κοινωνικά δίκτυα, καλλιεργούν θεωρίες συνωμοσίας, …

Αυτή η κρίσιμη μάζα των Αγανακτισμένων του διαδικτύου αντιδρά ενστικτωδώς και σπασμωδικά στις προκλήσεις των καιρών. Δεν έχει συνείδηση ότι το διακύβευμα είναι πρωτίστως πολιτικό.

Μέρος της θεοποιεί τους συλληφθέντες του Megaupload με τις μερσεντές ενώ ταυτόχρονα απελπίζεται γιατί δεν κατάφερε να εγκαταστήσει το τελευταίο γκάντζετ στο iphone ή γιατί δεν έχει αρκετούς “φίλους” στο Facebook.

Το οξύμωρο είναι πασιφανές.

Στο πλαίσιο μια κοινωνικοοικονομικής διάρθρωσης όπου κυριαρχεί η εκμετάλλευση και η άνιση κατανομή των πόρων, η γνώση δεν μπορεί παρά να αποτελεί εμπόρευμα και η πνευματική ιδιοκτησία το πετρέλαιο του 21ου αιώνα.

Η ανατροπή του status quo στο διαδίκτυο και αλλού απαιτεί νέα συσχέτιση κοινωνικών δυνάμεων. Απαιτεί οργάνωση και πολιτική συνείδηση, όχι καταναλωτική. Απαιτεί πολίτες και όχι πελάτες.

Αδιαμφισβήτητα η χρονιά που έφυγε

Εν μέσω οικονομικής ύφεσης και κοινωνικής κατάθλιψης σε Ευρώπη και ΗΠΑ, η διαμεσολαβούμενη δημόσια σφαίρα χαρακτηρίζεται από την κυριαρχία του διαδικτύου ως μέσου ενημέρωσης, ανταλλαγής απόψεων, σχολιασμού της επικαιρότητας αλλά και ως πεδίου οργάνωσης/συντονισμού κοινωνικών δράσεων και πολιτικών προτάσεων.

Το 2011 η κατάρρευση των παραδοσιακών ΜΜΕ, αλλά και των κλασικών πολιτικών φορέων όπως τα κόμματα, επέτρεψε επιτέλους την, εν μέρει, πραγματοποίηση της προφητείας των digerati της δεκαετίας του 90.

Πλέον ένα σημαντικό κομμάτι της μαζικής επικοινωνίας και της πολιτικής είναι ψηφιακό. Το διαδίκτυο εξελίσσεται στο βασικό μέτα-μέσο του πολιτισμού μας, δηλαδή στην λογική και πληροφοριακή υποδομή πάνω στην οποία βασίζεται η διανοητική δραστηριότητα της ανθρωπότητας.

Εκεί πλέον συμβαίνει μεγάλο μέρος της παραγωγής και μετάδοσης ιδεών και της καινοτομίας, της ενημέρωσης πάνω στα κοινά, της κοινωνικοποίησης, της διαπροσωπικής επικοινωνίας, της διαμόρφωσης γνώμης…

Σαφώς και το διαδίκτυο ως πολιτισμικό και πληροφοριακό μετα-μέσο συνυπάρχει με όλα τα υπόλοιπα. Σε αυτό το σημείο οι digerati έκαναν λάθος. Τα βιβλία, οι εφημερίδες, η ραδιοτηλεόραση ακόμη και τα βινύλια υπάρχουν ακόμα και θα υπάρχουν για καιρό, ευτυχώς.
Η μη αντικατάσταση αλλά συνύπαρξη του διαδικτύου με άλλα μέσα επιβεβαιώνεται εάν υιοθετήσει κάποιος μια λιγότερο δυτικοκεντρική ματιά. Αυτό όμως δεν αναιρεί την εγκαθίδρυση του στο κέντρο της σύγχρονης δημόσιας σφαίρας σε παγκόσμια κλίμακα.

Οι αραβικές επαναστάσεις και το κίνημα των Indignados/Occupy κατά κάποιο τρόπο αποτέλεσαν τα αρχέτυπα της νέας εποχής. Δεν αναφέρομαι εδώ στο κατά πόσο οι χρήσεις του διαδικτύου συνεισέφεραν στη γέννηση τους, κάτι που αποτελεί ακόμη αντικείμενο συζήτησης (όπως πχ. εδώ).

Αναφέρομαι στο τρόπο με τον οποίο τα συγκεκριμένα κοινωνικά κινήματα διασυνδέθηκαν συμβολικά και πρακτικά, αναδείχθηκαν σε γεγονότα παγκόσμιας εμβέλειας και επέβαλαν μια εναλλακτική δημόσια έκφραση από τα κάτω.

Το κίνημα των Αγανακτισμένων στην Ελλάδα αποτελεί, σε μικρότερη κλίμακα, ένα απτό παράδειγμα για το πως η χρήση του διαδικτύου από κομμάτια ενός πολυσυλλεκτικού κοινωνικού κινήματος κατάφερε κάτι που στην αρχή έμοιαζε αδύνατο: να επιβληθεί στην ατζέντα των κυρίαρχων ΜΜΕ.

Στην πολύ ενδιαφέρουσα έρευνα σχετικά με τη χρήση του Twitter κατά την περίοδο της επανάστασης σε Τυνησία και Αίγυπτο, υπό τη διεύθυνση του Gilad Lotan και της danah boyd εξάγονται δύο συμπεράσματα προς αυτή την κατεύθυνση.

Το πρώτο έχει να κάνει με ένα « φαινόμενο εκμάθησης » (learning effect) το οποίο παρατήρησαν οι ερευνητές σε ότι έχει να κάνει με τη χρήση του μέσου ως εργαλείο εναλλακτικής ενημέρωσης και ακτιβισμού. Το φαινόμενο της εκμάθησης σημαίνει ότι η αλληλεπίδραση μεταξύ του εργαλείου, στην προκειμένη περίπτωση του Twitter, και των χρήσεων του εξελίσσεται όσο οι χρήστες ανακαλύπτουν νέες δυνατότητες, υιοθετούν νέες πρακτικές και μεθόδους οι οποίες δεν είχαν καν προβλεφθεί από τους δημιουργούς της υπηρεσίας, αλλά ούτε χρησιμοποιηθεί κι από τους ίδιους τους χρήστες προηγούμενα.

Ως αποτέλεσμα, η τελεολογική αποτελεσματικότητα του μέσου, δηλαδή αυτή της χρήσης προσανατολισμένης προς ένα συγκεκριμένο σκοπό – στην προκειμένη περίπτωση την ενημέρωση των πολιτών πάνω στα κοινά ή την οργάνωση πολιτικών κοινωνικών δράσεων – αυξάνεται με τον χρόνο και μεταλλάσσεται σύμφωνα με τα χαρακτηριστικά κάθε διαφορετικού γεγονότος.

Έτσι, από το πρώτο σημαντικό πολιτικό ζήτημα που έγινε αντικείμενο ευρείας συζήτησης στο Twitter, δηλαδή τις Ιρανικές εκλογές του 2009 και τη βίαιη καταστολή που ακολούθησε, μέχρι τις αραβικές επαναστάσεις, τους Αγανακτισμένους και το #OccupyWallStreet το εργαλείο, το κοινό του και οι πολιτικοποιημένες χρήσεις του εξελίχθηκαν, τελειοποιήθηκαν και πήραν διαστάσεις που πολύ λίγοι περίμεναν.

Εάν ληφθεί υπόψη ότι κάτι τέτοιο συμβαίνει και με άλλα διαδικτυακά εργαλεία και υπηρεσίες τα οποία συνδέονται μεταξύ τους, τότε κανείς καταλαβαίνει τη σημασία αυτής της εξέλιξης.

Το δεύτερο συμπέρασμα της έρευνας είναι ότι πλέον η « δημοσιογραφία », υπό την έννοια του συστήματος παραγωγής και διάδοσης ενημερωτικού περιεχομένου σχετικά με τα κοινά, αποτελεί ένα δίκτυο/πλέγμα που συνδέει σε πραγματικό  χρόνο ΜΜΕ, ανεξάρτητους δημοσιογράφους, ΜΚΟ, πολιτικούς φορείς, ακτιβιστές, μπλόγκερς μα και απλούς πολίτες.

