Η παρουσίαση αυτή είναι μέρος του ερευνητικού προγράμματος IPRI. Το κεντρικό ερώτημα της έρευνας είναι το κατά πόσο η διαδικτυακή δημοσιογραφία ευνοεί πραγματικά την πλουραλιστική ενημέρωση ή, αντίθετα, τείνει να αναπαράγει την κυρίαρχη ατζέντα θεμάτων σε μαζική κλίμακα.

Το ερώτημα εκ πρώτης όψεως φαίνεται ρητορικό, τόσο είναι βαθιά ριζωμένη η αντίληψη ότι το διαδίκτυο, εκ φύσεως, ενθαρρύνει την ποικιλομορφία των πληροφοριών και των πολιτιστικών έργων που διατίθενται στο ευρύ κοινό.

Στην πραγματικότητα τα πράγματα είναι πιο περίπλοκα σε ότι αφορά την δημοσιογραφία. Τα στοιχεία της έρευνας μας δείχνουν ότι η διαδικτυακή πληροφόρηση στο σύνολο της όντως χαρακτηρίζεται από υψηλή ποικιλομορφία και πρωτοτυπία σε ότι αφορά το φάσμα των περιεχομένων που διατίθενται στους χρήστες.

Ταυτόχρονα όμως το μεγαλύτερο κομμάτι της διαδικτυακής πληροφόρησης συγκεντρώνεται σε ένα περιορισμένο αριθμό θεμάτων που κυριαρχούν στην μηντιακή ατζέντα, ένα φαινόμενο που ονομάσαμε πληθωρισμό της πληροφόρησης.

Για να δείξουμε αυτή τη διάσταση, κατασκευάσαμε ένα λογισμικό το οποίο απορρόφησε το σύνολο των άρθρων που δημοσιεύτηκαν από 209 γαλλικούς ενημερωτικούς ιστότοπους για έντεκα μέρες (μεταξύ 7 και 17 Μαρτίου 2011).

Φτιάξαμε έτσι μια βάση δεδομένων που αποτελείται από 37.569 άρθρα. Στη συνέχεια εντοπίσαμε το σύνολο των θεμάτων (topics) της περιόδου και ταξινομήσαμε τα άρθρα με βάση το θέμα με το οποίο καταπιάνονταν.

Στον παρακάτω πίνακα φαίνεται καθαρά το φαινόμενο του πλουραλισμού της πληροφόρησης. Στον οριζόντιο άξονα βρίσκονται τα διαφορετικά θέματα της επικαιρότητας κατά την περίοδο που εξετάσαμε. Στο σύνολο τους είναι 5.481 (στο σχήμα φαίνονται μόνο τα 50 πρώτα). Στον κάθετο άξονα βρίσκεται ο αριθμός άρθρων για κάθε θέμα.

Αυτό που παρατηρούμε είναι ότι ένας μικρός αριθμός θεμάτων μονοπωλεί μεγάλο μέρος της παραγωγής νέων. Για την ακρίβεια, το 50% των άρθρων καταπιάνονται με 17 θέματα, και το άλλο 50% των άρθρων με τα υπόλοιπα 5.464.

Τα τρία πρώτα θέματα (με τη σειρά Πυρηνικό ατύχημα στη Φουκουσίμα, Πόλεμος στη Λιβύη και Σεισμός στην Ιαπωνία) απασχολούν τεράστιο αριθμό άρθρων (σχεδόν το 20% του συνόλου).

Ήδη από τη δεκαετία του 70 οι Αμερικάνοι ερευνητές Max McCombs και Donald Shaw είχαν παρατηρήσει ένα τέτοιο φαινόμενο που είχαν βαφτίσει agenda setting effect. Αυτό μπορεί να συνοψισθεί ως εξής : τα ΜΜΕ έχουν τάση να μιλούν για τα ίδια θέματα, την ίδια στιγμή και περίπου με τα ίδια λόγια.

Τα αποτελέσματα της έρευνας μας επιβεβαιώνουν την ύπαρξη του agenda setting effect και στο διαδίκτυο, κάτι που εξηγείται τις οικονομικές συνθήκες που κυριαρχούν στην διαδικτυακή δημοσιογραφία αλλά και από επαγγελματικές λογικές και πρακτικές του χώρου.

Πράγματι οι περισσότεροι δημοσιογραφικοί ιστότοποι αδυνατούν προς το παρόν να χρηματοδοτήσουν μια επαγγελματική ανεξάρτητη και ερευνητική δημοσιογραφία στη βάση στέρεων οικονομικών μοντέλων, κάτι που υποθηκεύει το ίδιο το μέλλον της ενημέρωσης.

Στον αντίποδα, οι μεγάλοι παίκτες του διαδικτύου από πλευράς επισκεψιμότητας (Google, Yahoo, Facebook, MSN κ.α.), αποκομίζουν σημαντικά οφέλη από τη θέση που κατέχουν στο σύστημα διανομής της πληροφορίας στο διαδίκτυο ενώ ταυτόχρονα αρνούνται ουσιαστικά να χρηματοδοτήσουν την παραγωγή της.

Ως αποτέλεσμα, η δραστηριότητα τους περιορίζεται στην αναπαραγωγή πληροφοριών από τα παραδοσιακά ΜΜΕ (πρακτορεία ειδήσεων, τύπος, τηλεόραση κτλ.) οξύνοντας την συγκέντρωση της διαδικτυακής ενημέρωσης γύρω από τα κυρίαρχα θέματα της μηντιακής ατζέντας.

Οι συγκεκριμένοι παράγοντες συμπράττουν έτσι στο φαινόμενο της διαδικτυακoύ πληθωρισμού, με την έννοια της ακατάσχετης αναπαραγωγής και επανάληψης των ίδιων πληροφοριών με μικρές παραλλαγές.

Οι πρακτικές αυτές επεκτείνονται και στους ίδιους τους παραδοσιακούς φορείς της δημοσιογραφίας όπως οι εφημερίδες. Οι διαδικτυακές συντάξεις αυτών των ΜΜΕ περιορίζονται σε “καθιστή δημοσιογραφία” με σκοπό τη μεγιστοποίηση της παραγωγικότητας στη βάση ποσοτικών κριτηρίων.

Αναπαράγουν έτσι τα περιεχόμενα των offline εκδόσεων και των πρακτορείων ειδήσεων χωρίς να εμπλουτίζουν παρά σπάνια τους ιστότοπους τους με πρωτότυπες ειδήσεις.

Η τάση αυτή δεν έχει να κάνει μόνο με τα θέματα τα οποία καλύπτουν οι ενημερωτικοί ιστότοποι, αλλά και με τον τρόπο με τον οποίο το κάνουν. Σύμφωνα με τον Robert Entman μια βασική δραστηριότητα των ΜΜΕ είναι η “πλαισίωση της επικαιρότητας” (framing the news).