Όλοι αυτοί κατά τη διάρκεια σημαντικών γεγονότων συνδέονται με αμφίδρομες πλέον, αν και πάντα ασύμμετρες, σχέσεις ανταλλαγής πληροφορίας, αναλαμβάνοντας το ρόλο πότε του δέκτη και πότε του πομπού. Ένα κομμάτι της ενημέρωσης και της πολιτικής ατζέντας ορίζεται πλέον μέσω αυτής της πολύπλοκης και πολύπλευρης διαδικασίας.

Με λίγα λόγια το διαδίκτυο τείνει να επανακτήσει ένα βασικό χαρακτηριστικό της ιδανικής δημόσιας σφαίρας όπως την περιγράφει ο Χάμπερμας αναφερόμενος στον αιώνα του Διαφωτισμού: την δυνατότητα της κοινωνίας, ή έστω ενός μέρους της, χωρίς πρόσβαση σε μηχανισμούς εξουσίας να αυτοπροσδιορίσει τα διακυβεύματα που την αφορούν.

Βέβαια οι διαπιστώσεις αυτές εμπεριέχουν και τα όρια τους. Προσωπικά διαβλέπω τουλάχιστον τρία προβλήματα. Το πρώτο είναι ένα κλασικό πρόβλημα των κοινωνικών και πολιτικών επιστημών που συνοψίζεται στη διαπίστωση ότι η γνώση δεν ισούται με δράση. Με άλλα λόγια, το γεγονός ότι κάποιος λαμβάνει πλουραλιστική και πλήρη ενημέρωση για ένα πολιτικό ή κοινωνικό πρόβλημα δεν σημαίνει αυτόματα ότι θα κινητοποιηθεί για τη λύση του.

Έστω κι αν το διαδίκτυο επιτρέπει το πρώτο, το δεύτερο απαιτεί πολύ περισσότερες προϋποθέσεις (οργάνωση, εναλλακτική πρόταση, συμφέρον, ιδεολογία, πρακτικά μέσα κλπ.). Η πληροφόρηση είναι απαραίτητη αλλά όχι αρκετή προϋπόθεση για την δράση και δη την πολιτική. Αυτό κατά τη γνώμη μου είναι το κεντρικό ζήτημα σε ότι αφορά την κατάσταση στην οποία έχει περιέλθει η ελληνική κοινωνία εν μέσω κρίσης.

Το δεύτερο πρόβλημα είναι ότι η εναλλακτική θεώρηση ενός ζητήματος διευκολύνεται από το διαδίκτυο σε περίοδο έκτακτων γεγονότων και σημαντικών εξελίξεων (βλέπε οικονομική κρίση, πτώση καθεστώτων, φυσικών καταστροφών και βιομηχανικών ατυχημάτων). Σε τέτοιες συνθήκες η κινητοποίηση μεγάλου αριθμού ατόμων και συλλογικοτήτων γύρω από το διακύβευμα αποτελεί μοχλό πίεσης προς τις καθεστηκυίες δομές (πολιτικής, επικοινωνιακής και οικονομικής εξουσίας) και πολύτιμη πηγή πληροφόρησης.

Η ανάδυση και εγκαθίδρυση μιας εναλλακτικής έκφρασης στο επίκεντρο της δημόσιας σφαίρας είναι όμως πολύ δυσκολότερη εάν αυτή έχει σαν στόχο την διάρκεια, τη συνέχεια και την πρωτοβουλία κινήσεων ανεξάρτητα από την εκάστοτε επικαιρότητα. Το να αποσπάσει κανείς την προσοχή του ευρέως κοινού από την βιομηχανία του θεάματος με διάρκεια προϋποθέτει μεγαλύτερη ενέργεια και πόρους (ανθρώπινους, οικονομικούς, τεχνολογικούς) από μια απλή αντίδραση σε ένα δραματικό γεγονός.

Τέλος, το τρίτο πρόβλημα είναι ότι το διαδίκτυο, ως όχημα μιας εναλλακτικής δημόσιας έκφρασης από τα κάτω, έχει πλέον ισχυρούς αντιπάλους. Ο καιρός κατά τον οποίον η εξουσία έβλεπε το πολιτικοποιημένο κοινό του μέσου ως ένα ανάξιο προσοχής συνονθύλευμα από χίπιδες και πειρατές έχει περάσει ανεπιστρεπτί. Το διαδίκτυο αποτελεί πλέον σημαντικό διακύβευμα και βασικό κομμάτι του ευρύτερου πεδίου πολιτικής και κοινωνικής αντιπαράθεσης.

Έτσι τον τελευταίο καιρό παρατηρείται η ανάδυση μιας συμμαχίας με σκοπό την άσκηση ελέγχου και λογοκρισίας στο μέσο. Μέλη αυτής της αντικειμενικής συμμαχίας είναι αυταρχικά καθεστώτα, φορείς εξουσίας και υπηρεσίες καταστολής στις δυτικές δημοκρατίες καθώς και πολυεθνικές της βιομηχανίας του θεάματος και των τηλεπικοινωνιών.

Μέσω της υποτιθέμενης προστασίας των χρηστών από τους « κινδύνους του διαδικτύου » (πειρατεία, παιδεραστία κλπ), προωθούνται ρυθμίσεις, συμφωνίες και πρακτικές (Sopa, Acta, Hadopi, Deep Packet Inspection, βλέπε εδώ κι εδώ) με σκοπό την δημιουργία μιας νομοθετικής και τεχνολογικής υποδομής που να επιτρέπει την επιτήρηση, τον έλεγχο της πληροφορίας και εν τέλει την λογοκρισία της διαδικτυακής δημόσιας σφαίρας.

Το αποτέλεσμα αυτής της μάχης δε είναι γραμμένο ούτε στο DNA της ψηφιακής πληροφορίας, ούτε στην υποτιθέμενη φύση του μέσου. Είναι ζητούμενο, όπως και τα υπόλοιπα, και ως τέτοιο εξαρτάται από όλους μας.

***

Η βαθιά πολιτική κρίση που κυριαρχεί στην επικαιρότητα αυτές τις μέρες έπεισε και τους τελευταίους πολίτες για την πλήρη ανεπάρκεια αυτού που αποκαλούμε πολιτικό προσωπικό. Ταυτόχρονα επιβεβαιώθηκε για ακόμα μία φορά η ύπαρξη ενός δημοσιογραφικού κατεστημένου που έχει ως στόχο την χειραγώγηση της κοινής γνώμης.

Πρόκειται περί της μερίδας αυτής των δημοσιογράφων που έχουν καταλάβει τις πιο νευραλγικές θέσεις στα ΜΜΕ της χώρας, είτε αυτές είναι σε απευθείας επαφή με το ευρύ κοινό (παρουσιαστές δελτίων και ενημερωτικών εκπομπών σε κανάλια και ραδιόφωνα, columnists στις εφημερίδες), είτε σε διευθυντικά πόστα από τα οποία ελέγχουν την ιεράρχηση και την κατεύθυνση των ειδήσεων.

Σε γενικές γραμμές, το κατεστημένο αυτό είναι προϊόν της ανάδυσης της ιδιωτικής τηλεόρασης τη δεκαετία του 90 ως αδιαμφισβήτητης κυρίαρχου της μαζικής επικοινωνίας στην Ελλάδα, έστω κι αν στη συνέχεια στα στελέχη που αναδείχθηκαν σε εκείνη την πρώιμη περίοδο προστέθηκαν κι άλλα νέας κοπής.

Έτσι, μέσω μηχανισμών που έχω περιγράψει αλλού (PDF), μια σχετικά μικρή ομάδα μεγαλοδημοσιογράφων και εκδοτών βρέθηκε να ελέγχει την συντριπτική πλειοψηφία των ελληνικών ΜΜΕ επιβάλλοντας την ατζέντα της στον μέσο πολίτη.