Αυτό σημαίνει ότι όταν τα ΜΜΕ καλύπτουν ένα συγκεκριμένο θέμα ή γεγονός, επιλέγουν να επιμείνουν σε κάποιες πτυχές του. Η επιλογή αυτή (πλαισίωση) έχει σημαντικές επιπτώσεις στο νόημα που το γεγονός θα πάρει για το ευρύ κοινό.

Για παράδειγμα, είναι άλλο το νόημα που θα δοθεί σε μια διαδήλωση εάν τα ΜΜΕ επιμείνουν στον όγκο της συμμετοχής, στα επεισόδια που προκλήθηκαν από τους “γνωστούς-άγνωστους” ή στη βίαιη καταστολή από την αστυνομία.

Στην έρευνα μας εφαρμόσαμε ένα πρωτόκολλο ανάλυσης των πλαισίων της επικαιρότητας πάνω στο θέμα της επανάστασης στη Λιβύη. Βρήκαμε ότι και εκεί υπάρχει πληθωριστικό φαινόμενο μέσω της ακατάσχετης επανάληψης των ίδιων περιεχομένων και άρα των ίδιων πλαισίων.

Ως αποτέλεσμα συχνά η διαδικτυακή ενημέρωση, παρά τον ποσοτικό πλούτο της, καταλήγει να είναι σε μεγάλο ποσοστό μονόπλευρη.

Ένα τελευταίο συμπέρασμα της έρευνας μας είναι ότι γενικά οι φορείς της ποικιλομορφίας και του πλουραλισμού στο διαδίκτυο είναι οι επαγγελματικοί ειδησεογραφικοί ιστότοποι που έχουν γεννηθεί εκεί (pure players digital natives) όπως και η λεγόμενη δημοσιογραφία των πολιτών.

Όμως λόγω έλλειψης οικονομικών μέσων οι συγκεκριμένοι παράγοντες αδυνατούν να καλύψουν ικανοποιητικά κάποιους συγκεκριμένους τομείς ειδήσεων όπως πχ. οι διεθνείς ειδήσεις (παράδειγμα της Λιβύης).

Το πως δηλαδή αποτέλεσαν το όχημα νομιμοποίησης στρεβλώσεων του οικονομικού και πολιτικού πεδίου αλλά και της κοινωνίας στο σύνολο της. Το πως επέβαλαν την κυρίαρχη ιδεολογία του καταναλωτισμού και την αποπολιτικοποίηση σε ένα μεγάλο κομμάτι των Ελλήνων. Το πως ποδηγέτησαν την κοινή γνώμη και συνεχίζουν να το κάνουν στην υπηρεσία του Μνημονίου.

Το δεύτερο ζήτημα είναι η οικονομική κρίση των ΜΜΕ, οι λόγοι που τη γέννησαν και οι επιπτώσεις της για τις συνθήκες εργασίας των δημοσιογράφων και τη λειτουργία της ενημέρωσης γενικότερα. Μέσα από αυτή τη συζήτηση αναζητούνται επίσης οι προοπτικές για την ανασυγκρότηση της δημοσιογραφίας σε υγιείς βάσεις.

Στις 6 Μαρτίου το Ινστιτούτο Νίκος Πουλαντζάς και η εφημερίδα Αυγή διοργάνωσαν εκδήλωση πάνω στο θέμα με τη συμμετοχή των δημοσιογράφων Κώστα Αρβανίτη (ΝΕΤ), Δημήτρη Στούμπου (Αυγή) και Άντας Ψαρρά (Ελευθεροτυπία) και της κοινωνιολόγου των ΜΜΕ Αλεξάνδρας Κορωναίου.

Εδώ μπορείτε να δείτε ένα χαρακτηριστικό στιγμιότυπο από την εκδήλωση, όπου ο Κώστας Αρβανίτης εξηγεί τον τρόπο με τον οποίο ο μηχανισμός της τηλεθέασης της AGB χρησιμοποιείτε για να φιμωθεί το κομμάτι αυτό της πολιτικής έκφρασης που δεν συνάδει με τα κυρίαρχα οικονομικά και επικοινωνιακά συμφέροντα.

Την Τετάρτη 21 Μαρτίου τα Τμήματα Επικοινωνίας του Παντείου και του Πανεπιστημίου Αθηνών διοργανώνουν ημερίδα με θέμα “Η κρίση των Ελληνικών ΜΜΕ”.

Στην ημερίδα στην οποία θα συμμετάσχουν δημοσιογράφοι και πανεπιστημιακοί θα συζητηθεί η κατάσταση στην τηλεόραση, τα έντυπα και το ραδιόφωνο καθώς και τις προοπτικές για τον χώρο.

Αξίζει να σημειωθεί ότι μεταξύ άλλων στο συνέδριο θα μιλήσουν απεργοί εργαζόμενοι του Alter, νέοι αξιόλογοι ερευνητές όπως η Αντιγόνη Ευστρατόγλου αλλά και εκπρόσωποι εναλλακτικών διαδικτυακών μέσων όπως ο Αποστόλης Καπαρουδάκης του Radiobubble.

Οι πρωτοβουλίες στο ακαδημαϊκό πεδίο προς μια κριτική προσέγγιση της μαζικής επικοινωνίας στην εποχή της οικονομικής κρίσης πολλαπλασιάζονται επίσης και σε διεθνές επίπεδο.

Για παράδειγμα στις 3 Μαίου η Ελευθερία Λεκάκη και η Hilde Stephansen διοργανώνουν workshop με τίτλο ‘Articulating alternatives: agents, spaces and communication in/of a time of crisis’ στο πανεπιστήμιο Goldsmiths του Λονδίνου.

Επίσης η European Sociological Association, (Research Network 29) διοργανώνει τον επόμενο Σεπτέμβρη στην Αθήνα διεθνές συνέδριο με θέμα Κρίση και Κριτική.

Le deuxième est que le « remède » imposé par la Troïka (FMI, BCE, UE), sous forme de coupes drastiques dans les dépenses publiques et de dérégulation du marché de travail, est en train de détruire l’économie et la société grecque dans son ensemble.

Le troisième constat est que le gouvernement actuel ne dispose ni de souveraineté réelle ni de légitimation démocratique.

Mais qu’en est-il du regard des médias grecs sur cette crise ? Comment rendent-ils compte de cette situation inédite en Europe ? De quelle façon les citoyens de ce pays sont-ils informés sur ces événements dramatiques qui les concernent en premier chef ?

Le déluge informationnel

En réalité, depuis maintenant deux ans, les Grecs subissent un déluge de nouvelles anxiogènes sans précèdent. Le choc psychologique pour la population est d’autant plus dur à supporter que, avant 2009, rien ne présageait de ce qui allait arriver.

Si des observateurs isolés ont alerté sur l’état des finances publiques, l’affaiblissement de la base productive de l’économie ou la corruption endémique, aucun homme politique ou journaliste de premier plan n’avait prévenu de leurs conséquences potentielles. Aucun des médias les plus influents n’avait sérieusement et systématiquement enquêté sur ces questions.

Depuis maintenant deux ans la situation s’est complètement inversée. Désormais la « crise » est le sujet dominant pour ne pas dire unique du débat public. Il y a une inflation d’articles, d’émissions, d’analyses plus ou moins bien informées et de débats sur cette question. Or, les médias dominants, largement bénéficiaires des années fastes, sont aujourd’hui avec les traditionnels « partis de gouvernement » les principaux défenseurs de la politique actuelle.

Les médias dominants au service de la Troïka

Dans un pays caractérisé par une surconsommation de télévision (5h par jour en moyenne par téléspectateur en 2011, contre 3h et demie en France), les chaines les plus regardées soutiennent sans faille les paquets d’austérité successifs. Le journal télévisé de la chaîne Mega, avec une part de marché de 30%, est l’un des piliers du « gouvernement d’unité nationale » chargé de mettre en œuvre la politique de la Troïka. Mega appartient aux deux principaux groupes de presse du pays, DOL et Pegasus.

Connu pour sa proximité avec le pouvoir politique, DOL édite notamment le quotidien Ta Nea. En novembre 2011, pratiquant un mélange de genres éloquent, Pantelis Kapsis directeur du quotidien a quitté son poste pour devenir porte-parole du gouvernement dirigé par l’ancien banquier Loukas Papadémos. Son frère Manolis Kapsis, officie tous les soirs au journal télévisé de Mega Channel où, en tant que commentateur politique, il soutient ce même gouvernement.

Cet été, le groupe DOL a été parmi les premiers en Grèce à mettre en œuvre l’une des principales mesures imposées par la Troïka, à savoir la suppression des conventions collectives par branche au profit des conventions d’entreprise. Il a ainsi réussi à imposer une baisse de salaire de 22% à ses employés, y compris les journalistes.

Pegasus de son côté, éditeur des quotidiens Ethnos et Proto Thema, appartient à la famille Bobolas, dont l’activité principale est le BTP. Avec la complicité des gouvernements successifs, ce groupe est le principal bénéficiaire des contrats publics de construction ces vingt dernières années.

L’autre chaîne de télévision influente qui soutient mordicus le gouvernement et la Troïka est Skai TV, qui appartient à la famille Alafouzos propriétaire également du quotidien Kathimerini et de la station radio la plus écoutée dans la capitale grecque. Ce groupe puissant cultive un profil sérieux et désigne le « populisme de gauche » comme son principal adversaire.

Les éditorialistes vedettes du groupe, Babis Papadimitriou et Paschos Mandravelis, comptent parmi les critiques les plus virulents du mouvement social de résistance, composé selon eux par des « fonctionnaires planqués » et des fraudeurs au fisc. Pourtant, la famille Alafouzos qui les emploie fait partie de ces armateurs qui ne payent pas d’impôts sur leurs profits, tout comme celle de Minos Kyriakou, propriétaire de la troisième chaine du pays, Ant1, et soutien du gouvernement.

Absence d’alternative et stratégie de la peur

Cette interdépendance entre élites politiques, économiques et médiatiques du pays, en grande partie responsables de la situation actuelle, explique leur unanimité bienveillante envers les injonctions de l’Union européenne et du Fond monétaire international. Ayant largement bénéficié des dérives du passé, les hommes d’affaires à la tête des principaux médias tentent aujourd’hui de préserver leurs privilèges en s’érigeant en piliers du nouveau status quo.

Dans une version contemporaine du « TINA» de Margaret Thatcher, les journalistes vedettes des grandes chaines et les éditorialistes qui s’alignent sur les intérêts de leurs patrons expliquent au public qu’il n y a pas d’autre solution que la politique de destruction des acquis sociaux menée actuellement dans le pays.

Pour convaincre, face à la montée de la colère sociale, la couverture médiatique de la crise exacerbe son caractère anxiogène. Les images de la situation dramatique dans laquelle se trouve une partie grandissante de la population sont enrobées par un discours empathique et, dans le même temps, culpabilisant. La menace de la faillite est brandie quotidiennement mobilisant dans l’inconscient collectif les images des rayons de supermarché vides et des stations de service pillées, en provenance de l’Argentine de 2001 ou de la Russie des années 90.

La moindre déclaration menaçante d’un fonctionnaire de Bruxelles, d’un sous-ministre faisant partie du club des AAA ou d’un gérant d’un hedge-fund obscur est reprise et martelée pour accentuer ce climat phobique. Les sommets européens successifs sont présentés à chaque fois comme ceux de la « dernière chance » et les accords qui en découlent comme autant des « bouées de sauvetage » in extremis.

Des chiffres et des noms d’institutions et d’experts sont rabâchés à longueur de journée par les postes de télévision sans la moindre mise en contexte, sans la moindre explication de fond. Une novlangue financière faite de CDS, de taux euribor, de spreads et d’indices boursiers s’abat sur le public. L’effet de confusion et la frustration qui en découle est d’autant plus forte que le clivage des usages médiatiques au sein de la population est grand.

Rejetés par une grande partie des jeunes et par les franges les plus éduquées de la population, les journaux télévisés sont fortement suivis par les plus pauvres, les moins bien éduqués et les plus âgés. Autrement dit, ceux qui s’informent essentiellement par ce média sont aussi les plus vulnérables aux manipulations dont il fait l’objet.

Dans cet effort d’imposer leur vision de la « réalité objective », les médias dominants mentent par omission. Ainsi, c’est à Yannis Bogiopoulos, journaliste gréviste du quotidien Eleftherotypia, que nous devons une trouvaille ahurissante.

Ce journaliste sans journal a signalé sur Twitter que de nombreuses sommes (en milliards d’euros) mentionnés dans le texte soumis au Parlement le 13 février dernier en échange du dernier « plan de sauvetage » étaient laissés blancs afin d’être complétés a posteriori. Les députés Grecs ont ainsi approuvé l’accord sans les chiffres !

C’est aussi un portail d’information alternative basé à Thessalonique, Alterthess, qui a repéré une petite mesure incluse dans un projet de loi récent : la suppression de la procédure de flagrant délit pour les policiers ayant enfreint la loi pendant leur service, notamment lors des manifestations.

Désormais de nombreux Grecs se tournent vers des sources d’information alternatives pour essayer de comprendre, mais aussi pour retrouver l’espoir. Le cas du journal des salariés d’Eleftherotypia est à ce titre édifiant. Seul grand quotidien à s’opposer au discours dominant, Eleftherotypia est en quasi-faillite suite à des erreurs de management mais aussi à cause du refus des banques de lui accorder un prêt indispensable à sa survie.

Ses journalistes et salariés en grève ont décidé de produire un journal de lutte vendu en kiosque qui a rencontré un vif succès auprès du public. Plus de 30 000 exemplaires ont été vendus, sur un tirage de 35 000, démontrant ainsi la soif des Grecs pour un journalisme au service de la population et pour une information aux prises avec leur réalité quotidienne. Néanmoins les mauvaises habitudes demeurent.