Πίσω από τους σκυλοκαβγάδες και τα ξεκατινιάσματα στα τηλεοπτικά παράθυρα αναδείχθηκε σταδιακά μια ομοϊδεατική σύμπνοια στα βασικά : μικροκομματισμός, διαφθορά, νεοφιλελεύθερη ρητορική και κρατικοδίαιτη πρακτική, προστασία στα πολιτικά τζάκια και γλείψιμο στα αφεντικά, επίθεση σε ότι μοιάζει με κοινωνικό κίνημα και προσπάθεια αντίστασης στα παραπάνω…

Δυστυχώς για την πλειοψηφία των εργαζομένων στα ΜΜΕ, το κατεστημένο της δημοσιογραφίας ταυτίστηκε στη συνείδηση του κόσμου με το σάπιο οικοδόμημα της Ελλάδας του ΠΑΣΟΚ και της Νέας Δημοκρατίας.

Αντίθετα από ότι πιστεύουν πολλοί Έλληνες, τα ίδια φαινόμενα με τοπικές ιδιαιτερότητες παρατηρούνται και στις μεγαλύτερες προηγμένες χώρες. Παράδειγμα η απάτη της Wall Street Journal στην οποία αναφέρθηκα σε προηγούμενο ποστ.

Στη Γαλλία το δημοσιογραφικό κατεστημένο είχε γίνει αντικείμενο κριτικής ακόμα κι από τον μεγάλο κοινωνιολόγο Pierre Bourdieu (Για την τηλεόραση, Εκδόσεις Πατάκη, 1998) .

Μόλις χθες η Monde δημοσίευσε άρθρο πάνω σε αυτό ακριβώς το θέμα διερωτώμενη εάν οι πολυπράγμονες δημοσιογράφοι που βρίσκονται παντού και μιλάνε για τα πάντα δεν στρεβλώνουν τελικά τη δημόσια συζήτηση.

Τα τελευταία χρόνια η ανάδυση της διαδικτυακής δημοσιογραφίας και η αυξανόμενη χρήση κοινωνικών δικτύων από δημοσιογράφους και κοινό σχολιάστηκε θετικά. Πολλοί παρατηρητές υποστήριξαν ότι μια τέτοια εξέλιξη αποτελεί απαρχή μιας διαδικασίας αναδιάρθρωσης της δημοσιογραφίας και της ενημέρωσης.

***

Σε μια πρόσφατη έρευνα με τον συνάδελφο Bernhard Rieder από το πανεπιστήμιο του Άμστερνταμ προσπαθήσαμε να εξετάσουμε το κατά πόσο η χρήση των κοινωνικών δικτύων επιτρέπει σε Γάλλους δημοσιογράφους που δεν ανήκουν στην καθεστηκυία τάξη των ΜΜΕ να γίνουν γνωστοί και να κατακτήσουν σταδιακά επιρροή σε όλο και μεγαλύτερα κομμάτια του πληθυσμού. Παρακάτω θα παρουσιάσω κάποια από τα ευρήματα.

Το πρώτο εύρημα της έρευνας είναι μεθοδολογικό. Καταφέραμε, ίσως για πρώτη φορά, να εφαρμόσουμε την θεωρία γράφων στην κοινωνιολογική ανάλυση του δημοσιογραφικού πεδίου. Σε αυτό μας βοήθησε το γεγονός ότι οι σχέσεις που αναπτύσσουν τα μέλη του Twitter μεταξύ τους καθώς και το τι λένε αποτελούν στην πλειοψηφία τους προσβάσιμα και εκμεταλλεύσιμα δεδομένα.

Αυτό που κάναμε λοιπόν ήταν να απορροφήσουμε όλες τις πληροφορίες που μπορούσαμε ενός δείγματος 1816 λογαριασμών που ανήκουν σε χρήστες δημοσιογράφους. Στη συνέχεια θεωρήσαμε την κοινότητα των δημοσιογράφων στο συγκεκριμένο κοινωνικό δίκτυο ως γράφο. Οι κόμβοι του γράφου αποτελούνται από τους χρήστες και οι συνδέσεις μεταξύ τους από mentions και retweets.

Κλικ για μεγένθυνση

Το αποτέλεσμα ήταν μια σειρά από χάρτες που απεικονίζουν της κοινότητα των Γάλλων δημοσιογράφων έτσι όπως λειτουργεί στο Twitter. Συνοπτικά τα συμπεράσματα που βγάλαμε από αυτή την πρώτη ανάλυση είναι τα εξής:

- Οι δημοσιογράφοι στο Twitter αποτελούν μια συμπαγή κοινότητα με υψηλό βαθμό αλληλοσύνδεσης

- Κάποιοι από αυτούς αποτελούν κεντρικό κομμάτι της γαλλόφωνης τουιτοσφαίρας.

– Η επιρροή τους, όπως αυτή εκφράζεται από τον αριθμό των mentions και retweets που δέχονται από το σύνολο των χρηστών, δεν είναι απευθείας συνάρτηση ούτε του αριθμού των followers που έχουν, ούτε της ποσότητας των tweets που παράγουν.

- Οι δημοσιογράφοι που εισπράττουν τις περισσότερες αναφορές είναι αυτοί που έχουν μια ισορροπημένη χρήση του μέσου, που αναπτύσσουν διάλογο με χρήστες μη δημοσιογράφους και που συνδέονται με άλλους κοινωνικούς, πολιτικούς και επαγγελματικούς χώρους πλην της δημοσιογραφίας.

Τέλος, το πιο ενδιαφέρον εύρημα της έρευνας είναι ότι η ιεραρχία των Γάλλων δημοσιογράφων στο Twitter δεν ταυτίζεται με την ιεραρχία του δημοσιογραφικού πεδίου στο σύνολο του. Με άλλα λόγια, οι δημοσιογράφοι με τη μεγαλύτερη επιρροή στο συγκεκριμένο μέσο δεν είναι αυτοί που ελέγχουν τις καίριες θέσεις στο μηντιακό κατεστημένο της χώρας.

Μεταξύ των δημοσιογράφων που έχουν κεντρικό ρόλο στη Γαλλόφωνη τουιτοσφαίρα και κατ’επέκταση μεγαλύτερη επιρροή στους χρήστες του μέσου βρίσκουμε σχετικά νέους δημοσιογράφους, με χαμηλές θέσεις στην ιεραρχία, οι οποίοι δουλεύουν σε δευτερευόντα ΜΜΕ όπως οι ενημερωτικοί ιστότοποι και γενικά δεν έχουν το προφίλ των μεγαλοδημοσιογράφων.

Στην συγκεκριμένη φάση της έρευνας δεν έχουμε ακόμα αναλύσει το κατά πόσο η συγκεκριμένη ομάδα είναι φορέας εναλλακτικής πρότασης είτε αυτή αφορά την ατζέντα των θεμάτων που προωθεί, είτε ως προς το περιεχόμενο της ίδιας της επαγγελματικής της ιδιότητας.

Διαφαίνεται όμως ήδη ο ρόλος των κοινωνικών δικτύων και των νέων μέσων γενικότερα ως όχημα ανανέωσης και αναδιάρθρωσης του δημοσιογραφικού πεδίου. Μένει να δούμε κατά πόσο μια τέτοια εξέλιξη θα επιβεβαιωθεί.

Ολόκληρη η έρευνα στα γαλλικά εδώ: Nikos Smyrnaios et Bernhard Rieder, Les journalistes français sur Twitter: une étude exploratoire, Inaglobal, novembre 2011.

Η παρουσίαση της έρευνας σε βίντεο στην ημερίδα “Sources et flux des news/nouvelles”, Université Sorbonne Nouvelle, Paris 3, 12 septembre, 2011.

Σε πρόσφατο άρθρο του ο Dan Gillmor, από τους πιο γνωστούς ακαδημαϊκούς προαγωγούς της διαδικτυακής δημοσιογραφίας, δήλωσε την ενθουσιώδη αισιοδοξία του για το μέλλον της ενημέρωσης.

Το βασικό επιχείρημα του Gillmor είναι ότι στο διαδίκτυο τείνουν να εξαφανιστούν τα υπάρχοντα οικονομικά εμπόδια για κάποιον που θέλει να εισέλθει στο χώρο των παραδοσιακών ΜΜΕ.

Η βιομηχανική υποδομή του τύπου και της ραδιοτηλεόρασης και τα κόστη που αυτή προϋποθέτει δεν είναι πλεόν απροσπέλαστη προϋπόθεση για κάποιον που θέλει να αγγίξει το ευρύ κοινό.

Ως εκ τούτου, σύμφωνα με τον Gillmor, οι εκατοντάδες καινοτόμες πρωτοβουλίες διαδικτυακής δημοσιογραφίας που ανθίζουν παγκοσμίως παράγουν ένα ενημερωτικό περιβάλλον ποικιλομορφότερο και απαλλαγμένο από τα βάρη του παρελθόντος. Βάρη και εξαρτήσεις που διαφαίνονται και στο πρόσφατο σκάνδαλο του News of the World.

Σαφώς και δεν μπορεί να διαφωνήσει κανείς με τη γενική διαπίστωση του Gillmor. Είναι όμως απαραίτητο να υπενθυμιστεί το εξής: η διαδικτυακή δημοσιογραφία αναπτύσσεται σε συνεχή αλληλεπίδραση με την βιομηχανία των παραδοσιακών ΜΜΕ και υπό την επιρροή γιγάντων του διαδικτύου όπως Google, Facebook, Microsoft κλπ.

Αρκεί κανέις να ρίξει μια ματιά στα στατιστικά επισκεψιμότητας για να διαπιστώσει ότι οι περισσότεροι χρήστες του διαδικτύου ενημερώνονται μέσα από ιστότοπους οι οποίοι ανήκουν σε μεγάλα εκδοτικά και επικοινωνιακά συγκροτήματα.

Αυτή η διαπίστωση δεν αναιρεί την αρχική παρατήρηση του Gillmor ότι το διαδίκτυο απότελεί πεδίο καινοτομίας και ανανέωσης για τη δημοσιογραφία. Η αποτίμηση όμως της ποικιλομορφίας και του πλουραλισμού της επιγραμμικής ενημέρωσης με επιστημονικά κριτήρια δεν μπορεί να γίνει μόνο μέσα από το πρίσμα του ενθουσιασμού και της αισιοδοξίας που προκαλεί η διαδικτυακή avant garde.

Η έρευνα πρέπει απαραίτητα να εξετάσει το πεδίο της νέας δημοσιογραφίας σε όλες του τις εκφάνσεις ακόμα κι αν αυτές δεν συμφωνούν με το καινοτόμο μοντέλο που περιέγραψε ο Gillmor και άλλοι τεχνόφιλοι διανοούμενοι.

Μια τέτοια ακριβώς προσπάθεια επιστημονικής αποτίμησης της σύγχρονης δημοσιογραφίας σε όλες της τις πτυχές προσπάθησε να κάνει το συνέδριο Diversity of Journalisms: shaping complex media landscapes που έγινε στην Παμπλόνα της Ισπανίας στις 4 και 5 Ιουλίου. Ο υπότιτλος εκφράζει την πολυπλοκότητα του συγκεκριμένου γνωστικού πεδίου το οποίο χαρακτηρίζεται από αντιφατικές τάσεις.

Λόγω του μεγάλου αριθμού των ερευνητικών προτάσεων με εξαιρετικό ενδιαφέρον δεν μπορώ να κάνω εδώ μια συνθετική παρουσίαση του συνεδρίου. Για όσους ενδιαφέρονται τα κέιμενα είναι ήδη διαθέσιμα στον επίσημο ιστότοπο σε μορφή ηλεκτρονικού βιβλίου (PDF). Σημειώνω την αξιολογη πρωτοβουλία των διοργανωτών να τα διαθέσουν ελεύθερα με άδεια Creative Commons.

Παρακάτω θα περιγράψω εν συντομία τα δύο κέιμενα που παρουσίασα εκεί σε συνεργασία με Γάλλους συναδέλφους.

Το πρώτο έχει τίτλο «The development of online local journalism in South-Western France: the case of La Dépêche du Midi », με τον Franck Bousquet. Πρόκειται για μια έρευνα πεδίου που διεξάγαμε το 2010 μέσω συνεντεύξεων και εθνογραφικής παρατήρησης της ηλεκτρονικής σύνταξης (online newsroom) της εφημερίδας La Dépêche du Midi η οποία καλύπτει μονοπωλιακά τη νοτιοδυτική Γαλλία.

Επιγραμματικά κάποια συμπεράσματα:
- Οι δημοσιογράφοι της εφημερίδας χρησιμοποιούν πλέον τα στατιστικά του ιστότοπου για να μάθουν ποια άρθρα είχαν τη μεγαλύτερη επισκεψιμότητα. Αυτό το κριτήριο χρησιμοποιείται ακόμη και από αρχισυντάκτες για την επιλογή θεμάτων. Το ποσοτικό κριτήριο της επισκεψιμότητας, ανάλογο της τηλεθέασης, μπαίνει έτσι από το παράθυρο στις συντάξεις του τύπου, μέσω διαδικτύου.

- Η διεύθυνση της εφημερίδας προσεγγίζει το διαδίκτυο με κριτήρια που εξαντλούνται στο μάρκετινγκ. Σκοπός τους δεν είναι να ανανεώσουν τη δημοσιογραφία ή να παράξουν καινοτομία αλλά να επιτύχουν οικονομικό κέρδος, πράγμα εξαιρετικά δύσκολο στις παρούσες συνθήκες. Κατά συνέπεια επιβάλλουν σκληρές συνθήκες δουλειάς στους δημοσιογράφους, δεν αναγνωρίζουν τη δραστηριότητα τους ως δημοσιογραφία και τους περιορίζουν σε καθήκοντα ρουτίνας.

- Οι δημοσιογράφοι του ιστότοπου ασχολούνται ουσιαστικά μόνο με τη διαχείριση περιεχομένου που προέρχεται από άλλες πηγές (εφημερίδα, πρακτορεία κλπ) χωρίς να έχουν τη δυνατότητα να εκφραστούν και να παράγουν πρωτότυπη ενημέρωση (shovelware). Με άλλα λόγια οι νέοι αυτοι εργαζόμενοι, με όλα τα στοιχεία πρεκαριάτου, απασχολούνται σε μια φάμπρικα περιεχομένου που μόνο στόχο έχει να μειώσει τα έσοδα και να αυξήσει την επισκεψιμότητα (Το πλήρες κείμενο της παρουσίασης στα αγγλικά εδώ σε PDF).

Η τάση αυτή που περιγράφω παραπάνω είναι παγκόσμιο φαινόμενο. Δεκάδες πλέον έρευνες περιγράφουν το ίδιο μονότονο περιβάλλον αναπαραγωγής και πληθωρισμού της πληροφορίας. Από συζητήσεις που είχα στο παρελθόν μέ Έλληνες δημοσιογράφους του διαδικτύου αποκόμισα την εντύπωση ότι η κατάσταση είναι περίπου ίδια στα καλά μαγαζιά και πολύ χειρότερη σε αυτά της Β΄ κατηγορίας (βλέπε πχ. εδώ).

Σε τέτοιες συνθήκες η καινοτομία και η δημιουργία είναι πολύ δύσκολη και περιορίζεται συχνά στο packaging της πληροφορίας και όχι στο περιεχόμενο.

Η δεύτερη παρουσίαση είναι μεθοδολογικής φύσης και έχει τίτλο «A multifaceted study of online news diversity: issues and methods », με τους Emmanuel Marty και Franck Rebillard. Σε αυτή περιγράφουμε τις δυσκολίες που παρουσιάζονται όταν κανείς προσπαθήσει να μετρήσει ή να αποτιμήσει την ποικιλομορφία και τον πλουραλισμό στο διαδίκτυο. Αυτό επιχειρούμε σε ένα ερευνητικό πρόγραμμα με τίτλο Internet, Redondance et Pluralisme de l’Information (IPRI) του οποίου τα τελικά αποτελέσματα θα δημοσιευθούν εντός του 2012.

Το βασικό ερώτημα της παρουσίασης είναι το πως πρέπει να συνδυαστούν ερευνητικές μέθοδοι που προέρχονται από τις κοινωνικές επιστήμες όπως η κοινωνικοοικονομική ανάλυση, η εθνογραφική παρατήρηση και η ανάλυση περιεχομένου με τη χρήση προγραμμάτων για την επεξεργασία των τεράστιων ποσοτήτων δεδομένων που παράγουν οι χρήστες του διαδικτύου.