Ainsi, au côté des nouveaux médias progressistes qui s’élèvent contre la politique actuelle se range désormais toute une faune de vedettes de télévision qui, sentant le vent tourner, s’accrochent à un discours populiste et pseudo-patriotique.

Yorgos Tragas en est un exemple frappant. Dans la vidéo ci-dessous, en février 2012, il éclate en sanglot en direct sur la télévision, déplorant l’humiliation nationale que les puissances de l’Europe infligent aux Grecs.

Il y a tout juste deux ans, sous le gouvernement de droite dont il était proche, ce même Tragas recevait 2,6 millions d’euros de publicité de la part de l’Etat et d’entreprises publiques pour son journal vendu en quelques centaines d’exemplaires quotidiens…

Aujourd’hui, des centaines d’entre eux se trouvent au chômage ou, au mieux, sont obligés d’accepter des diminutions de salaire et des retards de paiement. Les grèves dans le secteur se multiplient, comme celle du 17 et 18 janvier qui a plongé la Grèce dans un vide absolu d’information pendant 48 heures.

Au-delà de la crise économique qui affecte tous les secteurs d’activité, il y a des raisons particulières qui expliquent cette situation. Pendant les années des vaches grasses – entre la privatisation de la télévision à la fin des années 80 et le début de la crise en 2008 – les médias grecs ont connu un développement fulgurant.

Ainsi, jusqu’à récemment il y avait dans ce pays de dix millions d’habitants deux fois plus des médias qu’au Portugal : plus de 150 chaînes de télévision, dont 11 d’envergure nationale, 800 radios, des centaines de magazines et des dizaines de quotidiens nationaux, dont une bοnne quinzaine des journaux sportifs.

Ceci alors que la dépense publicitaire grecque en 2008 n’a été que de 2,7 milliards d’euros, dix fois inférieure à celle de la France. Cette hypertrophie caractérisée était tellement flagrante qu’elle a même fait l’objet d’un télégramme diplomatique de l’ambassade des Etats-Unis, révélé par Wikileaks.

Le contexte des médias en Grèce

Ce qui a permis ce développement disproportionnel des médias en Grèce ces vingt dernières années a été le contexte particulier de ce pays, caractérisé par un enchevêtrement complexe entre le monde politique et le pouvoir économique et médiatique (Chalkia, 2000, PDF). Les raisons qui ont créé et soutenu cet enchevêtrement sont multiples mais on pourrait les résumer en trois facteurs déterminants.

Premièrement, une longue période sans alternance de gouvernement, les socialistes du Pasok ayant gouverné de 1993 à 2004. Ces longues années au pouvoir ont créé objectivement les conditions, sinon d’une corruption structurelle et généralisée, au moins d’une connivence flagrante entre, d’une part, certains détenteurs des positions clés dans le système politique (gouvernement, administration, entreprises publiques, partis politiques) et, d’autre part, un petit nombre d’hommes d’affaires. Et la situation n’a pas changé avec la droite au pouvoir entre 2004 et 2009.

Deuxièmement, un développement économique déséquilibré dans lequel les dépenses de l’État et les marchés publics représentent une part disproportionnée des investissements. Cette tendance a même été renforcée dans les années 90 par l’afflux massif des fonds structurels européens mais également par la nécessité d’exécuter de grands travaux d’infrastructure, dans un laps de temps réduit, en vue des Jeux Olympiques de 2004. Ce qui a propulsé le secteur du BTP au premier rang et a permis l’entrée dans le secteur des plus grandes fortunes du pays.

Enfin, le développement anarchique et « sauvage » des médias audiovisuels privés dans ce pays au début des années 90 en dehors de tout cadre réglementaire. Ce qui a conduit à une situation chaotique quant à l’attribution des fréquences, les restrictions dans la propriété des médias, la transparence des comptes, la fiabilité du système de mesure de l’audience de la télévision. Même si de nombreuses lois ont été votées afin d’organiser et d’assainir le secteur des médias, il manquait la volonté politique mais également les instruments pour les faire respecter. Le lamentable échec de la loi anti-concentration dite de “l’actionnaire principal” en 2005 en est l’illustration  (Smyrnaios, 2005, PDF).

Un journalisme au service des puissants

Très vite les riches familles grecques bénéficiaires des contrats publics ayant pris le contrôle des médias populaires les ont utilisés comme des moyens de pression sur le pouvoir politique (Vovou, 2006). La rentabilité de ces entreprises n’était pas une priorité étant donné leur fonction particulière: en échange d’une exposition importante, synonyme de popularité, les politiciens favoris des médias octroyaient des marchés publics et d’autres faveurs à leurs propriétaires.

C’est ainsi que cette bulle médiatique, faite d’entreprises souvent déficitaires, a généré une inflation de contenus de piètre qualité. Le soutien inconditionnel des médias dominants au système politique corrompu et la médiocrité du journalisme qui s’y pratiquait a peu à peu dégradé l’image et la crédibilité de toute la profession. La confiance accordée aux informations télévisées et à la presse nationale par un public de plus en plus méfiant s’est écroulée.

Lors des manifestations répétées de ses dernières années les slogans anti-journalistes sont devenus courants. Les reporters de terrain couvrant ces évènements se trouvent désormais entre deux feux. D’un côté la répression policière s’abat sur eux de plus en plus durement afin de décourager la publicisation de ses excès et, de l’autre, des manifestants violents voient en eux les symboles de la désinformation. Les cas des journalistes souffrant des blessures sérieuses se multiplient comme celui de Manolis Kypraios qui a définitivement perdu son ouïe suite à l’explosion d’une grenade assourdissante de la police.

Les médias rattrapés par la crise

C’est dans ce climat déjà politiquement et socialement tendu que la crise économique a frappé de plein fouet les médias grecs. Les investissements publicitaires ont chuté de moitié depuis 2009 et les ventes en kiosque se sont effondrées. Dès lors les malformations du système médiatique ont éclaté au grand jour. Les dettes et les impayés se sont accumulés et les plans sociaux se succèdent désormais à un rythme effréné. Depuis deux ans plus de 1000 salariés du secteur ont été licenciés et plusieurs dizaines d’entreprises ont fermé.

Symbole de cette dégradation dramatique la chaine de télévision Alter est occupée par ses salariés depuis plusieurs semaines pour réclamer des impayés à la direction. Cette chaîne a fonctionné pendant des années avec des dettes colossales qui ont atteint les 500 millions d’euros sans être inquiétée, profitant d’un échange de bons services avec le personnel politique.

Désormais, Alter est le symbole du désarroi des journalistes et du vent de révolte qui souffle dans le pays. Ses salariés occupent l’antenne et l’utilisent pour dénoncer les pratiques douteuses du propriétaire et pour diffuser leurs revendications auprès de la population.

Autre cas emblématique, celui d’Eleftherotypia, seul quotidien majeur à s’être opposé aux mesures d’austérité. À cause du refus des banques de lui octroyer un prêt, le journal historique de la gauche, crée au lendemain de la chute des Colonels, est au bord de la banqueroute.