Από θεωρητικής άποψης δείχνουμε το πως το θεωρητικό πλάισιο των digital methods μπορεί να εφαρμοστεί στο γνωστικό αντικέιμενο της διαδικτυακής δημοσιογραφίας και ενημέρωσης (για ένα παράδειγμα της δουλειάς μας σε αυτό το κομμάτι βλέπε εδώ).

Πράγματι, το τελευταίο δεν μπορεί να προσεγγισθεί μόνο μέσω παραδοσιακών μεθόδων των κοινωνικών επιστημών. Αυτό γιατί εξαρτάται από εργαλεία η χρήση των οποίων αφήνει άπειρα “ίχνη” (επισκέψεις, likes, tweets κλπ.) τα οποία αναλογούν σε κοινωνική δραστηριότητα και μπορούν να αναλυθούν με αυτοματοποιημένο τρόπο (News science of networks).

Ταυτόχρονα όμως, η αυτόματη ανάλυση δεν αρκεί για να δώσει νόημα σε σύνθετες κοινωνικές πρακτικές όπως η λειτουργία της δημόσιας σφαίρας και των ΜΜΕ. Μόνο ο συνδυασμός των δύο μπορεί να δώσει μια σαφή και σφαιρική εικόνα ενός τόσο πολύπλοκου γνωστικού πεδίου (Το πλήρες κείμενο εδώ σε PDF).

Le dimanche 29 mai 2011 la place Syntagma d’Athènes a connu l’une des plus grandes manifestations de son histoire. Cent mille Indigné(e)s ont occupé la place pacifiquement et beaucoup d’entre eux y sont toujours. Dans le sillage du Printemps arabe et de la Democracia Real  espagnole, un nouvel acteur politique est en train d’émerger dans le pays: le peuple connecté.

Athènes 25/05/2011
Parmi tous les pays européens en crise, la Grèce est indiscutablement dans la pire situation. Depuis 2010,  la Troïka composée de l’Union européen, de la Banque centrale européenne, et du Fond monétaire international exerce une tutelle de fait sur le pays, le gouvernement socialiste du Pasok assurant l’exécution des injonctions.

Pour les salariés et les retraités celles-ci prévoient diminutions de salaire, suppression des conventions collectives et hausses de la fiscalité indirecte, socialement injuste. L’objectif déclaré de cette politique, largement illusoire, est de permettre à la Grèce de rembourser les dettes faramineuses que les gouvernements successifs ont contractées depuis trente ans.

Les Grecs sont pris en tenaille entre la dégradation accélérée de leur niveau de vie, qui désormais touche toute la population, et les exigences pressantes de leurs créanciers. Ces exigences minent la croissance, laminent le pouvoir d’achat et augmentent les tensions sociales déjà exacerbées.

C’est ainsi que fonctionne le cercle vicieux dont les conséquences s’étalent sur les écrans de télévision du monde entier, entre dégradations par les agences de notation et violents affrontements avec la police.

Cette mécanique n’a pu être enrayée jusque-là. Les parties de gauche minées par leurs divisions et les centrales syndicales perçues comme archaïques et/ou complices de la situation peinent  à mobiliser sur les mots d’ordres classiques de grève et de manifestation.

Les défilés syndicaux et militants se heurtent systématiquement à la répression policière. Lors du dernier défilé de ce genre le 11 mai dernier, un manifestant et blogueur, Yannis Kafkas, a été frappé violemment par les policiers antiémeute. Il a finalement échappé à la mort après être resté plusieurs jours dans le coma.

Un français présent sur place et dont le tabassage a été filmé a même témoigné de la violence de cette répression. En Grèce, tout le monde se souvient aussi des trois employés de la banque Marfin, brûlés vifs dans leur lieu de travail lors de la manifestation massive du 5 mai 2010.

Mais l’exemple espagnol et une rumeur infondée ont suffit à renverser la situation. Les jeunes d’abord, puis la masse des classes moyennes, largement fatalistes jusqu’à là, ont fait irruption sur la scène publique le mercredi 25 mai 2011. La rumeur, infondée mais reprise sur des blogs et jusqu’aux médias dominants, voulait que les Espagnols de la Puerta del Sol aient inventé un nouveau mot d’ordre provocateur: « Silence, les Grecs dorment ! ».

Le soir même la place de Syntagma, où en 1843 la foule avait réclamé une Constitution, était noire de monde. Elle n’a pas désemplie depuis. Comme en Tunisie, en Egypte et en Espagne, et toutes proportions gardées, le mouvement agrège des groupes sociaux divers.

Il y a les fonctionnaires, décriés et dévalorisés, les petits entrepreneurs familiaux, subissant la récession, les retraités paupérisés, les cadres du privé, dépités par la corruption.

Le mouvement des Indignés grecs se présente comme « apolitique », ressemblant un large éventail d’opinions allant de l’extrême gauche aux patriotes de droite, et des étatistes aux libéraux. Mais ce sont surtout les jeunes (étudiants, chômeurs et salariés) qui constituent le cœur du mouvement. Polyglottes, surqualifiés et frustrés de leur sort, ils sont aussi les plus déterminés.

L’emprise des jeunes a introduit l’internet et les médias sociaux dans la partie. Ils constituent l’infrastructure informationnelle du mouvement. Les blogs, les réseaux sociaux et les plateformes d’hébergement de contenu permettent de se coordonner, mais également de proposer une information alternative en temps réel, et ceci à une échelle internationale. Le contact avec les Espagnols par exemple est permanent.

Les uns observent les autres par webcams et smartphones interposés. On s’inspire des innovations et des initiatives qui se créent aux quatre coins de l’Europe, on se chicane, on se motive..Thessaloniki 29/05/2011

Le journalisme citoyen est au cœur du mouvement grec car il permet d’abord d’articuler une voix discordante face à l’uniformité des médias traditionnels. Ces derniers, aux mains d’une élite d’hommes d’affaires ayant largement profité des largesses de l’Etat, ne cessent de déformer la réalité sociopolitique du pays pour soutenir les mesures du gouvernement et de la Troïka.

C’est la raison pour laquelle, en Grèce, les médias et les journalistes les plus en vue sont violemment rejetés par la population, au même titre que le système politique.

Le 29 mai, Mega Channel, la chaîne la plus regardée du pays, a subi ainsi sur Facebook un assaut par des anonymes qui voulaient protester contre la faible couverture du mouvement. Une vague de commentaires critiques voir insultants a obligé Facebook de bloquer l’accès à la page officielle de la chaîne. Le lendemain de l’attaque le journal télévisé de Mega a couvert la manifestation des Indignés avec plusieurs reportages et sur un ton très favorable.

Facebook a été d’ailleurs le facteur qui a permis au mouvement de se massifier étant donné son taux de pénétration très élevé en Grèce qui dépasse le 70% des internautes. Il a permis aux Indignés de toucher des populations non habituées aux manifestations. Des gens qui n’avaient jamais manifesté y ont été entraînés par des connaissances plus ou moins proches.

Mais au-delà de son rôle dans la dénonciation et la mobilisation, l’internet grec a donné ces derniers temps naissance à un véritable système d’information alternatif, fondé sur le journalisme citoyen.

Les composants de ce système pour la plupart préexistaient, mais le mouvement des Indignés les a structurés autour d’une cause commune. Ainsi, tous les soirs Radiobubble construit son journal radiophonique à partir des informations de terrain diffusées par ses auditeurs à travers Twitter. Implantée au centre d’Athènes elle fédère un réseau des correspondants composé de journalistes professionnels et de simples citoyens.

Le portail ThePressProject quant à lui rediffuse tous les soirs en direct l’Assemblée générale tenue sur la place de Syntagma. Les créateurs du site ont également financé le documentaire Debtocracy, dénonçant les effets de la dette dite « odieuse », c’est-à-dire illégalement contractée.

Ils ont utilisé la méthode de crowd-funding, faisant directement appel aux dons des internautes, pour permettre aux journalistes Katerina Kitidi et Aris Hatzistefanou de tourner le film.Celui-ci a depuis dépassé le demi million de visionnage sur les différents plateformes web et a été traduit en plusieurs langues.
Debtocracy International Version par BitsnBytes

Les sites internet ad hoc comme Real-democracy.gr ou M25gr se sont joints aux centaines des blogs préexistants et aux groupes Facebook qui poussent comme des champignons.

En dépit des technosceptiques comme Evgeny Morozov, l’exemple grec démontre encore une fois qu’internet constitue désormais la condition matérielle sine qua non de tout mouvement social de masse. Il ne s’agit pas d’un miracle technologique, mais d’une configuration historique unique alliant des mouvements sociaux et générationnels divers mais proches à des outils de communication inédits. C’est le mouvement des cognitaires, y compris en Grèce.

Le but des Indignés consiste désormais à occuper l’espace public. Des dizaines d’assemblées générales se tiennent tous les soirs à Athènes, Thessalonique ou Patras. Le mouvement se structure petit à petit. Il entre ainsi dans sa phase la plus difficile. Il s’agit d’accoucher d’une mutation sociale et politique profonde. Sa principale revendication est que le peuple ait son mot à dire sur la suite : un referendum sur l’acceptabilité, ou pas, des mesures d’austérité à l’image de l’Islande est désormais exigé du gouvernement .

Les illustrations photos sont distribués librement par leurs auteurs ou sous Licence Creative Commons. Cliquez sur les images pour plus d’info.

hashtags: #M25gr #syntagma #greekrevolution

Το Δίκτυο για την Ψηφιακή Απελευθέρωση (DLN) διοργανώνει ολοήμερο εκδηλώσεων για τα ψηφιακά δικαιώματα και τις ελευθερίες με υπέρτιτλο “Διαρρυγνύοντας τον Χωροχρόνο” στα πλαίσια του BFEST 2011, του διεθνούς αντιεξουσιαστικού Φεστιβάλ της εφημερίδας Βαβυλωνία. Βασικός στόχος της διοργάνωσης είναι η συνεισφορά στη συγκρότηση ενός κινήματος από τα κάτω για την προάσπιση και τη διεύρυνση της ελευθερίας στον ψηφιακό κόσμο. Το ολοήμερο έχει διοργανωθεί σε συνεργασία και με την πολύτιμη βοήθεια της οργανωτικής επιτροπής του Φεστιβάλ. Οι εκδηλώσεις θα λάβουν χώρα την Πέμπτη, 26 Μαΐου, δεύτερη ημέρα του Φεστιβάλ, στον χώρο της Ανωτάτης Σχολής Καλών Τεχνών (Πειραιώς 256, Ρέντη). Το πρόγραμμα των εκδηλώσεων έχει ως εξής :

ΟΜΙΛΙΕΣ :

19:00 «Ψηφιακή Αντίσταση & Κοινωνικά Κινήματα»

Ομιλητές: -Aragorn! (Anarchist News, USA)

-Annabelle Sreberny (SOAS, UK)

21:00 «Ιmaginary Futures: Από τις Νοήμονες Μηχανές στο Παγκόσμιο Χωριό»

Ομιλητής: -Richard Barbroοk (Hypermedia Research Center, UK)

-Κορίννα Πατέλη (Τεχνολογικό Πανεπιστήμιο Κύπρου)

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑ :

20:00 «Αξιοποίηση ή Εκποίηση: Το Οπτικοακουστικό Αρχείο της ΕΡΤ»

Εισηγητής : Γιώργος Παπανικολάου (P2P Foundation)

21:00 «Διαδίκτυο & Κοινωνία – Μία Ριζοσπαστική Θεώρηση»

Christian Fuchs (Uppsala University, με βιντεοσκοπημένη ομιλία)

Εισηγητής : Δημήτρης Δασκαρόλης (DLN)

Βιογραφικά Ομιλητών

Richard Barbrook

Ο Richard Barbrook είναι ο συγγραφέας του βιβλίου “Imaginary Futures” καθώς και μιας σειράς δοκιμίων για τη σύγκρουση μεταξύ εμπορευματικοποίησης και ελεύθερης συνεργασίας στο Διαδίκτυο. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται τα ‘The Hi-Tech Gift Economy’, ‘Cyber-communism’, ‘The Regulation of Liberty’ και, μαζί με τον Andy Cameron, το ‘The Californian Ideology’, που δημοσιεύθηκε το 1995 και αποτέλεσε μία δημοφιλή κριτική των νεοφιλελεύθερων κατευθύνσεων του περιοδικού Wired. Προσφάτως, δημοσίευσε το βιβλίο The Class of the New (2006), που περιγράφει τις κοινωνικές ομάδες οι οποίες πρωτοστατούν στη διαμόρφωση της κοινωνίας της πληροφορίας. Κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1980, συμμετείχε σε πειρατικά και κοινοτικά ραδιόφωνα και βοήθησε να συσταθεί το “Spectrum Radio”, ένας πολυγλωσσικός ραδιοφωνικός σταθμός στο Λονδίνο, δημοσιεύοντας ταυτόχρονα εκτενώς σε θέματα ραδιοφώνου. Μεταξύ 1995 και 2005, υπήρξε συντονιστής του πρωτοποριακού Hypermedia Research Centre του Πανεπιστημίου του Westminster και ήταν υπεύθυνος μεταπτυχιακού με αντίστοιχη θεματική, το πρώτο του είδους στη Βρετανία. Με σπουδές σε Cambridge, Essex και Kent, ο Barbrook είναι σήμερα Λέκτορας Πολιτικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο του Westminster.

Christian Fuchs

Ο Christian Fuchs κατέχει έδρα καθηγητή στις σπουδές μέσων ενημέρωσης και επικοινωνίας στο τμήμα Πληροφορικής και Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης του Πανεπιστημίου της Ουψάλα. Στο Πανεπιστήμιο του Σάλτσμπουργκ, ήταν βοηθός καθηγητής (2005-2008) και επίκουρος καθηγητής (2008-2010) στον τομέα ΤΠΕ & Κοινωνία. Από το 2000 μέχρι το 2005, ήταν ομιλητής και επιστημονικός συνεργάτης για τις μελέτες της κοινωνίας της πληροφορίας, στο Ινστιτούτο της Σχεδίασης και Αξιολόγησης της Τεχνολογίας του Πανεπιστημίου Τεχνολογίας της Βιέννης. Είναι μέλος του διοικητικού συμβουλίου του Unified Theory of Information Research Group (http://www.uti.at), συντάκτης του tripleC (cognition, communication, co-operation): Journal for a Global Sustainable Information Society (http://www.triple-c.at), και μέλος του διοικητικού συμβουλίου διαφόρων περιοδικών στους τομείς των μέσων ενημέρωσης και επικοινωνίας, της έρευνας του Διαδικτύου και της επιστήμης της πληροφορικής.Κύρια αντικείμενα έρευνας του Christian είναι: η κριτική μελέτη και θεωρία των μέσων μαζικής επικοινωνίας, η κριτική μελέτη της πολιτικής οικονομίας των μέσων ενημέρωσης και της επικοινωνίας, οι ΤΠΕ και η κοινωνία των πολιτών, το Διαδίκτυο και η κοινωνία, οι μελέτες της κοινωνίας της πληροφορίας, η κοινωνική θεωρία και κριτική θεωρία. Είναι συγγραφέας πολλών ακαδημαϊκών δημοσιεύσεων, συμπεριλαμβανομένων των μονογραφιών “Internet and Society: Social Theory in the Information Age” (2008) και “Foundations of Critical Media and Information Studies“ (2011).