Ses journalistes asphyxiés financièrement qui n’ont pas été payés depuis six mois sont désormais en grève. Les grèves et les arrêts de travail se multiplient dans la presse y compris dans des endroits inattendus comme dans les journaux économiques Kerdos et Naftemporiki, réputés de droite.

Ailleurs, se sont des conventions d’entreprise qui remplacent les conventions collectives des journalistes, une mesure imposée au gouvernement grec par la Troïka (UE, FMI, BCE). C’est ainsi que les salariés du plus grand groupe de presse du pays, le DOL, ont accepté une baisse de 20% de leurs salaires et un plafond de 1 500 euros pour tous.

La direction du deuxième groupe de presse du pays, Pegasus, bataille actuellement avec les syndicats pour imposer des mesures similaires. Et pendant ce temps là le peu d’investisseurs étrangers qui s’étaient introduits dans le marché grec se retirent, à l’image du groupe RTL, propriétaire de M6, qui vient de vendre la chaine de télévision Alpha TV qu’il détenait

La crise une occasion de changer de journalisme ?

Néanmoins, cette situation dramatique sans précèdent du journalisme grec a le mérite de mettre en question les pratiques qui ont prévalu jusqu’à là. Pour la première fois depuis longtemps les journalistes semblent avoir les mêmes préoccupations que le reste de la population et d’être en phase avec elle.

À l’intérieur des rédactions, le pouvoir des cadres compromis et des éditorialistes vedettes est mis en cause. Celui, des leaders syndicaux « institutionnalisés » et des actionnaires véreux également.

Un foisonnement créatif s’exprime sur l’internet où les initiatives de journalisme alternatif et les blogs collectifs se multiplient. Les journalistes grévistes ou licenciés se réapproprient leur métier sur l’internet, dans la douleur mais en totale indépendance.

Aujourd’hui une sphère publique nouvelle semble émerger en Grèce loin des pratiques du passé. Reste à voir si elle prendra l’ampleur nécessaire pour proposer un récit alternatif à la société grecque au bord de l’implosion.

Pour aller plus loin:

Chronique de la crise grecque en français

Blogs des journalistes en grève:

Eleytherotypia

Alter

Journalistes au chômage

Une sélection des médias en ligne alternatifs

Tvxs.gr

Radiobubble

Omnia TV

The Press Project

Pandora’s Box

Salata TV

Red Notebook

***

Η βαθιά πολιτική κρίση που κυριαρχεί στην επικαιρότητα αυτές τις μέρες έπεισε και τους τελευταίους πολίτες για την πλήρη ανεπάρκεια αυτού που αποκαλούμε πολιτικό προσωπικό. Ταυτόχρονα επιβεβαιώθηκε για ακόμα μία φορά η ύπαρξη ενός δημοσιογραφικού κατεστημένου που έχει ως στόχο την χειραγώγηση της κοινής γνώμης.

Πρόκειται περί της μερίδας αυτής των δημοσιογράφων που έχουν καταλάβει τις πιο νευραλγικές θέσεις στα ΜΜΕ της χώρας, είτε αυτές είναι σε απευθείας επαφή με το ευρύ κοινό (παρουσιαστές δελτίων και ενημερωτικών εκπομπών σε κανάλια και ραδιόφωνα, columnists στις εφημερίδες), είτε σε διευθυντικά πόστα από τα οποία ελέγχουν την ιεράρχηση και την κατεύθυνση των ειδήσεων.

Σε γενικές γραμμές, το κατεστημένο αυτό είναι προϊόν της ανάδυσης της ιδιωτικής τηλεόρασης τη δεκαετία του 90 ως αδιαμφισβήτητης κυρίαρχου της μαζικής επικοινωνίας στην Ελλάδα, έστω κι αν στη συνέχεια στα στελέχη που αναδείχθηκαν σε εκείνη την πρώιμη περίοδο προστέθηκαν κι άλλα νέας κοπής.

Έτσι, μέσω μηχανισμών που έχω περιγράψει αλλού (PDF), μια σχετικά μικρή ομάδα μεγαλοδημοσιογράφων και εκδοτών βρέθηκε να ελέγχει την συντριπτική πλειοψηφία των ελληνικών ΜΜΕ επιβάλλοντας την ατζέντα της στον μέσο πολίτη.

Πίσω από τους σκυλοκαβγάδες και τα ξεκατινιάσματα στα τηλεοπτικά παράθυρα αναδείχθηκε σταδιακά μια ομοϊδεατική σύμπνοια στα βασικά : μικροκομματισμός, διαφθορά, νεοφιλελεύθερη ρητορική και κρατικοδίαιτη πρακτική, προστασία στα πολιτικά τζάκια και γλείψιμο στα αφεντικά, επίθεση σε ότι μοιάζει με κοινωνικό κίνημα και προσπάθεια αντίστασης στα παραπάνω…

Δυστυχώς για την πλειοψηφία των εργαζομένων στα ΜΜΕ, το κατεστημένο της δημοσιογραφίας ταυτίστηκε στη συνείδηση του κόσμου με το σάπιο οικοδόμημα της Ελλάδας του ΠΑΣΟΚ και της Νέας Δημοκρατίας.

Αντίθετα από ότι πιστεύουν πολλοί Έλληνες, τα ίδια φαινόμενα με τοπικές ιδιαιτερότητες παρατηρούνται και στις μεγαλύτερες προηγμένες χώρες. Παράδειγμα η απάτη της Wall Street Journal στην οποία αναφέρθηκα σε προηγούμενο ποστ.

Στη Γαλλία το δημοσιογραφικό κατεστημένο είχε γίνει αντικείμενο κριτικής ακόμα κι από τον μεγάλο κοινωνιολόγο Pierre Bourdieu (Για την τηλεόραση, Εκδόσεις Πατάκη, 1998) .

Μόλις χθες η Monde δημοσίευσε άρθρο πάνω σε αυτό ακριβώς το θέμα διερωτώμενη εάν οι πολυπράγμονες δημοσιογράφοι που βρίσκονται παντού και μιλάνε για τα πάντα δεν στρεβλώνουν τελικά τη δημόσια συζήτηση.

Τα τελευταία χρόνια η ανάδυση της διαδικτυακής δημοσιογραφίας και η αυξανόμενη χρήση κοινωνικών δικτύων από δημοσιογράφους και κοινό σχολιάστηκε θετικά. Πολλοί παρατηρητές υποστήριξαν ότι μια τέτοια εξέλιξη αποτελεί απαρχή μιας διαδικασίας αναδιάρθρωσης της δημοσιογραφίας και της ενημέρωσης.

***

Σε μια πρόσφατη έρευνα με τον συνάδελφο Bernhard Rieder από το πανεπιστήμιο του Άμστερνταμ προσπαθήσαμε να εξετάσουμε το κατά πόσο η χρήση των κοινωνικών δικτύων επιτρέπει σε Γάλλους δημοσιογράφους που δεν ανήκουν στην καθεστηκυία τάξη των ΜΜΕ να γίνουν γνωστοί και να κατακτήσουν σταδιακά επιρροή σε όλο και μεγαλύτερα κομμάτια του πληθυσμού. Παρακάτω θα παρουσιάσω κάποια από τα ευρήματα.