Annabelle Sreberny

H Annabelle Sreberny είναι καθηγήτρια Διεθνών Μέσων και Επικοινωνιών και διευθυντής του Κέντρου Σπουδών για τα Μέσα Ενημέρωσης και τον Κινηματογράφο στη Σχολή Ανατολικών και Αφρικανικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Λονδίνου. Τις δύο τελευταίες δεκαετίες το περισσότερο από το ερευνητικό έργο της εντοπίζεται στον τομέα της διεθνούς επικοινωνίας, την παγκοσμιοποίηση και με ισχυρό φεμινιστικό προσανατολισμό. Έχει υπάρξει σύμβουλος για την UNESCO, το Βρετανικό Συμβούλιο, το Συμβούλιο του Άρθρο 19, την ΕΕ και το Συμβούλιο της Ευρώπης. Το επιστημονικό της ενδιαφέρον εστιάζεται στις επικοινωνίες και τα κοινωνικά κινήματα σε διεθνές πλαίσιο, με ιδιαίτερη έμφαση στη δυναμική της παγκόσμιας φεμινιστικής πολιτικής, την αλληλεγγύη και τη συμμετοχή, με όλο και μεγαλύτερη επικέντρωση στο Διαδίκτυο. Έχει διεξάγει έρευνα πάνω στις διακρατικές φεμινιστικές δικτυώσεις και στη φεμινιστική πολιτική στο πλαίσιο της παγκόσμιας πολιτικής δυναμικής της κοινωνίας των πολιτών. Έχει επικεντρωθεί στα μέσα ενημέρωσης και τις διαδικασίες της κοινωνικο-πολιτικής αλλαγής και εκδημοκρατισμού του Νότου, με ιδιαίτερη έμφαση στη Μέση Ανατολή και το Ιράν. Δημοσιεύσεις της περιλαμβάνουν βιβλία όπως το “Small media, big revolution: Communication, culture, and the Iranian revolution”(1994), άρθρα όπως το “The global and the local in international communications” (2002) and αρχισυνταξία βιβλίων όπως το “Media and Political Violence” (2007).

ΔΙΚΤΥΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΨΗΦΙΑΚΗ ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ

Α

Στην Ελλάδα η κρίση στον χώρο των ΜΜΕ άρχισε να γίνεται αισθητή το 2008 και πλέον έχει λάβει διαστάσεις χιονοστιβάδας: καθίζηση της διαφήμισης και της κυκλοφορίας, μεγάλες ζημιές και αθρόες απολύσεις στα συγκροτήματα ΜΜΕ.

Οι λόγοι που εξηγούν αυτή την κατάσταση στην Ελλάδα είναι συγκυριακοί – όπως η οικονομική κρίση – αλλά και δομικοί. Για παράδειγμα η διαγώνια συγκέντρωση που θριάμβευσε τις τελευταίες δύο δεκαετίες στη χώρα επέτρεψε σε επιχειρηματίες να συντηρούν για χρόνια ζημιογόνα ΜΜΕ με σκοπό την άσκηση πίεσης στην πολιτική εξουσία, τη διαμόρφωση της κοινής γνώμης και εν τέλει την εξυπηρέτηση αλλότριων σκοπών. Το σκάσιμο της Ελληνικής « φούσκας » μοιραία λοιπόν επέφερε εκατόμβη στο χώρο.

Πλέον, τα παραδοσιακά εκδοτικά συγκροτήματα βλέπουν ως μόνη σανίδα σωτηρίας τους το διαδίκτυο. Η ιδέα αυτή όμως, πέρα από τον τεχνολογικό ντετερμινισμό που τη χαρακτηρίζει, αγνοεί κάποια βασικά προβλήματα οικονομικής και κοινωνικής φύσης.

Το διαδίκτυο αποτελεί πεδίο διαφημιστικού υπερανταγωνισμού και όχι ολιγοπωλίου όπως η τηλεόραση και ο τύπος. Αυτό σημάνει ότι, σε μια μικρή αγορά όπως η Ελλάδα, εκατοντάδες ιστότοποι ανταγωνίζονται για την προσοχή του (μικρού σχετικά) κοινού και για την διαφημιστική δαπάνη που αυτή συνεπάγεται.

Το μοντέλο που κερδίζει τη μάχη της επισκεψιμότητας είναι αυτό του copy-paste και της σκανδαλολογίας (χαμηλό κόστος/πολλά κλικ) στο οποίο ειδικεύονται pure-players και ψευδοblogs. Παράλληλα για να φτάσουν στο κοινό οι παραγωγοί περιεχομένου εξαρτώνται όλο και περισσότερο από ενδιάμεσους όπως η Google, η Apple και το Facebook που κρατούν για τον εαυτό τους τη μερίδα του λέοντος της διαφημιστικής υπεραξίας.

Την ίδια στιγμή το διαδικτυακό κοινό, έχοντας καλύψει την ανάγκη του για βασική ενημέρωση και ψυχαγωγία, αρνείται να πληρώσει για επιγραμμικά κακέκτυπα εφημερίδων και καναλιών. Αντίθετα, οι ίδιοι οι χρήστες συμμετέχουν στην παραγωγή και κυρίως στη διάδοση της πληροφορίας μέσω συμμετοχικών εργαλείων και διαδικασιών.

Στο διαδίκτυο ο πλουραλισμός και η καινοτομία στην ενημέρωση, με όλες τις αντιθέσεις τους, προέρχονται από τα κάτω και όχι από τα γραφεία υψηλόβαθμων στελεχών συγκροτημάτων επικοινωνίας.  Όμως το ερώτημα για το πως θα χρηματοδοτηθεί η ανεξάρτητη επαγγελματική δημοσιογραφία παραμένει ανοιχτό.

Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα Παρόν, 8/05/11

Ραδιοφωνική συνένετευξη στο Βασίλη Κουφόπουλο πάνω στο ίδιο θέμα 28/04/11

Αυτό το άρθρο γράφτηκε στα γαλλικά για τον ερευνητικό και ενημερωτικό ιστότοπο Inaglobal.fr Μετάφραση στα αγγλικά Leah Williams

In his exploration of the history of the social web, Trebor Scholz remarks that the fundamental elements of what we call “social networks” today came from the Internet’s long emergence process, which began in the late 1960s. Although most authors agree that the first website that displayed all the characteristics of a social network site (SNS) was the site Sixdegrees.com, which was launched in the U.S. in 1997.

What began as a relatively confidential service aimed at avant-garde American Internet users became, in the space of thirteen years, one of the main uses for the modern Internet. This was primarily due to the success of Facebook.

Ως καλός γνώστης της ιστορίας της περιοχής αλλά και αυτόπτης μάρτυρας των γεγονότων (τα οποία εξιστορεί στην εκπομπή του Νίκου Ξυδάκη στο Radiobubble), ο Παπακωνσταντίνου ξέρει ότι η κοινωνική έκρηξη στην Αίγυπτο είναι αποτέλεσμα σύνθετων κοινωνικών διεργασιών των οποίων το διαδίκτυο δεν αποτελεί παρά ένα κομμάτι.

Η πρόθεση του είναι να αποδομήσει τον τεχνολογικό ντετερμινισμό που διακατέχει μεγάλο τμήμα των ΜΜΕ και ο οποίος εμπλουτίζεται συχνά από οριενταλισμό και σύμπλεγμα ανωτερότητας σε ότι αφορά τους πρώην αποικιοκράτες Δυτικούς.

Ξεκινώντας όμως από αυτή την εύλογη αφετηρία, το κείμενο καταλήγει στην κριτική “μιας ορισμένης Αριστεράς light, που εκστασιάζεται με τον ιντερνετικό ακτιβισμό και τα μεταμοντέρνα «αντι-ιεραρχικά δίκτυα κοινωνικής δικτύωσης»”. Ο δημοσιογράφος ταυτίζει δηλαδή την άποψη των κυρίαρχων ΜΜΕ σχετικά με τα σύγχρονα κοινωνικά κινήματα με τη δράση των διαδικτυακών ακτιβιστών.

Το συγκεκριμένο άρθρο αποτελεί, τηρουμένων των αναλογιών, παράδειγμα αυτού που ο Jay Rosen αποκαλεί the “Twitter Can’t Topple Dictators” article. Οι συγγραφείς τέτοιων άρθρων, χαρακτηριστικό παράδειγμα των οποίων αποτελεί ο Evgeny Morozov, στην προσπάθεια τους να αντιταχθούν στην υπεραπλούστευση που χαρακτηρίζει πολλά παραδοσιακά ΜΜΕ αλλά και μέρος της διαδικτυακής ελίτ, συγχέουν αυτή την μηντιακή λογική με την πραγματική διάσταση της τεχνολογίας ως μέσο χειραφέτησης.

Επιμένοντας στο τι “μαγικό” δεν κάνει το διαδίκτυο, ξεχνούν να θέσουν το κρίσιμο ερώτημα: ποιος είναι ο πραγματικός ρόλος του διαδικτύου στα σύγχρονα κοινωνικά κινήματα ; πως αυτό συνδυάζεται με παραδοσιακές μορφές πάλης και πολιτικής συνειδητοποίησης ; γιατί η αρχιτεκτονική του δυσκολεύει την λογοκρισία και τον κεντρικό έλεγχο της πληροφόρησης, είτε αυτός επιχειρείται από ολοκληρωτικά καθεστώτα, είτε από ιδιωτικά ολιγοπώλια του θεάματος ; γιατί συμπληρώνει αλλά και αντιτίθεται στα παραδοσιακά μέσα με την τεράστια επιρροή στις λαϊκές μάζες ;

Η έλλειψη αυτής της σημαντικής προβληματικής από τα γραφόμενα των τεχνοσκεπτικιστών τους οδηγεί σε αντίστροφο αλλά ανάλογο με αυτό των τεχνόφιλων ντετερμινισμό.

Έτσι, για να εξηγήσει την έντονη χρήση του διαδικτύου ως μέσου πληροφόρησης και συντονισμού των πρόσφατων κοινωνικών κινημάτων, ο Παπακωνσταντίνου υποστηρίζει ότι “οι επαναστάτες όλων των αιώνων και όλων των ηπείρων ήταν ανοιχτόμυαλοι άνθρωποι, έτοιμοι να αξιοποιήσουν τα πιο προχωρημένα επικοινωνιακά μέσα της εποχής τους”.

Στη θεώρηση αυτή, ανεξαρτήτως ιστορικής συγκυρίας, τα μέσα προϋπάρχουν των κοινωνικών ζυμώσεων και όταν αυτές ωριμάσουν, αρκεί στους πρωταγωνιστές τους να διαλέξουν τα πιο προχωρημένα μέσα και να τα θέσουν στην υπηρεσία του πολιτικού σκοπού τους :  όλα τριγύρω αλλάζουνε κι όλα τα ίδια μένουν που λέει κι ο καλλιτέχνης.

Σαφώς και το κοινωνικό σώμα σε μια συγκεκριμένη ιστορική συγκυρία εξέγερσης στρέφεται προς τα μέσα πληροφόρησης και συντονισμού της εποχής του. Οι πρακτικές του όμως σφυρηλατούνται μακροπρόθεσμα. Δεν αναδύονται με μαγικό τρόπο σε κοινωνιολογικό κενό, ούτε είναι εξωγενή στις ίδιες τις πολιτικές διεργασίες. Εξαρτώνται δε από τεχνικούς και οικονομικούς περιορισμούς.

Ο τρόπος και η ένταση με την οποία συγκεκριμένα επικοινωνιακά εργαλεία χρησιμοποιούνται υπό συνθήκες λαϊκής εξέγερσης δεν περιέχονται στην τεχνική τους φύση, ούτε στο “ανοιχτόμυαλο” DNA των εκάστοτε επαναστατών: αποτελούν ζητούμενο που διαμορφώνεται από τις συνθήκες και του οποίου η επιτυχημένη έκβαση δεν είναι εγγυημένη.

Από την άλλη, τα ίδια τα εργαλεία με τη σειρά τους διαμορφώνουν την εξέλιξη των κινηματικών διεργασιών στο βαθμό που αποτελούν την ραχοκοκκαλιά τους σε ότι αφορά την επικοινωνία, την προπαγάνδα και τον συντονισμό.

Δεν είναι τυχαίο λοιπόν ότι η εφεύρεση της τυπογραφίας στη δυτική Ευρώπη αποτέλεσε την απαρχή αυτού που ο Marcel Gauchet αποκαλεί “μοντέρνα επανάσταση”, δηλαδή την σταδιακή αυτονόμηση του ατόμου από την ετερονομία της θρησκείας. Ούτε ότι ο Τύπος στα τέλη του 18ου αιώνα αποτέλεσε τη βάση της ανάδυσης της δημόσιας σφαίρας με την έννοια που της δίνουν ο Jurgen Habermas και η Elizabeth Eisenstein. Ούτε ότι η μαζική πολιτιστική βιομηχανία του 20ου αιώνα, με κύριους φορείς το ραδιόφωνο και τον κινηματογράφο, έπαιξαν σημαντικό ρόλο στην παγίωση και την νομιμοποίηση των ολοκληρωτικών καθεστώτων στην Ευρώπη τη δεκαετία του 20 και του 30.

Κάθε φορά, σε κάθε κοινωνική και ιστορική συγκυρία η σχέση των κοινωνικών κινημάτων με τα μέσα επικοινωνίας που οι φορείς τους χρησιμοποιούν κάθε άλλο παρά απλή και αυτόματη δεν μπορεί να θεωρηθεί. Η αποτίμηση αυτού του κρίσιμου ζητήματος χρειάζεται λοιπόν ψυχραιμία και νηφαλιότητα, όχι ρητορικές συνταγές και αφ’υψηλού κριτική.

Εν προκειμένω, από τα Δεκεμβριανά μέχρι την εξέγερση στην Τυνησία και την Αίγυπτο, από το Wikileaks μέχρι τα flashmobs, το διαδίκτυο δεν αποτελεί απλά ένα ακόμα μέσο επικοινωνίας και ενημέρωσης: το διαδίκτυο είναι από μόνο του ένα νέο πολιτικό φαινόμενο.

Ανοίγοντας το δημόσιο διάλογο στο ευρύ κοινό, ανανεώνοντας τις δυνατότητες κριτικής και δράσης, προσφέροντας τη βάση για αυτο-οργάνωση των πολιτών, επιτρέποντας την κοινωνικοποίηση της γνώσης, οι χρήσεις και οι πρακτικές που αναπτύσσονται στο διαδίκτυο διευρύνουν και εμβαθύνουν το δημόσιο χώρο και προσφέρουν πεδίο μετεξέλιξης στην ίδια τη δημοκρατία.

Αυτό τουλάχιστον δείχνει η εμπειρική έρευνα πάνω στο αντικείμενο, που σαφώς και δεν ταυτίζεται με τις άναρθρες κραυγές των κυρίαρχων ΜΜΕ, ούτε με την εγωκεντρική θεώρηση της διαδικτυακής ελίτ.

Σχετική βιβλιογραφία

Lincoln Dahlberg et Eugenia Siapera, Radical Democracy and the Internet: Interrogating Theory and Practice (Palgrave Macmillan, 2007).

Natalie Fenton, New Media, Old News: Journalism & Democracy in the Digital Age (SAGE Publications Ltd, 2009).

Dominique Cardon et Fabien Granjon, Médiactivistes (Les Presses de Sciences Po, 2010).

Dominique Cardon, La démocratie Internet : Promesses et limites (Seuil, 2010).

Brian Still, “Hacking for a cause,” text, Septembre 5, 2005, http://firstmonday.org/htbin/cgiwrap/bin/ojs/index.php/fm/article/viewArticle/1274/1194.

Paul A. Taylor, “From hackers to hacktivists: speed bumps on the global superhighway?,” New Media & Society 7, n°. 5 (Octobre 1, 2005): 625 -646, http://nms.sagepub.com/content/7/5/625.abstract.

Wael Salah Fahmi, “Bloggers’ street movement and the right to the city. (Re)claiming Cairo’s real and virtual “spaces of freedom”,” Environment and Urbanization 21, n°. 1 (Avril 1, 2009): 89 -107, http://eau.sagepub.com/content/21/1/89.abstract.

Elizabeth L. Eisenstein, The Printing Press As an Agent of Change: Communications and Cultural Transformations in Early-Modern Europe (Cambridge University Press, 1980).

Jurgen Habermas, The Structural Transformation of the Public Sphere: Inquiry into a Category of Bourgeois Society, New edition. (Polity Press, 1992).

Marcel Gauchet, L’avènement de la démocratie : Tome 1, La révolution moderne (Editions Gallimard, 2007).