Το πρώτο εύρημα της έρευνας είναι μεθοδολογικό. Καταφέραμε, ίσως για πρώτη φορά, να εφαρμόσουμε την θεωρία γράφων στην κοινωνιολογική ανάλυση του δημοσιογραφικού πεδίου. Σε αυτό μας βοήθησε το γεγονός ότι οι σχέσεις που αναπτύσσουν τα μέλη του Twitter μεταξύ τους καθώς και το τι λένε αποτελούν στην πλειοψηφία τους προσβάσιμα και εκμεταλλεύσιμα δεδομένα.

Αυτό που κάναμε λοιπόν ήταν να απορροφήσουμε όλες τις πληροφορίες που μπορούσαμε ενός δείγματος 1816 λογαριασμών που ανήκουν σε χρήστες δημοσιογράφους. Στη συνέχεια θεωρήσαμε την κοινότητα των δημοσιογράφων στο συγκεκριμένο κοινωνικό δίκτυο ως γράφο. Οι κόμβοι του γράφου αποτελούνται από τους χρήστες και οι συνδέσεις μεταξύ τους από mentions και retweets.

Κλικ για μεγένθυνση

Το αποτέλεσμα ήταν μια σειρά από χάρτες που απεικονίζουν της κοινότητα των Γάλλων δημοσιογράφων έτσι όπως λειτουργεί στο Twitter. Συνοπτικά τα συμπεράσματα που βγάλαμε από αυτή την πρώτη ανάλυση είναι τα εξής:

- Οι δημοσιογράφοι στο Twitter αποτελούν μια συμπαγή κοινότητα με υψηλό βαθμό αλληλοσύνδεσης

- Κάποιοι από αυτούς αποτελούν κεντρικό κομμάτι της γαλλόφωνης τουιτοσφαίρας.

– Η επιρροή τους, όπως αυτή εκφράζεται από τον αριθμό των mentions και retweets που δέχονται από το σύνολο των χρηστών, δεν είναι απευθείας συνάρτηση ούτε του αριθμού των followers που έχουν, ούτε της ποσότητας των tweets που παράγουν.

- Οι δημοσιογράφοι που εισπράττουν τις περισσότερες αναφορές είναι αυτοί που έχουν μια ισορροπημένη χρήση του μέσου, που αναπτύσσουν διάλογο με χρήστες μη δημοσιογράφους και που συνδέονται με άλλους κοινωνικούς, πολιτικούς και επαγγελματικούς χώρους πλην της δημοσιογραφίας.

Τέλος, το πιο ενδιαφέρον εύρημα της έρευνας είναι ότι η ιεραρχία των Γάλλων δημοσιογράφων στο Twitter δεν ταυτίζεται με την ιεραρχία του δημοσιογραφικού πεδίου στο σύνολο του. Με άλλα λόγια, οι δημοσιογράφοι με τη μεγαλύτερη επιρροή στο συγκεκριμένο μέσο δεν είναι αυτοί που ελέγχουν τις καίριες θέσεις στο μηντιακό κατεστημένο της χώρας.

Μεταξύ των δημοσιογράφων που έχουν κεντρικό ρόλο στη Γαλλόφωνη τουιτοσφαίρα και κατ’επέκταση μεγαλύτερη επιρροή στους χρήστες του μέσου βρίσκουμε σχετικά νέους δημοσιογράφους, με χαμηλές θέσεις στην ιεραρχία, οι οποίοι δουλεύουν σε δευτερευόντα ΜΜΕ όπως οι ενημερωτικοί ιστότοποι και γενικά δεν έχουν το προφίλ των μεγαλοδημοσιογράφων.

Στην συγκεκριμένη φάση της έρευνας δεν έχουμε ακόμα αναλύσει το κατά πόσο η συγκεκριμένη ομάδα είναι φορέας εναλλακτικής πρότασης είτε αυτή αφορά την ατζέντα των θεμάτων που προωθεί, είτε ως προς το περιεχόμενο της ίδιας της επαγγελματικής της ιδιότητας.

Διαφαίνεται όμως ήδη ο ρόλος των κοινωνικών δικτύων και των νέων μέσων γενικότερα ως όχημα ανανέωσης και αναδιάρθρωσης του δημοσιογραφικού πεδίου. Μένει να δούμε κατά πόσο μια τέτοια εξέλιξη θα επιβεβαιωθεί.

Ολόκληρη η έρευνα στα γαλλικά εδώ: Nikos Smyrnaios et Bernhard Rieder, Les journalistes français sur Twitter: une étude exploratoire, Inaglobal, novembre 2011.

Η παρουσίαση της έρευνας σε βίντεο στην ημερίδα “Sources et flux des news/nouvelles”, Université Sorbonne Nouvelle, Paris 3, 12 septembre, 2011.

Ένα από τα βασικά επιχειρήματα που στηρίζουν αυτές τις κατηγορίες αφορά τα μαγειρέματα των στατιστικών στοιχείων της Ελληνικής οικονομίας. Απ’ότι φαίνεται όμως η ίδια Wall Street Journal επιδίδεται σε παρόμοιες πρακτικές παραχάραξης στοιχείων.

Όπως αποκαλύπτει ο Guardian εδώ και χρόνια η εταιρεία Dow Jones, ιδιοκτήτρια της Wall Street Journal και μέρος της πολυεθνικής News Corp., διοχετεύει μαύρα ποσά μέσω τρίτων εταιρειών με σκοπό την αγορά χιλιάδων αντιτύπων της εφημερίδας σε πολύ χαμηλές τιμές.

Σκοπός αυτής της τακτικής είναι να φουσκωθούν τεχνητά τα στοιχεία κυκλοφορίας της εφημερίδας ούτως ώστε να αυξηθούν οι τιμές της διαφήμισης στο έντυπο. Με άλλα λόγια η εφημερίδα μαγειρεύει τα βιβλία για να αυξήσει τα κέρδη της.

Μάλιστα, για να πείσουν της εταιρείες που συνεργάστηκαν στην απάτη, οι υπεύθυνοι της εφημερίδας υπόσχονταν ευνοϊκά άρθρα ! Η νέα αυτή αποκάλυψη που αφορά την πολυεθνική των ΜΜΕ  του Rupert Murdoch προέκυψε λίγους μόνο μήνες μετά από το σκάνδαλο της News of the World και το οποίο κατέληξε στο κλείσιμο της σκανδαλοθηρικής εφημερίδας.

Για τον Murdoch και τους φίλους του η αγγλοσαξωνική νεοφιλελεύθερη “ηθική”, αδυσώπητη με τους κατεργάρηδες του Νότου, μάλλον αφορά μόνο τους αλλους …

Σε πρόσφατο άρθρο του ο Dan Gillmor, από τους πιο γνωστούς ακαδημαϊκούς προαγωγούς της διαδικτυακής δημοσιογραφίας, δήλωσε την ενθουσιώδη αισιοδοξία του για το μέλλον της ενημέρωσης.

Το βασικό επιχείρημα του Gillmor είναι ότι στο διαδίκτυο τείνουν να εξαφανιστούν τα υπάρχοντα οικονομικά εμπόδια για κάποιον που θέλει να εισέλθει στο χώρο των παραδοσιακών ΜΜΕ.

Η βιομηχανική υποδομή του τύπου και της ραδιοτηλεόρασης και τα κόστη που αυτή προϋποθέτει δεν είναι πλεόν απροσπέλαστη προϋπόθεση για κάποιον που θέλει να αγγίξει το ευρύ κοινό.

Ως εκ τούτου, σύμφωνα με τον Gillmor, οι εκατοντάδες καινοτόμες πρωτοβουλίες διαδικτυακής δημοσιογραφίας που ανθίζουν παγκοσμίως παράγουν ένα ενημερωτικό περιβάλλον ποικιλομορφότερο και απαλλαγμένο από τα βάρη του παρελθόντος. Βάρη και εξαρτήσεις που διαφαίνονται και στο πρόσφατο σκάνδαλο του News of the World.

Σαφώς και δεν μπορεί να διαφωνήσει κανείς με τη γενική διαπίστωση του Gillmor. Είναι όμως απαραίτητο να υπενθυμιστεί το εξής: η διαδικτυακή δημοσιογραφία αναπτύσσεται σε συνεχή αλληλεπίδραση με την βιομηχανία των παραδοσιακών ΜΜΕ και υπό την επιρροή γιγάντων του διαδικτύου όπως Google, Facebook, Microsoft κλπ.

Αρκεί κανέις να ρίξει μια ματιά στα στατιστικά επισκεψιμότητας για να διαπιστώσει ότι οι περισσότεροι χρήστες του διαδικτύου ενημερώνονται μέσα από ιστότοπους οι οποίοι ανήκουν σε μεγάλα εκδοτικά και επικοινωνιακά συγκροτήματα.

Αυτή η διαπίστωση δεν αναιρεί την αρχική παρατήρηση του Gillmor ότι το διαδίκτυο απότελεί πεδίο καινοτομίας και ανανέωσης για τη δημοσιογραφία. Η αποτίμηση όμως της ποικιλομορφίας και του πλουραλισμού της επιγραμμικής ενημέρωσης με επιστημονικά κριτήρια δεν μπορεί να γίνει μόνο μέσα από το πρίσμα του ενθουσιασμού και της αισιοδοξίας που προκαλεί η διαδικτυακή avant garde.

Η έρευνα πρέπει απαραίτητα να εξετάσει το πεδίο της νέας δημοσιογραφίας σε όλες του τις εκφάνσεις ακόμα κι αν αυτές δεν συμφωνούν με το καινοτόμο μοντέλο που περιέγραψε ο Gillmor και άλλοι τεχνόφιλοι διανοούμενοι.

Μια τέτοια ακριβώς προσπάθεια επιστημονικής αποτίμησης της σύγχρονης δημοσιογραφίας σε όλες της τις πτυχές προσπάθησε να κάνει το συνέδριο Diversity of Journalisms: shaping complex media landscapes που έγινε στην Παμπλόνα της Ισπανίας στις 4 και 5 Ιουλίου. Ο υπότιτλος εκφράζει την πολυπλοκότητα του συγκεκριμένου γνωστικού πεδίου το οποίο χαρακτηρίζεται από αντιφατικές τάσεις.

Λόγω του μεγάλου αριθμού των ερευνητικών προτάσεων με εξαιρετικό ενδιαφέρον δεν μπορώ να κάνω εδώ μια συνθετική παρουσίαση του συνεδρίου. Για όσους ενδιαφέρονται τα κέιμενα είναι ήδη διαθέσιμα στον επίσημο ιστότοπο σε μορφή ηλεκτρονικού βιβλίου (PDF). Σημειώνω την αξιολογη πρωτοβουλία των διοργανωτών να τα διαθέσουν ελεύθερα με άδεια Creative Commons.

Παρακάτω θα περιγράψω εν συντομία τα δύο κέιμενα που παρουσίασα εκεί σε συνεργασία με Γάλλους συναδέλφους.

Το πρώτο έχει τίτλο «The development of online local journalism in South-Western France: the case of La Dépêche du Midi », με τον Franck Bousquet. Πρόκειται για μια έρευνα πεδίου που διεξάγαμε το 2010 μέσω συνεντεύξεων και εθνογραφικής παρατήρησης της ηλεκτρονικής σύνταξης (online newsroom) της εφημερίδας La Dépêche du Midi η οποία καλύπτει μονοπωλιακά τη νοτιοδυτική Γαλλία.

Επιγραμματικά κάποια συμπεράσματα:
- Οι δημοσιογράφοι της εφημερίδας χρησιμοποιούν πλέον τα στατιστικά του ιστότοπου για να μάθουν ποια άρθρα είχαν τη μεγαλύτερη επισκεψιμότητα. Αυτό το κριτήριο χρησιμοποιείται ακόμη και από αρχισυντάκτες για την επιλογή θεμάτων. Το ποσοτικό κριτήριο της επισκεψιμότητας, ανάλογο της τηλεθέασης, μπαίνει έτσι από το παράθυρο στις συντάξεις του τύπου, μέσω διαδικτύου.

- Η διεύθυνση της εφημερίδας προσεγγίζει το διαδίκτυο με κριτήρια που εξαντλούνται στο μάρκετινγκ. Σκοπός τους δεν είναι να ανανεώσουν τη δημοσιογραφία ή να παράξουν καινοτομία αλλά να επιτύχουν οικονομικό κέρδος, πράγμα εξαιρετικά δύσκολο στις παρούσες συνθήκες. Κατά συνέπεια επιβάλλουν σκληρές συνθήκες δουλειάς στους δημοσιογράφους, δεν αναγνωρίζουν τη δραστηριότητα τους ως δημοσιογραφία και τους περιορίζουν σε καθήκοντα ρουτίνας.

- Οι δημοσιογράφοι του ιστότοπου ασχολούνται ουσιαστικά μόνο με τη διαχείριση περιεχομένου που προέρχεται από άλλες πηγές (εφημερίδα, πρακτορεία κλπ) χωρίς να έχουν τη δυνατότητα να εκφραστούν και να παράγουν πρωτότυπη ενημέρωση (shovelware). Με άλλα λόγια οι νέοι αυτοι εργαζόμενοι, με όλα τα στοιχεία πρεκαριάτου, απασχολούνται σε μια φάμπρικα περιεχομένου που μόνο στόχο έχει να μειώσει τα έσοδα και να αυξήσει την επισκεψιμότητα (Το πλήρες κείμενο της παρουσίασης στα αγγλικά εδώ σε PDF).

Η τάση αυτή που περιγράφω παραπάνω είναι παγκόσμιο φαινόμενο. Δεκάδες πλέον έρευνες περιγράφουν το ίδιο μονότονο περιβάλλον αναπαραγωγής και πληθωρισμού της πληροφορίας. Από συζητήσεις που είχα στο παρελθόν μέ Έλληνες δημοσιογράφους του διαδικτύου αποκόμισα την εντύπωση ότι η κατάσταση είναι περίπου ίδια στα καλά μαγαζιά και πολύ χειρότερη σε αυτά της Β΄ κατηγορίας (βλέπε πχ. εδώ).

Σε τέτοιες συνθήκες η καινοτομία και η δημιουργία είναι πολύ δύσκολη και περιορίζεται συχνά στο packaging της πληροφορίας και όχι στο περιεχόμενο.

Η δεύτερη παρουσίαση είναι μεθοδολογικής φύσης και έχει τίτλο «A multifaceted study of online news diversity: issues and methods », με τους Emmanuel Marty και Franck Rebillard. Σε αυτή περιγράφουμε τις δυσκολίες που παρουσιάζονται όταν κανείς προσπαθήσει να μετρήσει ή να αποτιμήσει την ποικιλομορφία και τον πλουραλισμό στο διαδίκτυο. Αυτό επιχειρούμε σε ένα ερευνητικό πρόγραμμα με τίτλο Internet, Redondance et Pluralisme de l’Information (IPRI) του οποίου τα τελικά αποτελέσματα θα δημοσιευθούν εντός του 2012.

Το βασικό ερώτημα της παρουσίασης είναι το πως πρέπει να συνδυαστούν ερευνητικές μέθοδοι που προέρχονται από τις κοινωνικές επιστήμες όπως η κοινωνικοοικονομική ανάλυση, η εθνογραφική παρατήρηση και η ανάλυση περιεχομένου με τη χρήση προγραμμάτων για την επεξεργασία των τεράστιων ποσοτήτων δεδομένων που παράγουν οι χρήστες του διαδικτύου.

Από θεωρητικής άποψης δείχνουμε το πως το θεωρητικό πλάισιο των digital methods μπορεί να εφαρμοστεί στο γνωστικό αντικέιμενο της διαδικτυακής δημοσιογραφίας και ενημέρωσης (για ένα παράδειγμα της δουλειάς μας σε αυτό το κομμάτι βλέπε εδώ).

Πράγματι, το τελευταίο δεν μπορεί να προσεγγισθεί μόνο μέσω παραδοσιακών μεθόδων των κοινωνικών επιστημών. Αυτό γιατί εξαρτάται από εργαλεία η χρήση των οποίων αφήνει άπειρα “ίχνη” (επισκέψεις, likes, tweets κλπ.) τα οποία αναλογούν σε κοινωνική δραστηριότητα και μπορούν να αναλυθούν με αυτοματοποιημένο τρόπο (News science of networks).

Ταυτόχρονα όμως, η αυτόματη ανάλυση δεν αρκεί για να δώσει νόημα σε σύνθετες κοινωνικές πρακτικές όπως η λειτουργία της δημόσιας σφαίρας και των ΜΜΕ. Μόνο ο συνδυασμός των δύο μπορεί να δώσει μια σαφή και σφαιρική εικόνα ενός τόσο πολύπλοκου γνωστικού πεδίου (Το πλήρες κείμενο εδώ σε PDF).

Α

Στην Ελλάδα η κρίση στον χώρο των ΜΜΕ άρχισε να γίνεται αισθητή το 2008 και πλέον έχει λάβει διαστάσεις χιονοστιβάδας: καθίζηση της διαφήμισης και της κυκλοφορίας, μεγάλες ζημιές και αθρόες απολύσεις στα συγκροτήματα ΜΜΕ.

Οι λόγοι που εξηγούν αυτή την κατάσταση στην Ελλάδα είναι συγκυριακοί – όπως η οικονομική κρίση – αλλά και δομικοί. Για παράδειγμα η διαγώνια συγκέντρωση που θριάμβευσε τις τελευταίες δύο δεκαετίες στη χώρα επέτρεψε σε επιχειρηματίες να συντηρούν για χρόνια ζημιογόνα ΜΜΕ με σκοπό την άσκηση πίεσης στην πολιτική εξουσία, τη διαμόρφωση της κοινής γνώμης και εν τέλει την εξυπηρέτηση αλλότριων σκοπών. Το σκάσιμο της Ελληνικής « φούσκας » μοιραία λοιπόν επέφερε εκατόμβη στο χώρο.

Πλέον, τα παραδοσιακά εκδοτικά συγκροτήματα βλέπουν ως μόνη σανίδα σωτηρίας τους το διαδίκτυο. Η ιδέα αυτή όμως, πέρα από τον τεχνολογικό ντετερμινισμό που τη χαρακτηρίζει, αγνοεί κάποια βασικά προβλήματα οικονομικής και κοινωνικής φύσης.

Το διαδίκτυο αποτελεί πεδίο διαφημιστικού υπερανταγωνισμού και όχι ολιγοπωλίου όπως η τηλεόραση και ο τύπος. Αυτό σημάνει ότι, σε μια μικρή αγορά όπως η Ελλάδα, εκατοντάδες ιστότοποι ανταγωνίζονται για την προσοχή του (μικρού σχετικά) κοινού και για την διαφημιστική δαπάνη που αυτή συνεπάγεται.

Το μοντέλο που κερδίζει τη μάχη της επισκεψιμότητας είναι αυτό του copy-paste και της σκανδαλολογίας (χαμηλό κόστος/πολλά κλικ) στο οποίο ειδικεύονται pure-players και ψευδοblogs. Παράλληλα για να φτάσουν στο κοινό οι παραγωγοί περιεχομένου εξαρτώνται όλο και περισσότερο από ενδιάμεσους όπως η Google, η Apple και το Facebook που κρατούν για τον εαυτό τους τη μερίδα του λέοντος της διαφημιστικής υπεραξίας.

Την ίδια στιγμή το διαδικτυακό κοινό, έχοντας καλύψει την ανάγκη του για βασική ενημέρωση και ψυχαγωγία, αρνείται να πληρώσει για επιγραμμικά κακέκτυπα εφημερίδων και καναλιών. Αντίθετα, οι ίδιοι οι χρήστες συμμετέχουν στην παραγωγή και κυρίως στη διάδοση της πληροφορίας μέσω συμμετοχικών εργαλείων και διαδικασιών.

Στο διαδίκτυο ο πλουραλισμός και η καινοτομία στην ενημέρωση, με όλες τις αντιθέσεις τους, προέρχονται από τα κάτω και όχι από τα γραφεία υψηλόβαθμων στελεχών συγκροτημάτων επικοινωνίας.  Όμως το ερώτημα για το πως θα χρηματοδοτηθεί η ανεξάρτητη επαγγελματική δημοσιογραφία παραμένει ανοιχτό.

Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα Παρόν, 8/05/11

Ραδιοφωνική συνένετευξη στο Βασίλη Κουφόπουλο πάνω στο ίδιο θέμα 28/04/11